تکه‌های ریزِ پلاستیک‌ها همه‌جا هستند؛ از برف‌های قطبی گرفته تا جنگل‌های آمازون، شاید بدتر از آن، در مواد غذایی ما هم وجود دارند؛ از ماءالشعیر و نمک سر سفره گرفته تا غذاهای دریایی و عسل. «تامارا گالووی»، اکوتوکسیکولوژیست در دانشگاه اگزتر در بریتانیا که درباره اثرات مخرب آلاینده‌هایی مثل ریزپلاستیک‌ها بر محیط‌زیست‌ و سلامت انسان تحقیق می‌کند، می‌گوید: «هنگامی که در بطری پلاستیک را می‌چرخانید، ذرات ریز پلاستیک را وارد آب می‌کنید.» انسان سالانه حدود ۵۲ هزار ذرات ریزپلاستیک یا حدود ۱۲۱ هزار ذره (با احتساب آنچه از طریق تنفس وارد بدن می‌شود)، مصرف می‌کند. علاوه‌برآن، تحقیقات اخیر نشان می‌دهند برخی از این ذرات از موانعی که برای متوقف‌ کردن سم‌ها وجود دارند، عبور می‌کنند و از طریق عروق خونی وارد بافت‌های مغزی می‌شوند. اینکه ریزپلاستیک‌ها دقیقاً چقدر می‌توانند ذهن ما را تحت‌تأثیر قرار دهند، مشخص نیست؛ چون نمی‌توان برای چنین آزمایش‌هایی که روی موش‌ها انجام می‌شوند، از انسان استفاده کرد. اما نظر گالووی این است که اثرات آن بر انسان می‌تواند جدی باشد.

ریزپلاستیک‌ها ذرات بسیار کوچکی از پلاستیک‌اند. طبق تعریف رایج، به هر پلاستیکی که طول آن کمتر از پنج میلی‌متر یا قطر آن به‌اندازه یک دانه برنج باشد، ریزپلاستیک می‌گویند. ریزپلاستیک‌ها را می‌توان تولید و به‌طور عمدی به کالاهای مصرفی اضافه کرد؛ مثل دانه‌های بسیار ریزی که در اسکراب‌های بدن و صورت وجود دارند. از طرف دیگر وقتی پلاستیک‌های بزرگتر در اثر زمان به تکه‌های کوچکتر تبدیل می‌شوند، ریزپلاستیک‌ها شکل می‌گیرند.

ریزپلاستیک‌ها کجا پیدا می‌شوند؟
تقریباً همه‌جا. ریزپلاستیک‌ها در مواد غذایی از جمله غذاهای دریایی، آب، چای کیسه‌ای و در هوا وجود دارند. این ذرات را می‌توان در خون، نطفه، شیر پستان، مغز استخوان، جنین، بیضه و مغز انسان پیدا کرد. گسترش این مواد باعث شده است محققان خواستار تحقیقات بیشتر و اقداماتی برای کاهش آلودگی پلاستیکی شوند.

ریزپلاستیک‌های اولیه که در این سایز تولید می‌شوند، مثل محلول‌های لایه‌بردار پوستی یا محصولات پوستی تجاری حاوی دانه‌های ریز هستند. ریزپلاستیک‌های ثانویه از تجزیه مواد پلاستیکی بزرگتر مثل بطری‌های آب‌معدنی یک‌بارمصرف، بسته‌بندی‌ها، نی‌ها، لاستیک خودرو و اسباب‌بازی به‌وجود می‌آیند.

ریزپلاستیک‌ها همه‌جا هستند، اما میزان خطر آنها در داخل بدن و برای سلامتی انسان عمدتاً ناشناخته است. بااین‌حال، میزان حضور ریزپلاستیک‌ها در اعضای بدن انسان موجب نگرانی محققان شده است. تحقیقات نشان می‌دهد ریزپلاستیک‌ها می‌توانند خطر بیماری‌های مختلف از جمله استرس اکسیداتیو (اختلال در سوخت‌و‌ساز طبیعی بدن) یا بیماری‌های قلبی را افزایش دهند.

