در خانه «دُردی»‌ هنوز هم چایِ باران پیدا می‌شود. صرف چای که با آب باران درست شده باشد در پیاله‌های کوچک در سراسر ترکمن‌صحرا مرسوم است. ترکمن‌صحرا قدر باران را می‌داند. از زمان یکجانشینی اقوام ترکمن وقتی سازه‌های جدید معماری که نسبت به شمایل معماری شمال کشور متفاوت بود، با مصالحی «بوم‌آورد» مانند چوب، شهرهای جدید ترکمن‌نشین را ایجاد می‌کرد، یک سازه مهم دیگر هم به سایر عناصر معماری اضافه شد؛ «لاری». سازه‌ای که در زبان فارسی به آن آب‌انبار می‌گوییم. در صحن هر خانه در ترکمن‌صحرا گنبد کوچک یک لاری پیدا بود؛ شبکه‌ای پیوسته با بام و ناودان خانه که آب باران را از لوله‌های حلبی به محفظه کوچکی در زیر زمین هدایت می‌کرد. لاری محل ذخیره آب باران بود که به‌سادگی و با جوشاندن قابل استفاده می‌شد.

این روزها لاری‌های تازه‌احداث‌شده بیشتر به‌شکل مکعب‌مستطیل ساخته می‌شوند و تقریباً خبری از گنبد کوچک یا سقف حلالی نیست، اما هنوز هم همان کارایی گذشته را دارند.
دردی تعریف می‌کند که لاری‌ها در همه خانه‌های ترکمن‌ها چه در شمال و چه شرق ترکمن‌صحرا وجود داشته است تا از آب باران، این نعمت خدا، بهترین استفاده شود: «الان این همه تبلیغ می‌کنند که آب نیست. ناشکری نعمت خدا را نکنم، اما آب باران همیشه محدود بوده است. این نیست که همه فصل سال باران باشد یا انهار روان باشند. باید قدر آب را دانست. حالا اما خانه‌های جدید بندرترکمن دیگر لاری ندارند. البته معماران ترکمن تقریباً همه بلدند که لاری بسازند یا حتی اگر کسی بخواهد، می‌توانند لاری را به خانه‌اش اضافه کنند. اما حالا که خانه‌ها چندطبقه است و آپارتمان، حیاطی ندارند که بخواهند لاری یا آب‌انبار احداث کنند. در بندرترکمن زمین هم قیمت بالا دارد. همه هر یک‌متر زمینشان را هم می‌فروشند که خانه کنند.»‌

زمینِ گران مانع توسعه
دردی می‌گوید: «مردم فکر می‌کنند که دارند سود می‌کنند. بعد باید بروند در همین خانه‌ها پمپ و منبع آب وصل کنند و باز هم خدا عالم است که آیا بهار و تابستان آب به‌قدر کفایت دارند یا نه.»‌
در «گمیشان» و «سیمین‌شهر» و روستاهای ترکمن‌صحرا اما شرایط متفاوت است. در بسیاری از روستاها از گذشته تا به امروز آب‌انبارها بدون انقطاع فعال بودند و همچنان هم هستند. در بافت قدیمی و تاریخی شهر «گمیش‌تپه» (مرکز شهرستان گمیشان) که مدتی است به ثبت ملی هم رسیده است، بیش از ۵۰۰ لاری فعال وجود دارد که آب باران را برای مصرف شرب ذخیره می‌کند.

«اسحاق» از اهالی گمیش‌تپه توضیح می‌دهد که بی‌آبی، اقبال به لاری‌ها را افزایش داده است: «در گمیشان زمین گران نیست و هنوز بیشتر خانه‌ها به‌صورت تک‌واحدی و ویلایی ساخته می‌شوند. قطع مکرر آب باعث شده است مردم یک‌بار دیگر در خانه‌هایشان از آب‌انبار و لاری کمک بگیرند. مشکل آب یک‌بار دیگر به مردم یاد داد که بهتر است از دانش گذشته خودشان استفاده کنند. در بافت قدیمی برخی آب‌انبارها فعال بود، اما آن گروهی هم که فقط از آب شرب لوله‌کشی استفاده می‌کردند حالا و به‌دلیل مشکلات زیادی که در تأمین آب برای مردم به‌وجود آمده است، دوباره به سنت خودشان رجوع کرده‌اند. در گذشته همین بوده است. مردم ترکمن یاد گرفته بودند که چطور آب را ذخیره و استفاده کنند. این آبی که باران می‌شود و می‌بارد، اگر مدیریت نشود، همه روانه دریا خواهد شد.»

