چندسالی است که تصمیمات عجولانه شهرداری‌ها، به‌خصوص شهرداری تهران، باعث رنجش اهالی برخی از محلات شده است؛ زیرا به‌طور ناگهانی اسم کوچه یا خیابانی که سال‌هاست در ذهن مردم جا گرفته و حتی بعضاً به یک خاطره برای آنها تبدیل شده است، تغییر پیدا می‌کند. مثلاً مدتی قبل، حدود صد متر از خیابان «طوس» در میدان فلسطین، در یک تصمیم آنی به نامی دیگر تغییر یافت و جدال چندماهه‌ای بین اهالی محل و شهرداری به پا شد. در این شرایط روی دیوارهای کوچه نام «طوس» با اسپری نوشته می‌شد و پلاک نصب‌شده نام جدید روی دیوار کوچه کنده و مخدوش می‌شد و حتی درنهایت روی تابلوی راهنمای خیابان با رنگ پوشانده می‌شد.

این‌بار بی‌توجهی شهرداری تهران نسبت به نامی باستانی رقم خورد که حساسیتی در سطح ملی و حتی جهانی ایجاد کرد. این نام باستانی یعنی «بیستون»، سال‌ها قبل برای خیابانی در میدان جهاد ثبت شده بود. اما بیستون کجاست و پیشینه و شهرتش به چه زمانی می‌رسد؟

ایرانیان باستان آن را «بغستان» می‌خواندند، چون آن را جایگاه خدایانشان می‌دانستند (بَغَ یعنی خدا). یونانیان «بگیستان اروسش» گفته‌اند و آن را برابر با کوه المپ، کوه مقدس یونانیان و جایگاه زئوس به‌شمار آورده‌ان. مانند تغییرات سرزمینی در بیستون، این نام هم دگرگونی‌های زیادی داشته است: بغستان – بگستان – بهستان – بهستون – بهیستون – بیستون – بی‌ستون. در بندهش ایرانی در بخش پیدایش کوه‌ها گفته شده: «کوه بِهِستون در سپاهان کَرمینشان دیگر از این شمار که محل رفت و آمدند.»

دشت‌های حاصلخیز و چشمه‌های فراوان در دامنه کوه و غارهای مناسب برای پناهگاه، از شصت هزار سال پیش (بقایای زیست دوره پارینه‌سنگی در غار مَرخِر در ضلع شمالی شهر بیستون) تا کنون، آن را به زیستگاه انسان تبدیل کرده است. در دوران تاریخی، منزلگاه کاروان‌های زیادی بوده و جاده سارد بابل از کنار همین کوه و همین چشمه می‌گذشته است. این جاده پیوند‌دهنده تمدن‌های بین‌النهرین از جمله سومر، بابل، آشور به ماد و پارس و یونان بوده است. صخره‌های بیستون نیز آثار تاریخی گرانبهایی را در دل خود جای داده‌اند که با وجود تابش آفتاب و تازیانه باران هنوز حفظ شده‌اند و سال‌هاست حفاظت از آن به ایرانیان و سپس جهانیان سپرده شده است که نگهبانشان باشیم و حرمتشان را نگاه داریم. آنجا که در کتیبه حجاری‌شده‌ بیستون آمده است: «اگر این نبشته‌ها یا این پیکره‌ها را ببینی و تباهشان نسازی و تا هنگامی که ترا توانایی است نگاهشان داری، اهورا مزدا ترا دوست باد و دودمان تو بسیار و زندگیت دراز باد و آنچه کنی اهورامزدا آن را به تو خوب کند.»

نام بیستون در ذهن و فرهنگ مردم کرمانشاه جایگاه ویژه‌ای دارد. کودکان این خطه در گهواره با این نام آشنا می‌شوند؛ چراکه مادر در لالایی‌اش از عشق کوهکنی سخن می‌گوید که در دامنه این کوه، سنگ‌ها را می‌شکافت تا به‌بهای پیروزی بر سنگ، رقیب از عشق شیرین محبوبش چشم بپوشد. فرهاد را همه می‌شناسند و به‌بهانه فرهاد بیستون را؛ بسیاری از مردم این دیار شرح کامیابی و هجران خود را به سنگ‌های این کوه گفته‌اند، زیرا بیستون را جایگاه وفاداری و عشق، مقاومت و پایداری، تلاش و هجران می‌دانند.

چِمَ کِرماشان بِیستُیون رامَه / قتلگاه فرهاد شُو مَزلگامَه (کرمانشاه می‌روم، بیستون سر راهم قرار دارد/ و شب را در قتلگاه فرهاد اطراق می‌کنم.)

 خیال پرگنه و دل ترفه تیونم / چیو فرهاد شهید پای بیستیونم (خیالی آشفته و دلی پریشان دارم / مانند فرهاد که شهید راه عشق در بیستون شد)

 تماشای بیستیون که چنی تم دارو/ او تَمه غمه و من موارو (به بیستون نگاه کن چقدر مه‌آلود است آن مه / تمام غمی است که در دل من می‌بارد)

 کِرماشان کِرماشان ای دیاری خُوش نِیشان / قبلگاه عاشقانه بِیستُیون و طاق وَسان (کرمانشاه ای دیار خوش‌نام بیستون / طاق‌بستانت قبله‌گاه عاشقان است)

البته افسانه شیرین و فرهاد از قرن پنجم با منظومه جاودانه نظامی گنجویی بر سر زبان‌ها افتاد و بر بیستون سایه افکند، همان‌طورکه نظامی گفت: «نیارد در قبولش عقل سستی / که پیش عاقلان دارد درستی / نه پنهان بر درستیش آشکار است / اثرهایی کز ایشان یادگار است / اساس بیستون و شکل شبدیز / همیدون در مداین کاخ پرویز / هوس‌کاری آن فرهاد مسکین / نشانِ جوی شیر و قصر شیرین / همان شَهرود و آب خوشگوارش / بنای خسرو و جای شکارش / حدیث باربد با ساز دهرود / همان آرامگاه شه به شهرود»

تغییر نام خیابان بیستون در تهران بهانه‌ای شد تا ورای تاریخ و فرهنگ حاکم بر بیستون، نگاهی به واژه بیستون در شعر فارسی داشته باشم. حیرت‌انگیز بود که پسوند نام شاعرانی که در شعرشان از بیستون یاد کرده‌اند، نام بیستون را در گستره‌ای جغرافیایی و تاریخی نشان می‌دهد که اکنون فراتر از مرزهای سیاسی کشور است: کمال خجندی، ناصر بخارایی، حیدر شیرازی، قطران تبریزی، صائب تبریزی، صغیر اصفهانی، محمد کوسج، سلیمی جرونی، اسیری لاهیجی، هلالی جغتایی، فرخی سیستانی، خواجوی کرمانی، عارف قزوینی، نظیری نیشابوری، وحشی بافقی، سلیم تهرانی، فصیحی هروی، قدسی مشهدی، سیدای نسفی، قصاب کاشانی، بیدل دهلویی، یغمایی جندقی، ملااحمد نراقی، وفایی شوشتری، وحدت کرمانشاهی، غبار همدانی، جیحون یزدی، صامت بروجردی، اقبال لاهوری، مجیرالدین بیلقانی.

«قدر تو اندر جلالت، ملک تو اندر ثبات / این چو چرخ باستان و آن چو کوه بیستون»

 شعر از رشیدالدین وطواط

پراکندگی جغرافیایی نام بیستون در اشعار شاعران نقاط مختلف