هشتصدوسی‌وسومین شب از مجموعه شب‌های بخارا در ۲۹ فروردین‌ماه سال ۱۴۰۴ به شب تالاب انزلی اختصاص یافت. افتتاحیه نمایشگاه عکس «پرندگان تالاب انزلی» با آثاری از «آلن پطروسیان» از دیگر بخش‌های این مجلس بود. اجرای موسیقی فولکلور توسط «امین حق‌ره» پایان این مجلس بود. در این شب که با همراهی مجله صنوبر در فرهنگسرای ارسباران برگزار شد، ابتدا «علی دهباشی» ضمن خوشامدگویی به میهمانان حاضر در این مجلس در معرفی تالاب انزلی بیان کرد: «تالاب انزلی یک زیست‌بوم طبیعی بسیار مهم در استان گیلان است. بدون شک لازم است این اکوسیستم ارزشمند که از گنجینه‌های طبیعی و فرهنگی ایران است، بیش‌ازپیش مورد توجه جوامع محلی، فعالان مرم‌نهاد و مسئولین قرار بگیرد.»

«مانیا شفاهی»، سردبیر فصلنامه صنوبر و از دیگر سخنرانان این مراسم، گفت: این روزها حال تالاب انزلی خیلی خوب نیست و امیدوارم نشست‌هایی این‌چنین و مطالبه‌گری‌های ما بتواند کمک کند تا حال این زیست‌بوم بهتر شود. من به سرزمین گیلان ارادت دارم و امیدوارم بتوانیم روزی این شب را در خود گیلان برگزار کنیم.

زیستگاهی برای پرندگان مهاجر

آلن پطروسیان، مدیر پروژه نهضت پرنده‌نگری تالاب انزلی، نیز در این مراسم بیان کرد: جامعه محلی مهمترین مهمان ما در این جمع است. متأسفانه گیاه غیربومی‌ سنبل آبی به حدود یک‌سوم از تالاب انزلی حمله کرده و در حال نابود کردن این عرصه است. البته ما امروز تنها برای نشان دادن مسائل و چالش‌های تالاب  اینجا جمع نشده‌ایم، بلکه آمده‌ایم تا ظرفیت‌های بی‌مانند تالاب رؤیایی انزلی را به سایر ایرانیان و جهانیان معرفی‌ کنیم. این تالاب عضو کوچکی از گنجینه بی‌مانند فرهنگ و طبیعت ایران است و ما دوستدار و از حفاظتگران آن هستیم.

او گفت: تالاب انزلی هرساله در فصل پاییز و زمستان محل زمستان‌گذرانی پرندگانی است که از مناطق سردسیر شمالی به آن پناه می‌آورند. یکی از پرجمعیت‌ترین این پرندگان، خوتکای اوراسیایی و ابروسفید هستند. در پهنه اصلی تالاب انزلی، تعداد این پرندگان به دو هزار فرد می‌رسد. با این‌حال، متأسفانه با مجوز شکاری که امسال بعد پنج سال بدون بازنگری در قوانین و تأمین نیروی انسانی کافی برای اداره‌های محیط‌زیست وضع شد، جان تمامی‌ این پرندگان در معرض خطر قرار گرفت.

پطروسیان اضافه کرد: زمستان‌گذارنی پلیکان پاخاکستری که قد آن به ۱.۸۰ تا ۲.۲۰ سانتی‌متر می‌رسد هم در این تالاب است. متأسفانه به‌لحاظ رده‌بندی حفاظتی این پرنده پرابهت در رده تهدید به انقراض جهانی است. سلیم طوقی کوچک هر بهار با حداقل سه هزار کیلومتر پرواز، از آفریقای مرکزی و شرقی به تالاب انزلی و سواحل دریای کاسپین مهاجرت می‌کند. سلیم طوقی کوچک حدود ۱۰ سانتی‌متر است و در شن و ماسه تخم می‌گذارد. پس از شش ماه جوجه این گونه به‌اندازه خودش می‌شود و مهاجرت معکوس به‌سمت آفریقا می‌کنند. پرستوی دریایی تیره، گونه دیگری است که از آفریقا تا به تالاب انزلی مهاجرت می‌کند و در همین تالاب جوجه‌اش را به دنیا می‌آورد.

برای مدیریت نیاز به اطلاعات داریم

در ادامه این مراسم «سعید نادری»، مدیر گروه محیط‌زیست دانشگاه گیلان، درباره پستانداران تالاب انزلی گفت: در مورد تالاب انزلی جمع‌آوری اطلاعات به‌صورت درست صورت نگرفته است، درحالی‌که ما برای مدیریت درست باید شناخت دقیقی از گونه‌ها داشته باشیم. به‌عنوان مثال، ما در تالاب انزلی تعدادی از گونه پستانداران داریم که درشت‌جثه‌اند و راحت‌تر مشاهده می‌شوند. بااین‌حال، اطلاعات دقیق درباره این گونه‌ها نیز در خلال یک برنامه متمرکز که اجرا کردیم، به‌دست آمد. در حین انجام این مطالعه ۲۰ گونه از پستاندارانی را مشاهده کردیم که برخی برای اولین‌بار ثبت شده است. به‌عنوان مثال، خفاش ناتوزی را در منطقه سرخانکل مشاهده کردیم. بسیاری از خفاش‌شناسان دنیا که سال‌ها می‌گفتند این گونه از منطقه کاسپین عبور می‌کند، باور نداشتند این گونه در این منطقه زیست می‌کند.

