«خسرو ثاقب طالبی»، معاون پژوهش‌، فناوری و انتقال یافته‌های مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، در نشست تخصصی «مدیریت حوضه آبخیز و جنگلداری اجتماعی» با عنوان «نگاهی اجمالی به پژوهش‌های مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور در جنگل‌های زاگرس» تاریخچه‌ای از شکل‌گیری و فعالیت‌های این مؤسسه با تمرکز بر زاگرس ارائه کرد. او گفت: مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور در سال ۱۳۴۸ تأسیس و یک دهه بعد یعنی در سال ۱۳۵۸ با باغ گیاهشناسی ادغام شد. به‌گفته ثاقب طالبی، یکی از مهمترین معضلات در مدیریت منابع جنگلی در زاگرس، مسائل اقتصادی و اجتماعی است. او افزود: حضور و قدمت تاریخی چندهزارساله انسان در زاگرس و دخالت‌ها و تأثیراتی که در این منطقه گذاشته، قابل‌توجه است. درمعاون پژوهش‌، فناوری و انتقال یافته‌های مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور با اشاره به اینکه اولین پروژه جنگل‌کاری در سال ۱۳۴۸ با وارد کردن گونه‌های غیربومی‌‌ و گونه‌های سریع‌الرشد سوزنی‌برگ و پهن‌برگ شروع شد. اضافه کرد: از میان هزار و ۵۰ پروژه خاتمه‌یافته، ۳۳۵ مورد درباره زاگرس است.
شناسایی و تهیه نقشه محوطه‌های بذرگیری در جنگل‌های زاگرس،‌ پهنه‌بندی تغییراقلیم و مخاطرات طبیعی در ناحیه زاگرس، پرورش توده‌های شاخه‌زاد بلوط در جنگل‌های زاگرس از دیگر مواردی بود که ثاقب طالبی به آن پرداخت و درباره مقوله آخر گفت: هدف این پروژه تعیین مناسب‌ترین تیمار، تنک کردن در توده‌های شاخه‌زاد بلوط جنگل‌های زاگرس با هدف بهبود کیفیت این توده‌ها بود. شناسایی و تهیه اطلس درختان کهنسال کشور از دیگر اقداماتی است که به‌گفته معاون پژوهش‌، فناوری و انتقال یافته‌های مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور انجام شده است. او گفت: دستاورد این پژوهش، شناسایی،‌ تکثیر و تهیه اطلس درختان کهنسال ایران است که بخشی از آنها در منطقه زاگرس حضور دارند. او به طرح هرباریوم‌های استان‌های زاگرسی، باغ گیاهشناسی ملی ایران و باغ‌های اقماری زاگرس در خرم‌آباد و همدان‌ و بانک ژن منابع طبیعی اشاره و اضافه کرد: از هزار و ۱۶۸ گونه اندمیک ایران‌، ۷۴۷ مورد در زاگرس حضور دارند. به‌گفته ثاقب طالبی، این مؤسسه درباره شناسایی آفات و بیماری‌های جنگل‌ها و مراتع زاگرس فعالیت گسترده‌ای انجام داده است. او افزود: شناخت حشراتی که از نظر کنترل بیولوژیک آفات اهمیت دارند و به‌عنوان شکارگر یا انگل محسوب می‌شوند، شناخت حشراتی که از نظر تولید فرآورده‌های فرعی اهمیت اقتصادی زیادی برای کشور دارند،‌ شناخت حشراتی که از نظر گرده‌افشانی گیاهان اهمیت دارند،‌ شناخت گونه‌هایی از حشرات که درنتیجه به‌هم خوردن تعادل بیولوژیک جنبه آفت پیدا کرده‌اند،‌ معرفی ده‌ها گونه جدید برای درکشور و یا دنیا و ایجاد کلکسیون‌های حشرات در استان‌های زاگرسی،‌ از این جمله هستند.

دگرگونی در شیوه زیستی عشایر و تخریب ایل‌راه‌ها
«احمد بیرانوند» عضو هیئت‌مدیره مؤسسه شمیم جنگل ایران، جایگاه تاریخی عشایر در کشور را بررسی کرد و در ادامه تبعات تغییر سبک کوچ و ملی کردن اراضی را شرح داد. او گفت: ایران،‌ خاورمیانه،‌ آسیای میانه و شمال آفریقا از جمله مناطقی هستند که به‌اقتضای شرایط اقلیمی‌ و جغرافیایی، از قدیم زندگی کوچ‌نشینی و ایلی در آنها رواج داشته است. در این مناطق زندگی عشایری بخشی از شیوه معیشت و حکمرانی اقوام حاکم بر سرزمین ایران از قدیم تاکنون بوده است. این امر در زاگرس قدمت ۱۰هزارساله دارد؛ منطقه‌ای که نقش مهمی‌ در اهلی کردن دام داشته است و قدیمی‌ترین ژنوم دام را دارد.
