شرکت توسعه نیشکر با بیش از صد هزار هکتار وسعت و هفت واحد زیرمجموعه، در شمال و جنوب اهواز، از زمان آغاز به کارش در دو دهه گذشته یکی از متهمان اصلی آلودگی هوا، آب و خاک بوده و همچنان در فهرست صنایع آلاینده است. آتش زدن مزارع نیشکر در زمان برداشت یا اصطلاحاً «برداشت سیاه» یکی از مهمترین معضلات این مزارع است که با وجود اعتراضات مردم و پیگیری اداره محیط‌زیست هنوز متوقف نشده است.

حالا شینا انصاری در نخستین سفرش به اهواز از مزارع شرکت کشت و صنعت دعبل خزاعی در شهرستان کارون و جنوب اهواز که یکی از واحدهای هفت‌گانه شرکت نیشکر است، دیدن کرده و در کارگروه هوای پاک خوزستان نیز حضور یافته است تا شاید برای این هوای آلوده چاره‌اندیشی کند.

سبز و سیاه نیشکر

شرکت توسعه نیشکر از سال‌ها پیش متعهد بود که روش برداشت سیاه (آتش زدن مزارع) را به برداشت سبز (برداشت به‌وسیله ماشین دروگر) تغییر دهد. بنابر گزارش اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، شرکت توسعۀ نیشکر در سال ۱۳۹۵ مکلف شده بود برداشت سبز از مزارع را تا ۳۰ درصد افزایش دهد و پس از آن، هر سال با افزایش ۱۵ درصدی (در یک دورۀ پنج‌ساله) برداشت سیاه را به صفر برساند، ولی این تعهدات محقق نشده و تاکنون بارها پروندۀ قضایی تشکیل شده است که از سرانجام آنها اطلاعی در دست نیست.

«عبدعلی ناصری»، مدیرعامل شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی، در بازدید از کشت و صنعت دعبل خزاعی تحریم‌ها را مانع واردات دستگاه‌های دروگر برای برداشت سبز می‌داند: «دستگاه‌های هاروستری (دروگر) که داریم قدیمی است و در حال برنامه‌ریزی برای خرید هاروسترهای جدید (سری ۹۰۰۰) هستیم تا از روش مهندسی معکوس امکان تولید آنها را در کشور فراهم کنیم. در تلاش هستیم سهم برداشت سبز به بیش از ۵۰ درصد افزایش یابد.»

شرکت توسعه نیشکر در صفحه اینستاگرامش مدعی شد انصاری رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست از اقدامات صنعت نیشکر خوزستان در افزایش برداشت سبز و کاهش تبعات زیست‌محیطی تقدیر کرده است، اما در روز بازدید خبری از تقدیر نبود. انصاری در گفت‌وگو با خبرنگاران می‌گوید: «پیگیر برنامه‌های اجرایی نیشکر هستیم که اقدامات محیط‌زیستی را افزایش دهند؛ مثل برداشت سبز و سایر اقدامات که به کاهش تبعات محیط‌زیستی بینجامد.»

او همچنین در کارگروه هوای پاک که در استانداری خوزستان برگزار شد، به بازدیدهایش از مهمترین منابع آلاینده اهواز اشاره می‌کند: «در این سفر دوروزه بازدیدهای متراکم از واحدهای نفتی، نیشکر و کانون‌های گردوغبار داشتیم و برنامه‌های در دست اقدام را بررسی کردیم. خوزستان با مسائل و مشکلات عدیده و متکثر محیط‌زیستی مواجه است که برخی از این مشکلات به چالش‌های بزرگی تبدیل شده‌اند.»

انصاری تأکید می‌کند مسئله محیط‌زیست در خوزستان باید به‌صورت خاص و با اولویت ویژه دنبال شود.

شهر و روستای خاکستری

براساس ماده ۲۰ قانون هوای پاک، سوزاندن بقایای گیاهی اراضی زراعی پس از برداشت محصول ممنوع است و متخلفان باید مجازات شوند. همچنین، ماده ۳۰ آیین‌نامه اجرایی قانون مدیریت پسماند به ممنوعیت آتش‌زدن محصولات کشاورزی اشاره کرده است. سلاجقه رئیس سابق سازمان حفاظت محیط‌زیست خرداد ۱۴۰۱ در سفرش به خوزستان و در نشست با مسئولان شرکت نیشکر به اعتراضات مردمی به‌دلیل آتش‌سوزی‌های مزارع نیشکر اشاره کرده است و گفته بود: «ما دیگر نمی‌پذیریم که مجموعه نیشکر خوزستان معضل محیط‌زیستی برای مردم ایجاد کند؛ نه در بحث بوی نامطبوع، نه در زمینه تخلیه فاضلاب‌ها و نه در مورد آتش‌سوزی نیزارهای مزارع که قابلیت تبدیل و استفاده دارند.» بااین‌حال، برداشت سیاه کماکان به روال گذشته ادامه دارد که بیشترین آسیبش متوجه شهرستان‌های اهواز، کارون و باوی است.