او اضافه کرد: تالاب انزلی در منطقه کاسپین در تاریخچه تکاملی تاکسون‌ها نقش مهمی دارد. در طول کار یک‌ساله در این محدوده یک گونه به فون خفاش‌های ایران اضافه شد یا گونه گربه وحشی برای اولین‌بار از منطقه کاسپین گزارش شد. تالاب انزلی از مهمترین‌ محل‌‌های زندگی پرندگان مهاجر است و در خاورمیانه و دنیا مطرح است. این منطقه نه‌تنها به‌لحاظ تکاملی و اکولوژیکی برای ثبات اکوسیستم یک منطقه بسیار بااهمیت است بلکه به‌لحاظ فرهنگی و اقتصادی بسیار اهمیت دارد.

تا مرگ تالاب انزلی راهی نیست

«علیرضا میرزاجانی»، عضو هیئت‌علمی دانشگاه گیلان، نیز در این نشست گفت: تالاب انزلی مانند سایر اکوسیستم‌ها در معرض خطر نابودی است و می‌توان گفت بسیاری از پهنه‌های آبی خود را از دست داده است. این تالاب در حدود ۲۵۰ سال پیش در بهترین وضعیت خود قرار داشت، اما متأسفانه پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۴۰ کاملاً نابود و به تالاب فصلی تبدیل شود.

او افزود: از دیگر ویژگی‌های این تالاب، اتصال آن به دریای خزر است. سیستم دریای خزر می‌تواند از تمام جهات روی آن تأثیر بگذارد. اما امروز با قطع ارتباط دریا با تالاب انزلی، حیات گونه‌های مختلف ماهی در معرض خطر قرار گرفته‌اند. در گذشته یک‌هزار صیاد در تالاب انزلی داشتیم، امرزه تعداد صیادان کمتر از ۸۰ نفر است و دیگر نمی‌توان این پیشه را به‌عنوان یک شغل یا فعالیت اقتصادی قلمداد کنیم. متأسفانه این واقعیت جامعه ما است و سیاه‌نمایی نیست.

میرزاجانی با اشاره به اینکه تحقیقات ۴۰ساله‌ای در مورد آبزیان، از اولین حلقه یعنی پلانکتون‌ها تا حلقه نهایی یعنی ماهی‌ها داریم،‌ گفت: نسبت به دهه ۷۰ تنها ۵۰ درصد از گونه‌های پلانکتونی در تالاب وجود دارند. به‌علاوه شاهد تغییر گونه‌ای هم هستیم.

او اضافه کرد: متأسفانه کیفیت آب تالاب در حدی است که نمی‌توانیم فعالیت‌های پرورش ماهی یا رهاسازی ماهی برای احیای جمعیت ماهیان خزر را داشته باشیم. در بخشی از تالاب، آلودگی در حدی است که مرگ و تلفات گروهی این موجودات را شاهدیم. این موارد نشان‌دهنده یک فاجعه اقتصادی برای کل حاشیه‌نشینان خزر است. گیاه سنبل آبی هم که از سال ۹۴ وارد تالاب انزلی شد، ورود این گیاه بر سایر جماعت آبزیان تأثیر منفی داشته و دارد. زیر پوشش این گیاه هیچ موجودی دیده نمی‌شود و تراکم آن در حدود ۱۵۰ تن در هکتار برآورد شده است.

انزلی در محاصره آلاینده‌ها

«محمد کهنسال»، مسئول کمیته محیط‌زیست انجمن دوستداران توسعه بندر انزلی، در سخنرانی خود در «شب تالاب انزلی» به شرایط پسماند و فاضلاب و رسوبات در این تالاب پرداخت و گفت: تالاب بدون آب معنی ندارد. وقتی صحبت از آب می‌کنیم، دو موضوع محوری به ذهن ما می‌رسد؛ یکی کمیت آب و دیگری کیفیت آن. در بحث خودپالایی هم باز همین کمیت و کیفیت می‌تواند به این بحث کمک کند.

او با اشاره به اینکه انسان عامل تولید و تشدید فاضلاب، پسماند و رسوبات در تالاب است، افزود: یکی از مهمترین پیشنهادات این است که ما باید جلوی افزایش جمعیت را در حوضه تالاب بگیریم، اما شاهدیم در بازه ۵۵ تا ۹۵ جمعیت در حدود ۶۰ درصد افزایش پیدا کرد و جمعیت حوضه تالاب دو برابر شد. اگر حوضه آبریز تالاب حدود ۲۵ درصد مساحت استان باشد، ما نیمی‌ از جمعیت استان را در حوضه تالاب داریم، به‌عبارتی دو برابر متوسط جمعیت استان در حوضه تالاب زندگی می‌کنند.