دانشمندان، پزشکان و کنشگران محیط‌زیست نگرانی‌های خود را درباره اثرات احتمالی ریزپلاستیک‌ها بر محیط‌زیست و سلامت انسان ابراز کرده‌اند. تحقیقات نشان می‌دهد ریزپلاستیک‌ها می‌توانند بر سلامت خاک تأثیر بگذارند، تولید مواد غذایی را کاهش دهند و عملکرد اکوسیستم را به خطر بیندازند. درنتیجه، رشد اقتصادی می‌تواند دچار مشکل شود. طبق گزارش وب‌سایت کانورسیشن، برخی از کشورها اقداماتی را انجام داده‌اند. قوانین فرانسه ملزم می‌کند فیلترهایی در ماشین‌های لباسشویی جدید قرار داده شود تا مانعی برای عبور میکروفیبرها باشد. اتحادیه اروپا اخیراً ورود ریزپلاستیک‌ها از چمن مصنوعی و رنگ نقاشی را مورد هدف قرار داده و قوانینی برای محدود‌کردن ورود ریزپلاستیک‌ها بر سر راه تصفیه آب‌وفاضلاب گذاشته است.

ایالت‌های آمریکا هم روند قانونگذاری برای میزان ریزپلاستیک‌ها در آب آشامیدنی را آغاز کرده‌اند. درواقع، کالیفرنیا برخی از قوانین آزمایش آب ایمن را برای سنجش میزان آلودگی ناشی از ریزپلاستیک‌ها تنظیم کرده است. در انگلستان ممنوعیت استفاده از ریزدانه‌ها در محصولات شست‌وشوی آرایشی و بهداشتی گام اولیه مهمی بود، اما از نظر برخی کارشناسان اقدامی سطحی به‌نظر می‌رسد. حقیقت این است که اگر تولیدکنندگان قوانینی برای جلوگیری از آلودگی‌های ناشی از ریزپلاستیک‌ها وضع کنند، تغییر گسترده‌ای در صنایع ایجاد می‌شود.

«استفانی رایت»، دانشمند سم‌شناسی محیط‌زیست در امپریال کالج لندن، به گاردین می‌گوید برخلاف کمبود داده‌های فراگیر و غیرانسانی «کاهش قرارگیری در معرض این ذرات (از جمله ریزپلاستیک‌ها) می‌تواند مفید باشد». محققان ریزپلاستیک‌ها را عامل مشکلات باروری، سرطان‌های مختلف و اختلال در غدد درون‌ریز، سیستم ایمنی و همچنین اختلال در حافظه و یادگیری می‌دانند.

هنوز مشخص نیست ریزپلاستیک‌ها قبل از خروج از بدن، چه مدت در آن باقی می‌مانند، اما این ذرات ریز در مدفوع انسان پیدا شده‌اند؛ به این معنی که دست‌کم برخی از پلاستیک‌های هضم‌شده از بدن خارج می‌شوند و درعین‌حال برخی از ریزپلاستیک‌ها در اندام‌های داخلی باقی می‌مانند. تحقیقات همچنین نشان می‌دهد ریزپلاستیک‌ها می‌توانند هنگام بارداری به جنین نیز منتقل شوند.

می‌توان ریزپلاستیک‌ها را از آب حذف کرد؟
طبق یک تحقیق، آزمایش‌های مستقل در بسیاری کشورها نشان داده‌اند ریزپلاستیک‌ها تقریباً در تمام نمونه‌هایی که از آب‌های نوشیدنی گرفته شده‌اند، وجود دارند. تحقیق دیگری هم تخمین می‌زند هر نفر سالانه به‌طور میانگین نزدیک به چهار هزار ذره را می‌بلعد. نمونه‌گیری از اقیانوس‌ها و دریاچه‌ها نیز ریزپلاستیک‌ها را گاهی در سطح «ناامن برای حیات‌وحش» نشان داده‌اند.