این عضو هیئت‌مدیره مؤسسه شمیم جنگل ایران، اقوام و ایلات مختلف با تنوع زیستی و فرهنگی متفاوت را حافظان میراث مادی و معنوی کشور دانست و افزود: حفظ و تولید نژادهای دامی‌ مختلف اعم اسب، گوسفند و بز توسط عشایر انجام شده است. به‌علاوه، بسیاری از شهرهای زاگرس‌نشین نام خود را از عشایر گرفته‌اند که از نمونه آنها‌ می‌توان به بهمئی، دلفان،‌ چگنی‌، ایوان‌، ملکشاهی و بدره اشاره کرد.
او به سه دوره تحول در ساختار عشایر اشاره کرد و گفت: در پهلوی اول شاهد دولت‌سازی‌، ملت‌سازی و مدرن‌سازی بودیم که درنتیجه آن تخته قاپو کردن عشایر و تلاش برای از بین بردن نمادهای ایلیاتی از قبیل لباس و سیاه‌چادر انجام شد. در دوره پهلوی دوم اصلاحات ارضی و ملی شدن مراتع و جنگل‌ها، از بین رفتن مدیریت محلی و تخریب و تغییر کاربری از اراضی مرتعی عشایر به کشاورزی، ساخت‌وساز و … را به‌همراه داشت. پس از انقلاب نیز شاهد سیاست ساماندهی و اسکان عشایر بودیم که درنتیجه آن یکجانشینی تشویق و هدایت شد. به‌علاوه، با ورود تکنولوژی، ‌سوادآموزی و فرصت‌های شغلی رغبت به زندگی عشایری در بین نسل‌های امروزی از بین رفته است. درنتیجه شاهد دگرگونی ساخت اجتماعی، فرهنگی و تولیدی عشایر هستیم.
به‌گفته بیرانوند ما شاهد تغییرات اساسی در شیوه و ساختار کوچ هستیم. او اضافه کرد: کوچ‌سنتی با چهارپایان به‌واسطه از بین رفتن ایل‌راه‌ها،‌ ناامن شدن مسیر کوچ با گسترش شبکه‌های جاده‌ای و کم شدن نیروی انسانی فعال عشایر جای خود را به کوچ تمام‌ماشینی در میان گروهی از عشایر داده است.
او در بخش دیگری از سخنان خود به تغییر ساختار مدیریت محلی و عرفی و ناکارآمدی نظام جایگزین به‌واسطه عدم پویایی و ضعف و همخوانی با ساختار عرفی تقویم کوچ پرداخت و تبعات آن را شرح داد. بیرانوند گفت: سیاست ما از شهرستان‌محوری باید به تفکر استانی و ملی ارتقا یابد تا زاگرس حفظ شود. به‌علاوه، باید ایل‌راه‌ها و اتراقگاه‌ها ثبت و زون‌های حفاظتی و حمایتی تعیین شوند. در کنار آن استفاده از ظرفیت شورای مدیریت کوچ در حمایت و همراهی از کوچ و برداشتن موانع در میان‌بندها ضروری است.

سهم ترویج از اعتبارات، نزدیک به صفر
«احمد ولی‌پور»، عضو هیئت‌علمی‌ دانشگاه کردستان، در سخنرانی خود به مقوله «معیارها و شاخص‌های مدیریت پایدار جنگل‌های زاگرس» پرداخت و گفت: مدیریت پایدار جنگل به‌معنای مدیریت و استفاده از جنگل‌ها و اراضی جنگلی به‌نحوی و به‌اندازه‌ای است که تنوع‌زیستی‌، تولید،‌ قابلیت تجدید حیات، شادابی و توان تحقق آنها را در حال حاضر و آینده هماهنگ با کارکردهای اکولوژیکی،‌ اقتصادی و اجتماعی در سطح محلی،‌ ملی و جهانی حفظ کند و موجب صدمه به سایر بوم‌سازگان‌ها نشود. او با اشاره به اینکه نتایج یک بررسی درباره ۵۰ سال تغییرات در سطح زاگرس نشان می‌دهد ۳۷ درصد از سطح جنگل‌ها کاهش یافته و فعالیت‌های جامعه محلی کوچکترین دلیل آن بوده است، افزود: صدور مجوز برای معدن‌کاوی،‌ درگیر شدن سازمان منابع‌طبیعی در اجرای سیاست‌هایی نظیر طرح طوبا و… که جنبه کشاورزی دارد، باعث تخریب زاگرس شده است. زغال‌گیری سنتی، طغیان آفات و بیماری‌ها از دیگر عواملی هستند که به‌گفته ولی‌پور زاگرس را تهدید می‌کنند. او گفت: ۴۰ درصد پهنه‌های زاگرس در مریوان در معرض خطر زیاد و بحرانی هستند. به‌علاوه آتش‌سوزی،‌ چرای دام، جمع‌‌آوری چوب هیزمی، کشاورزی زیراشکوب و… را در زاگرس داریم که باعث تخریب این پهنه گسترده می‌شوند.