روستاهای بخش «اسماعیلیه» شهرستان اهواز از جمله مناطقی است که تحت‌تأثیر آلودگی ناشی از سوزاندن مزارع در واحد کشت و صنعت امیرکبیر هستند که در جنوب شهر اهواز قرار دارد. روستاهای قجریه یک و دو، شمریه، تل اسود، مزبان، مکسر و کاظمیه یک و دو از آن دسته‌اند. سعید از اهالی روستای «قجریه» به پیام‌ما می‌گوید: «برداشت مزارع در اینجا همیشه به‌وسیله آتش زدن است و برداشت سبز ندارند. وقت برداشت، خاکستر سیاه همه روستاهای اطراف را پر می‌کند و خانه‌ها و مدارس و خیابان‌های روستا سیاه می‌شود. این کار از سال‌های قبل ادامه داشته، مردم از اعتراض خسته شده‌اند و دیگر عادی شده.»

او می‌گوید: «مسئله شرکت نیشکر فقط نداشتن دستگاه هاروستر نیست بلکه در شرایط فعلی برداشت سبز برای آنها صرف نمی‌کند؛ چون برداشت با هاروستر سخت است، حمل‌ونقل بقایای نیشکر برایشان دردسرساز است و در زمان تولید تفاله بیشتری به‌وجود می‌آید. قبلاً تفاله‌ها و باگاس را برای خوراک دام می‌فروختند، ولی حالا همین‌ها را هم می‌سوزانند. مثلاً باگاس واحد میرزاکوچک چندین ماه است که می‌سوزد و دود می‌کند و از فاصله دور در آسمان قابل‌مشاهده است.»

ریه‌های مسموم

شرکت نیشکر این مزارع را ریه تنفسی خوزستان معرفی می‌کند که هر هکتار از کشتزارهایش سالانه ۴۰ تن اکسیژن به طبیعت پمپاژ می‌کند. «جعفر آل‌کثیر»، معاون کشاورزی شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی، نیز در جلسه کارگروه هوای پاک خوزستان، آلودگی ناشی از برداشت سیاه نیشکر را رد می‌کند: «عناصر آلاینده هوا مونوکسید کربن، دی‌اکسید گوگرد و ذرات غبار با اندازه کمتر از ۲.۵ میکرون است که در مزارع نیشکر هیچ‌کدام از اینها تولید نمی‌شود. مزارع نیشکر دی‌اکسید کربن (CO2) تولید می‌کند که جزو عناصر آلاینده نیست و تنها از منظر گرمایش جهانی مهم است که به لایه‌های بالای جو می‌رود و اثر گلخانه‌ای ایجاد می‌کند که آن‌هم در مقایسه با کشورهای صنعتی مثل چین و آمریکا ناچیز است. بنابراین، ما واقعاً آن مواد سمی که سایر ترکیبات را دارند، نداریم.» این درحالی‌ست که براساس طرح جامع کاهش آلودگی هوای اهواز، سوزاندن مزارع نیشکر سالانه ۲ تن گاز مونوکسید دی‌نیتروژن (N2O)،  ۳۰۵۸ تن CO و۹۰ تن CH4 (متان) تولید می‌کند.

آل‌کثیر می‌گوید: «اگر زمان اینورژن اعلام شود، آتش زدن را در این روزها تعطیل ‌می‌کنیم. برای مدیریت دود نیز در روزهایی که باد به‌سمت اهواز باشد، مزارع را آتش نمی‌زنیم.»

۶۵ درصد برداشت سیاه

«فرهاد قلی‌نژاد»، معاون محیط‌زیست انسانی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، در گفت‌وگو با «پیام‌ما» به عقب‌ماندگی شرکت نیشکر از برنامه برداشت سبز اشاره می‌کند: «در حال حاضر ۶۵ درصد مزارع نیشکر به‌صورت برداشت سیاه انجام می‌شود. براساس برآوردها پارسال حدود ۴۰ درصد از مزارع نیشکر به‌صورت برداشت سبز انجام شد و برنامه این بود که امسال به ۵۰ درصد برسد.»

او نیشکر را یکی از منابع آلاینده هوا و از اولویت‌های اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان عنوان می‌کند که گزارشش به دادستان اهواز ارائه شده و قرار است در کارگروه ملی هوای پاک نیز مطرح شود.

قلی‌نژاد می‌گوید: «با‌توجه‌به وسعت مزارع نیشکر و تأثیر آنها روی هوا و خاک باید تمرکز بیشتری داشته باشیم. خواسته ما این است که نیشکر حتماً برداشت سبز و استحصال خوراک دام و سایر بقایا را تسریع کند.»

به‌گفته او، «امسال در تمام واحدهای نیشکر با درصدهای مختلف برداشت سیاه انجام شده و سطح برداشت سبز متفاوت بوده است. البته امسال در شرایط اضطرار هماهنگی خوبی از نیشکر شاهد بودیم و در این روزها برداشت سیاه نداشتند. اما پارسال ناهماهنگی‌ها زیاد بود. بر همین اساس، پرونده یکی از واحدها که سال گذشته آتش‌سوزی در شرایط اضطرار داشته به رأی رسیده و مدیرعامل به جزای نقدی محکوم شده است.»