لاری‌ها با ظرفیت‌های مختلف احداث می‌شوند. هر خانواده نیاز خودش را برآورد می‌کند و لاری مخصوص به خودش را احداث می‌کند. باقی آب باران یا روانه باغچه‌ها می‌شود یا در کانال‌های نهرهای آب، روانه طبیعت و دریا می‌شود. در این منطقه از ترکمن‌صحرا باران هدر نمی‌رود.

رونق دوباره
«یلقی»، بنا و معمار ترکمن، اهل روستای «آرخ بزرگ» است. او که هنوز هم در ترکمن‌صحرا برای اهالی لاری احداث می‌کند، تعریف می‌کند که در خاطرات شفاهی مردم نمی‌توانیم دنبال اولین سازه‌‌های احداث‌شده بگردیم؛ چراکه گویی قدمت این سازه‌ها به همان زمان یکجانشینی ایلات ترکمن برمی‌گردد: «از گذشته‌های دور که اصلاً آب لوله‌کشی وجود نداشت هم در همه روستاهای ما یا شهرهایمان از لاری برای ذخیره آب باران استفاده می‌کردیم، اما بعد از اینکه سیستم لوله‌کشی آب شرب به خانه‌های ما آمد، استفاده از لاری‌ها کمتر شد. طی چندسال اخیر ساخت لاری دوباره رونق گرفته است. به‌ویژه در سه سال گذشته وقتی مردم دیدند که حتماً در هر بهار و تابستان با قطع طولانی‌مدت آب رو‌به‌رو می‌شوند، ساخت لاری‌ها و تعمیر لاری‌های قدیمی را آغاز کردند.»

او در مورد نحوه ساخت این آب‌انبارهای محلی توضیح می‎‌دهد: «ابتدا زمین را به عمق سه تا چهار متر حفر می‌کنیم و بعد از پی‌ریزی، کار دیواره‌چینی و سقف‌زنی آن را تقریباً در چهار روز انجام می‌دهیم. برای ساخت این آب‌انبار‌ها از بهترین مصالح استفاده می‌شود. معماری ویژه و شکل ساخت این آب‌انبار‌ها مانع از ورود سایر آب‌های زیرزمینی و آلودگی‌ها به داخل آن می‌شود. سقف‌ها و ناودانی‌ها نقش مهمی در هدایت آب باران به مخزن لاری‌ها دارند. برای همین اهالی ترکمن‌صحرا گوش به زنگ هستند تا هر زمانی که هواشناسی خبر از آمدن باران داد، اقدامات لازم برای جمع‌آوری آب باران را انجام دهند. برای اینکه آبی سالم درون این لاری‌ها جمع‌آوری شود، اول سقف خانه‌ها را جارو می‌کنیم و می‌شوییم، سپس آب قدیمی درون آب‌انبار‌ها را با پمپ تخلیه می‌کنیم و داخل آب‌انبار را تمیز می‌کنیم. ازآنجاکه آب باران در فرهنگ ترکمن‌ها مقدس است، فردی که برای شست‌وشوی آب‌انبار به داخل آن می‌رود، حتماً باید با طهارت و وضو باشد.»