این عضو هیئت‌علمی‌ دانشگاه کردستان به تأثیر اقتصاد بر حیات زاگرس پرداخت و اضافه کرد: به‌واسطه مشکل اقتصادی وابستگی به جنگل سه برابر شده است. به‌علاوه تعاونی‌ها که قرار بود رابط بین مردم و دولت در کرمانشاه و کردستان باشند، ضعیف هستند و کارایی لازم را ندارند. بهره‌برداری در قالب گلازنی می‌توانست رابطه خوبی را بین مردم و جنگل ایجاد کند، اما از این ظرفیت استفاده نشد. او به یک طرح جنگلداری اجتماعی در زاگرس اشاره کرد و گفت: این طرح در مقیاس کوچک و به‌شکل پایلوت توسط دانشگاه انجام شد و توانست اثرات مثبتی داشته باشد؛ هرچند که به باقی مناطق تسری پیدا نکرد. ولی‌پور در بخش دیگری از سخنان خود به بررسی جایگاه منابع‌‌طبیعی کردستان در برنامه‌های پنج‌ساله کشور از برنامه سوم تا ششم پرداخت و گفت: سهم بخش‌های اصلی مدیریت منابع‌طبیعی استان کردستان از اعتبارات تخصیص‌یافته در برنامه‌های سوم تا ششم نشان می‌دهد آبخیزداری بیشترین سهم را دارد و پس از آن‌، جنگل قرار گرفته است. مالکیت اراضی و مرتع در رتبه‌های بعدی هستند و ترویج عملاً هیچ سهمی‌ در اعتبارات ندارد. به‌علاوه، اگر در برنامه سوم توسعه سهم منابع طبیعی از کل بودجه استان کردستان ۱.۶ درصد بود، در برنامه ششم این سهم به ۰.۶ درصد کاهش یافت.

تجربه موفق دنیا در جنگلداری اجتماعی
«مدیریت مشارکتی (جنگلداری اجتماعی) در بوم‌سازگان‌های جنگلی زاگرس» عنوان ارائه «نقی شعبانیان»، مشاور رئیس سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری در مدیریت پایدار جنگل‌های کشور، بود. او گفت: در زاگرس ما شش میلیون هکتار جنگل داریم و در این پهنه گسترده ۱۰ میلیون نفر در روستاها و آبادی‌های آن زندگی می‌کنند.
به‌گفته شعبانیان، زاگرس ۴۰ درصد آب‌های سطحی ایران از طریق زاگرس تأمین می‌شود. به‌علاوه، این اکوسیستم در کاهش تبعات ریزگردها و کاهش گازهای گلخانه‌ای بسیار اهمیت دارد. او افزود: اکوسیستم زاگرس در دنیا یگانه است و نظیر ندارد. متأسفانه ما زاگرس را به‌عنوان یک مرتع مشجر می‌دیدیم، اما در سال‌های اخیر سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری قصد دارد به‌عنوان یک بوم‌سازگان جنگلی ارزشمند برای زاگرس برنامه‌ریزی کند.
مشاور رئیس سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری در مدیریت پایدار جنگل‌های کشور به انجام طرح‌های مختلف در زاگرس اشاره و اضافه کرد: زمانی که از محل اجرای این طرح‌ها بازدید و نتایج آنها را مشاهده می‌کنیم، می‌بینیم آنها رضایت‌بخش نیستند. این طرح‌ها از نظر فنی درست اجرا شده‌اند، اما نتیجه‌ای از آنها به‌دست نیامده است. همین موضوع نشان می‌دهد پرداختن به بحث‌های اجتماعی ضرورت دارد.