کهنسال اضافه کرد: این جمعیت فاضلاب و پسماند تولید می‌کنند. بزرگترین شرکت کاغذ منطقه یکی از منابع چوبش جنگل‌های حوضه تالاب است. یکی از پهناورترین دشت‌ها کشاورزی البرز شمالی در حوضه تالاب قرار دارد و با هر آبیاری مقادیر زیادی کود و سم به تالاب انزلی منتهی می‌شود. یکی از دو کلونی اصلی پرورش صنعتی طیور استان در حوضه تالاب واقع شده است. برای هر برنامه و طرحی که قصد داشته باشیم برای تالاب اجرایی کنیم، چاره‌ای نداریم جز اینکه موضوع پایین آمدن تراز آب کاسپین را هم در نظر بگیریم. خبر خوب اینکه اگر ما بتوانیم راهکارها را عملی کنیم، نه‌تنها می‌توانیم تالاب را نجات دهیم بلکه لنگرگاه انزلی را هم به‌عنوان تنها بندر قابل‌کشتیرانی در جنوب دریای کاسپین در نظر بگیریم.

با هم می‌توانیم

نسیم طواف‌زاده از مؤسسه مردم‌نهاد فعال در حوزه حفظ تالاب انزلی هم گفت: من از مؤسسه سبزکاران بالان می‌آیم، یکی از سازمان‌های مرم‌نهاد در استان گیلان. حد بستر تالاب ۲۳ هزار و ۵۰۰ هکتار، محدوده اکولوژیک تالاب حدود ۱۹ هزار و ۴۸۵ و حوضه آبخیز آن سه هزار و ۶۱۰ کیلومترمربع است. این محدوده هفت شهرستان و حدود ۱۳ شهر و ۷۶۸ روستا را شامل می‌شود.

او افزود: از کارهایی که تاکنون برای حفاظت از تالاب انجام شده است، یک بخش به حوزه اطلاع‌رسانی برمی‌گردد. برنامه‌های آموزشی در مدارس، برگزاری جشن‌هایی در روز جهانی تالاب، مسابقه‌های ادبی، هنری و عکاسی را هم داشتیم. در کنار اینها نمایشگاه عکس آسیب‌های تالابی در دو دوره در مجلس برگزار شد. به‌علاوه آیین‌نامه حفاظت از تالاب تدوین و یکسری کتاب‌های آموزشی منتشر شد. مجموعه‌ای از پروژه‌های گردشگری روستایی و برنامه‌های پرنده‌نگری و … برگزار شده است. در موضوع امتیاز شهرهای تالابی هم در روی انزلی فعالیت‌هایی صورت گرفت. در کنار این موارد، برنامه‌های کشاورزی پایدار در حد کوچک توسط جهاد‌کشاورزی اتفاق افتاده است. برنامه‌هایی را اعضای نهادهای مردمی ‌با عنوان چهارشنبه‌های تالابی کار کرده‌اند. یک پادکست هم داریم. مجموعه‌ای از برنامه‌های مدیریتی و اجرایی درباره مدیریت زیست‌بومی ‌و … تدوین شده است،‌ بااین‌حال، امروز نمی‌توانمی‌ادعا کنیم تالاب انزلی را به روز اولش بازگردانده‌ایم. ما راهی طولانی را طی کرده‌ایم، اما احتیاج داریم واقع‌بینانه به ماجرا نگاه کنیم. فکر می‌کنم ما با هم می‌توانیم تالاب انزلی را احیا کنیم.

مسئولان وارد گود شوند

«پونه نیکوی»، معاون فرهنگی، اجتماعی و گردشگری منطقه آزاد انزلی، درباره فعالیت‌های فرهنگی و هنری و آموزشی در مورد تالاب انزلی در این مراسم سخن گفت. او بیان کرد: به خود می‌بالیم که درخشش مدال قایقرانان ما مدیون تالاب است و آنجا خاستگاه اردوهای تیم ملی هم بوده است.

او افزود: طی این سال‌ها برخی از فعالیت‌های ما آشکار بود؛ مثل برگزاری رویداد فرهنگی و هنری ادبی تالاب دوخان با حمایت بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان، سازمان منطقه آزاد انزلی و مؤسسه خانه کتاب ایران. این برنامه‌ها به سال ۱۳۹۶ برمی‌گردد و من دبیر جشنواره فرهنگی و هنری و ادبی بودم. آن روز من دبیر جشنواره تالاب دوخان بودم و منطقه آزاد انزلی تمام‌قد کنار من ایستاد و حمایت کرد. امروز در معاونت فرهنگی و گردشکری استان انزلی در جایگاهی ایستاده‌ام که باید این چرخه را کامل کنم. یک روزی من دبیر بودم و دیگران به من کمک می‌کردند و امروز من باید دست کسانی را بگیرم و این همت را داشته باشم که کارهای بزرگی برای تالاب انزلی داشته باشیم. دیگر زمان مطالبه گذشته است و باید مسئولین وارد گود شوند.