حذف ریزپلاستیک‌ها به‌دلیل اندازه بسیار کوچکی که دارند، چالش‌برانگیز است. تصفیه فاضلاب برخی از این ذرات را می‌گیرد. محققان روش‌های مبتکرانه‌ای برای آن کشف کرده‌اند. مثلاً در سال ۲۰۲۱، گروهی از محققان زیست‌لایه‌های باکتریایی طراحی کرده‌اند که می‌تواند ریزپلاستیک‌ها را برای حذف آسان‌تر به‌ دام بیندازد، اما این فقط یک آزمایش مقدماتی بود. گروه تحقیقاتی دیگری اسفنجی از جنس نخ و استخوان ماهی مرکب درست کردند که می‌تواند ۹۹.۹ درصد از پلاستیک‌ها را در مرحله آزمایشی حذف کند، اما این روش در مقیاس بزرگ کاربردی ندارد.

حتی لباس هم مهم است
پلاستیک‌ها همه‌جای صنعت مد، از جمله در چرم مصنوعی یا چرم گیاهی دیده می‌شوند و تشخیص آنها سخت‌تر شده است. ریزپلاستیک‌های ناشی از پارچه‌های مواد مصنوعی، پلی‌استر و نایلون، پلاستیک‌های رایجی‌اند و تقریباً ۷۰ درصد از تمام موادی را تشکیل می‌دهند که در پوشاک به‌کار می‌روند. میکروفایبرها معمولاً از مواد مصنوعی به‌وجود می‌آیند که نقش مهمی در آلودگی ریزپلاستیک دارند. برای جلوگیری از نفوذ ریزپلاستیک‌ها به بدن بهتر است برچسب‌های لباس‌ها را چک کرد تا مواد رایجی مانند نایلون، آکریلیک و الاستین در آن وجود نداشته باشد. اگر روی برچسب لباس به مواد ناآشنایی برخورد کردید، حتماً آن را در اینترنت جست‌وجو کنید و برندهایی را در اولویت قرار دهید که از مواد طبیعی استفاده می‌کنند.

اما آشپزخانه بزرگترین مکانی است که ریزپلاستیک‌ها انسان را احاطه می‌کنند و به‌گفته رایت، از طریق بسته‌بندی‌ها و مواد غذایی فرآوری‌شده و نوشیدنی‌ها وارد بدن می‌شوند. خطر انتقال ریزپلاستیک‌ها زمانی که پلاستیک در معرض حرارت قرار می‌گیرد، بیشتر می‌شود.

از حرارت‌ دادن هر ماده غذایی در داخل پلاستیک یا نوشیدن مایعات داغ که داخل ظروف پلاستیکی قرار داشته‌اند، مثل لایه یکبارمصرف لیوان قهوه، اجتناب کنید. تحقیق جدیدی نشان می‌دهد زمانی که مایعات داغ در لیوان‌های یکبارمصرف قهوه ریخته می‌شوند، می‌توانند هزاران میلیارد ریزپلاستیک را وارد بدن کنند.

خبر خوب برای مصرف‌کنندگان این است که تقریباً برای هرکدام از محصولات پلاستیکی در آشپزخانه، از جمله قهوه‌ساز و چای کیسه‌ای، جایگزینی مانند چوب، شیشه، سیلیکون یا استیل وجود دارد.

زمانی که قرار است لیسک جدید بخرید، جنس چوبی، استیل یا سیلیکون آن را امتحان کنید. از استفاده از تخته‌های پلاستیکی اجتناب کنید و در عوض از تخته‌ای که از یک تکه چوب بدون چسب (چون چسب هم می‌تواند فرمالدهید داشته باشد) ساخته شده، استفاده کنید.

زمانی که می‌خواهید غذای اضافی را داخل ظرفی بریزید، به‌دنبال ظروف شیشه‌ای باشید. به‌جای استفاده از کیسه پلاستیکی، از کاغذ سفیدنشده یا کاغذی که از موم سویا تشکیل شده، استفاده کنید.

مجمع اقتصاد جهانی، آلودگی پلاستیک را در میان ۱۰ خطر بزرگ جهانی قرار داده است. طبق تحقیقی علمی در سال ۲۰۱۷، فقط ۹ درصد از پلاستیک‌های ویرجین یا همان رزینی که بااستفاده از گاز طبیعی و نفت‌خام تولید می‌شوند و هیچ نوع مواد بازیافتی در آن وجود ندارد، بازیافت می‌شوند. پلاستیک‌های باقیمانده یا سوزانده می‌شوند یا در محل‌های دفن زباله جمع‌آوری می‌شوند که می‌توانند از همانجا وارد محیط‌زیست شوند.