او جنگلداری اجتماعی را مدیریت جنگل با مشارکت منطقی مردم، به‌طوری‌که منافع مردم در حفظ و احیای توسعه و بهره‌برداری جنگل باشد، دانست و گفت: در این وضعیت، مردم نگران تخریب جنگل هستند. این شیوه از جنگلداری اجتماعی یک امیدواری ایجاد می‌کند که با آن می‌توان مشکلات را برطرف کنیم. مقایسه هند،‌ اندونزی و ویتنام نیز نشان می‌دهد با این شیوه درآمد مردم ۲۰ درصد افزایش یافته و در مقابل فقر کاهش یافته است. با استفاده از جنگلداری اجتماعی شغل‌های جدیدی ایجاد و یا همان شغل‌های قبلی با مشارکت بیشتر انجام می‌شود. به‌این‌ترتیب، خانواده‌های بیشتری درگیر می‌شوند و جنگل نیز بهبود می‌یابد.
به‌گفته شعبانیان، نتایج اجرای جنگلداری اجتماعی در این سه کشور نشان می‌دهد سطح تاج پوشش افزایش یافته است. او می‌افزاید: در جنگلداری اجتماعی باید از مرحله نگارش طرح تا اجرا و ارزیابی همراه مردم باشیم.

هنوز درکی از جنگلداری اجتماعی نداریم
«رحیم ملک‌نیا»، عضو هیئت‌علمی‌ دانشگاه لرستان، در سخنرانی خود با عنوان «جنگلداری اجتماعی نجات یا تخریب زاگرس» ابتدا مروری بر وضعیت کنونی داشت. او گفت: در زاگرس یک میلیون هکتار کشت زیراشکوب داریم. دولت نیز نه‌تنها به‌دنبال توقف این فعالیت نیست، بلکه در مواردی برای آنها توجیه قانونی ایجاد می‌کند. در کنار آن ما با کشت خشخاش در زاگرس مواجهیم که از آن تحت‌عنوان کشت ممنوعه نام برده می‌شود. این امر یکی از بزرگترین بحران‌هایی است که در زاگرس با آن مواجهیم، اما سازمان منابع‌طبیعی آن را کاملاً نادیده گرفته است.
به‌گفته این عضو هیئت‌علمی‌ دانشگاه لرستان، ما با تضاد دوگانه‌ای در موضوع حضور دام مواجه‌ایم. او افزود: از زمانی که طرح‌های جنگلداری در شمال شروع شد، می‌گفتیم دام باید خارج شود؛ در مقابل، برخی متخصصین بیان کردند که دام را به زاگرس ببریم و در زاگرس به‌دنبال تأمین پروتئین بودند.
او معتقد است با زاگرس به‌شکل مراتع مشجر برخورد می‌شود که خلاف کارکردهای جنگل است. ملک‌نیا گفت: در دانشگاه نیز نگاه چراگاهی به جنگل وجود دارد و در دانشگاه خوش‌خوراکی گونه‌های زاگرس را مطالعه می‌کنیم. در مناطق مختلف سه تا شش برابر ظرفیت دام داریم. زاگرس به‌عنوان اصلی‌ترین حفاظت آب و خاک به تاج پوشش وابسته است و در مقابل، ما برای عوامل تخریب‌کننده همانند گلازنی تحت‌عنوان دانش سنتی، علم‌انگاری می‌کنیم. به‌گفته ملک‌نیا، ۹۶ درصد سبد انرژی روستاهایی که دسترسی به سوخت دشوار است، از هیزم است و در مناطقی که به گاز دسترسی دارند، این رقم به ۲۶ درصد می‌رسد. او اضافه کرد: این امر نشان‌دهنده اهمیت بخش ترویج است،‌ درحالی‌که در همین همایش نیز مدیران این بخش غایب هستند.
این عضو هیئت‌علمی‌ دانشگاه با اشاره به اینکه لرستان و کردستان پرچم‌دار فرسایش خاک در ایران هستند،‌ گفت: در یکی-دو سال اخیر دیگر نمی‌توان تنها منشأ خارجی را مقصر گردوغبار دانست و به‌دلیل تخریب جنگل‌های زاگرس، کانون‌های محلی گردوغبار در زاگرس را داریم. به‌علاوه، تبعات سیل به‌واسطه تخریب پوشش گیاهی افزایش یافته است.