«عیسی موحدی» کارشناس توسعه جامعه محلی است. او لاری‌ها را نمونه موفق یک رهیافت محلی برای حل یک مشکل جمعی معرفی می‌کند. به‌گفته موحدی، این همان دانشی است که توسعه مناطق به آن نیازمند است: «لاری‌ها سازه‌هایی هستند که معماری پیچیده‌ای هم ندارند. در برهه‌ای از تاریخ و با یکجانشینی ایلات ترکمن، دانش مردم از اقلیم منطقه، آنان را به این نتیجه رساند که نیازمند به ذخیره‌سازی آبی هستند که همه سال در دسترس‌شان قرار ندارد. طی چندسال اخیر و با گسترش خدمات عمومی مانند آب‌شرب لوله‌کشی به همه مناطق کشور کم‌کم این سازه‌ها کمرنگ شده بود، اما ضرورت استفاده از آن با شدت گرفتن بحران آب خودش را نشان داد. این همان موضوعی است که توسعه بر آن تمرکز دارد. یعنی استفاده از دانش بومی.»‌

الگوی موفق
او توضیح می‌دهد: «اگر به سراسر ایران نگاه کنیم و مدیریت آب را بررسی کنیم، خواهیم دید که هر منطقه باتوجه‌به اقلیم و میزان آبی که در دسترس دارد، روشی برای مدیریت آن انتخاب کرده بودند که احتمالاً طی سال‌ها آزمون و خطا و تجربه به آن رسیده بودند. می‌توان متصور بود که ایران با‌توجه‌به کثرت شرایط اقلیمی و آب‌وهوایی، انباشتی از دانش مدیریت آب را دارد که امروز و در زمان بحران به کار خواهد آمد. بخشی از دانش می‌تواند به کار تأمین آب شرب بیاید یا بخش دیگری از آن به مدیریت آب در کشاورزی و غیره. نباید انتظار داشته باشیم برای همه مناطق کشور از یک راه‌حل استفاده کنیم، اما می‌توان با تشکیل شوراهای محلی این دانش را استحصال، به‌روزرسانی و استفاده کرد. من فکر می‌کنم ترکمن‌صحرا امروز نمونه موفقی از آن است.»
موحدی جمع‌آوری آب باران از بام و هدایت آن به زیرِ زمین را به‌عنوان یک مثالِ قابل‌تعمیم می‌داند: «من فکر می‌کنم آنچه در فرایند توسعه ایران جا مانده است، همین استفاده از انباشت دانش است. سازه لاری موجود بود و هنوز در بسیاری مناطق استفاده می‌شد. این موضوع در مورد قنات هم صادق است. یعنی روش‌هایی که در حافظه مردم به‌عنوان روش‌هایی کارا مانده‌اند. اگر ۱۵ سال قبل به کسی می‌گفتی دوباره آب‌انبارت را احیا کن، ممکن بود آن را کار عبثی بداند. می‌دانید که عموماً استخراج آب از لاری وظیفه زنان و دختران بود که طبیعتاً وظیفه سختی هم بود. لاری‌ها معمولاً دوبار در سال هم باید لایروبی می‌شدند که از سوی مردان خانواده انجام می‌شد. امروز اما بسیاری از آب‌انبارها به پمپ برقی مجهز شده‌اند. یعنی مشکل جا‌به‌جایی سخت آب، حل شده است. پس می‌توانیم نتیجه بگیریم که دانش کهن در کنار استفاده از تکنولوژی می‌تواند یاری‌رسان ما باشد. من فکر می‌کنم وزارت نیرو باید این منطقه را یک الگو و درس‌آموخته قرار دهد.»‌

زندگی مردم در ترکمن‌صحرا همیشه ویژه است. اقوامی با معماری خاص و کم‌نظیر،‌ خانه‌هایی به‌غایت چشم‌نواز و آدابی درخور توجه. آدابی که هرکدام بیانگر تصویری از ملزومات زندگی در صحراست. حالا همین آداب و دانش که روزگاری نه‌چندان دور، گمان فراموشی‌اش می‌رفت، به مدد حل یکی از مهمترین مشکلات زندگی امروز آمده‌ است؛ بحران آب و به‌نظر می‌رسد باززنده‌سازی این سازه‌های کهن در این منطقه از شمال‌شرق کشور تا حدود زیادی بر چالش آب فائق آمده است.