تاثیر بحران جهانی پلاستیک بر تغییراقلیم
«فیلیپ لندریگان»، کنشگری که در زمینه استفاده‌ نکردن از پلاستیک فعالیت می‌کند، می‌گوید مهمترین اقدام برای جلوگیری از «بحران جهانی پلاستیک» اعمال محدودیت برای تولید آن است. درحالی‌که برخی از پلاستیک‌ها برای استفاده در بعضی حوزه‌های مهندسی یا تولید دارو مهم‌اند، لندریگان تقاضای جلوگیری از تولید «پلاستیک‌های احمقانه» یا اقلام یکبارمصرف دورریختنی را دارد.

از سال ۲۰۲۳ میزان تولید پلاستیک‌های یکبارمصرف به ۴۰ درصد بیش‌ از ۴۰۰ میلیون تن پلاستیکی که سالانه تولید می‌شوند، رسید. تولید پلاستیک فعلاً روبه‌افزایش است و طبق گزارشی از «سازمان توسعه و همکاری اقتصادی» که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، تخمین‌ زده می‌شود تولید پلاستیک تا سال ۲۰۶۰ سه برابر خواهد شد.

به‌گزارش مجله نیو ساینتیست، مغز انسان به‌طور میانگین حاوی هفت گرم پلاستیک است، اما مشخص نیست این میزان چه اثری بر انسان خواهد داشت. درهمین‌حال، تحقیقات روی حیوانات نشان‌دهنده ارتباط این مواد با درک ضعیف و رفتار عجیب است.

طبق گزارش خطرات جهانی ۲۰۲۵ از «مجمع اقتصاد جهانی»، آلودگی یکی از ۱۰ خطر جهانی با اثرات شدید در یک دهه آینده است. پلاستیک‌ها یکی از آلاینده‌های اصلی هستند که سالانه به میزان ۱۹ میلیون تن وارد خاک، رودخانه‌ها و سواحل می‌شوند. ریزپلاستیک‌ها بخش بزرگی از این آلاینده‌ها را تشکیل می‌دهند و برآوردها نشان می‌دهد بیش از ۹۰ درصد پلاستیک‌ها در سطح اقیانوس‌ها یافت می‌شوند.

همان‌گونه‌که ظرفیت گیاهان برای فتوسنتز کاهش پیدا می‌کند، توانایی آنها برای جذب دی‌اکسیدکربن از هوا و ذخیره آن کم می‌شود. درنتیجه، جنگل‌ها و خزه‌ها کربن کمتری جذب می‌کنند و مقابله با تغییراقلیم هم سخت‌تر می‌شود.

ریزپلاستیک‌ها برخلاف اندازه بسیار کوچکشان، تهدید بزرگی برای محیط‌زیست و بدن انسان به‌شمار می‌روند. طبق گزارش سازمان ملل، ۹۸ درصد از پلاستیک‌های یکبارمصرف از فرآوره‌های پتروشیمی یعنی مشتقات نفت و گاز تولید می‌شوند. سراسر روند استخراج، حمل‌ونقل سوخت‌های فسیلی، تولید پلاستیک و حتی زباله آن، منجر به انتشار گاز کربن و گرمایش زمین می‌شود. با وجود هشدارهای مداوم پژوهشگران و فعالان محیط‌زیست، گزارش‌های جدید نشان می‌دهند ضایعات پلاستیکی که اغلب از پلیمر‌های ناشی از سوخت‌های فسیلی تولید می‌شوند، از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ به‌ازای هر نفر یک کیلوگرم افزایش داشته که عمدتاً به‌دلیل کاربردهای متنوع پلاستیک از جمله افزایش تقاضا برای بسته‌بندی‌های انعطاف‌پذیر مانند ساشه‌ها و فیلم‌های بسته‌بندی بوده است. آلودگی ناشی از پلاستیک یکی از بزرگترین تهدیدهایی است که جهان امروز با آن روبه‌روست، اما همچنان فاصله بسیاری برای مهار ضررهای ناشی از آن را دارد.