ملک‌نیا در بخش دیگری از سخنان خود به شاخص‌های توسعه پرداخت و عنوان کرد این شاخص‌ها در زاگرس در پایین‌ترین حد خود است. درنتیجه وابستگی معیشتی به زاگرس بیشتر می‌شود و تخریب هم افزایش می‌یابد. او اضافه کرد: براساس آمارها، هفت استان زاگرس‌نشین در زمره ۱۱ استان با رتبه پایین در فهرست شاخص توسعه هستند. برای بهبود این وضعیت مجموعه‌ای از محدودیت و مجازات در نظر گرفتیم تا مانع تخریب جنگل شود، یا طرح‌ها و پروژه‌هایی را تعریف کردیم.
این عضو هیئت‌علمی‌ دانشگاه با بیان اینکه طرح‌های سابق در زاگرس همانند زغال‌گیری، صیانت جنگل‌، طوبی،‌ گیاهان دارویی و… در برخی ویژگی‌ها مشترک‌اند،‌ گفت: متأسفانه ما یک استراتژی ملی برای حفاظت از زاگرس نداشتیم که منجر به انجام عملیاتی روی زمین شود. به‌علاوه، به تفاوت‌های رویشگاهی و اجتماعی در مناطق مختلف در این پهنه وسیع توجه نکردیم. همواره از حضور مردم صحبت می‌کنیم، اما آن را شرح ندادیم. استفاده مکرر از گزاره درست، به‌معنای اجرای درست نیست. مشارکت مردم یعنی چه؟ ما هنوز درکی از جنگلداری اجتماعی نداریم و در سخنرانی مدیران سازمان هم این ابهام برطرف نشد. به‌گفته ملک‌نیا، درون وزارت جهادکشاورزی جنگی برای توسعه زراعت و حفاظت از طبیعت وجود دارد. او اضافه کرد: در این طرح‌ها همچنین همواره تمرکز بر استفاده از منابع جنگلی برای فعالیت زراعی و دامی‌است؛ متأسفانه ما همیشه سعی کردیم جنگل را خرج کنیم.
این عضو هیئت‌علمی‌ دانشگاه،‌ با بیان اینکه سازمان منابع‌طبیعی برنامه‌ریزی کرده تا با جنگلداری اجتماعی زاگرس را نجات دهد، گفت: امیدوار بودم در این نشست ابهامات برطرف شود، اما سازمان منابع‌طبیعی چنان سردرگم است که نمی‌داند چه می‌کند. کدام مبانی فکری پشت آن است. از مشارکت در جنگلداری چه منظوری داریم؟ کدام چارچوب اداری می‌خواهد این کار را انجام دهد؟ آیا ساختار بوروکراسی سازمان منابع‌طبیعی این اجازه را می‌دهد که در پهنه وسیع زاگرس با این تنوع‌ها، فعالیت‌ها انجام شود؟ کدام سابقه پژوهشی در زمینه این کار بوده که مبنا قرار گرفته است؟ تیم تهیه این طرح چه کسی یا کسانی است؟ جایی شنیدم جنگلداری اجتماعی ساده بود که طرح آن تهیه شد. مگر می‌شود چنین گفت؟ ما هر چه کردیم در زاگرس یک پروژه موفق براساس پایش‌ها نداشتیم که بگوییم این حاصل تلاش ماست؛ زیرا نتوانستیم از حیطه فنی خارج شویم و وارد مبانی اجتماعی شویم. با این تفاسیر چگونه جنگلداری اجتماعی ساده خواهد بود؟ آیا پیچیدگی‌ها را درک کرده‌ایم؟ یا موضوع را ساده‌انگاری می‌کنیم؟
او اضافه کرد: اجتماعی کدام جنگلداری؟ مگر در زاگرس جنگلداری داشتیم که حالا بگوییم تغییر مسیر داده‌ایم. در زاگرس پروژه‌های موقت زیادی داشتیم که هیچ‌کدام طرح نبوند. اهداف و برنامه‌ها در طرح مشخص است، پایش می‌کنید و برنامه‌ها را اصلاح می‌کنید؛ ولی آنچه در زاگرس اتفاق افتاده، اینها نبوده است.
ملک‌نیا به بخشی از مصاحبه‌های مدیران سازمان منابع‌طبیعی اشاره کرد: سه سال قبل درباره جنگلداری اجتماعی در کردستان و اجرای آن صحبت شد، اما پس از سه سال درباره بایدها صحبت می‌کنیم و هنوز چارچوب‌های فوری و اجرایی این طرح تبیین نشده است.