در تمام خاطرات کودکی اهالی بهشهر که سن‌شان بالای۳۰ یا ۳۵ سال باشد می‌شود باغ‌های انار وحشی را پیدا کرد. مکان‌هایی که امروز کوچه و خیابان یا ساختمان‌های تجاری و مسکونی است روزی باغ‌های اناری بود که یا خودرو روییده بودند و یا مالک و باغدار داشتند. شهر شمایل امروز را نداشت. یک سوبه صحرا و یک سو تا بُنِ کوه کشیده نبود. سنت انار چینی و انبار انار برای فصلِ بی‌اناری، پخت رب انار در طعم‌های متنوع هر پاییز رونق داشت. سال‌ها پیش در گلوگاه یکی از شهرهای شهرستان بهشهر، این رب خوشمزه  اقتصاد شهر را دگرگون کرد و نخستین رستوران کوچک را به همه ایران معرفی کرد. امروز همه ایرانی‌ها اکبر جوجه و سس مخصوص انارش را می‌شناسند. همین میوه کوچک سال‌ها بعد جرقه جشنواره محلی در بهشهر به نام جشنواره انار شد. دور تا دور منطقه تاریخی «هوتو»‌جایی که هر سال میزبان گردشگران و شرکت‌کنندگان در جشنواره انار است از دیگ‌های جوشان و غرفه‌های خوشمزه پر می‌شود.

این روزها اما از آن همه باغ انار وحشی فقط دو لکه باقی مانده است یکی در پناهگاه حیات وحش میانکاله و دیگری در محدوده تاریخی هوتو. حالا همه کسانی که در حیاط خانه دیگ‌های پخت رب بار می‌گذاشتند در آپارتمان‌ها زندگی می‌کنند و رب مصرفی سال را با از بازارهای روز خریداری می‌کنند یا زنان کاربلدی که همه به کیفیت و بهداشت محصولشان باور دارند.

انار مال کیست؟

عبدالله ازمیانکاله انار می‌چیند. هر سال این کار را می‌کند و رب‌اش  را در بازار روز «نکا»‌(شهری مجاورت بهشهر که جاده دسترسی به میانکاله دارد) می‌فروشد. عبدالله ۵۵ ساله است: «من کارگرم. فصل انار، از انارهای چیده شده همسرم رب درست می‌کند. آنها را می‌فروشم. همه مشتری‌ها هم راضی هستند. انار ترش میانکاله کوچک هست، اما بهترین رب و آب انار ترش را دارد. کمک هزینه خانواده است. فصل بهار نارنج هم همین کار را می‌کنیم. بهار ( شکوفه نارنج که شمالی‌ها از آن عرق می‌گیرند و مربا درست می‌کنند) کنار بازار بساط می‌کنیم و می‌فروشیم. همه این کار را می‌کنند. انار بهشهر از قدیم خیلی معروف بود. رقم به رقم انار دارد. باغ‌هایش هم الان خیلی کیفیت دارند. البته قدیم همه این شهر «انارباغی»‌ (اصطلاحی که شمالی‌ها برای مکانی که چند باغ انار کنار هم وجود دارد استفاده می‌کنند.) بود اما حالا دیگر خبری نیست.»

عبدالله فکر می‌کند که ایرادی به چیدن انار از یک منطقه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست که نام پناهگاه حیات وحش را همراه دارد نیست: «مگر مال محیطزیست است؟ مال ماست. ما که درخت‌ها نمی‌کنیم یا قطع نمی‌کنیم. چند سال درب ورودی به میانکاله را می‌بستند. فقط همان‌ها که ساکن «زاغمرز»‌ یا «حسین‌آباد»‌و خلاصه همان روستاهای اطراف بودند را راه می‌دادند. دامدارها هم هرچه قدر دلشان می‌خواست می‌چیدند اما به بقیه مردم می‌گفتند نچینید. یا مثلا یک سطل بچینید. من یک سطل انار می‌دهم ببرید بدهید به مسئولان محیط زیست ببییند دو تا قاشق غذاخوری بیشتر انار می‌شود؟»

محیطزیست بچیند

«زینب»‌ از اهلی بهشهر است که پسرش را برای انار چینی می‌فرستد: « نمی‌شود از هوتو انار چید. اول اینکه انارهایش مثل میانکاله نیست. اول اینکه انارهایش انقدر کوچک است که ارزش ندارد رویش کاری انجام دهی. دوم اینکه تعداد درختچه‌های انار آنجا خیلی کم است. میوه برای پرنده‌ها و کلاغ‌هاست چون کم است. میانکاله اینطور نیست. در هوتو حتی نمی‌گذارند که یک گردشگر یک دانه انار بچیند. نگهبان‌هایش انگار دنبال آدم‌ها راه می‌افتند ببیند کسی کاری نکند. ما قدیم انقدر از میانکاله انار نمی‌چیدیم. اما الان این انار ترش کم است. ما ملس (طعم میانه ترش و شیرین) و انار شیرین را می‌خریم. محیطزیست هم بفروشد. اما نه با قیمت بالا. قیمتی بدهد که برای آدم بصرفد بعدا پولش را بگیرد هر کار دلش می‌خواهد بکند. مگر ما از شهرداری یا باغ‌های مرکبات بهار و نارنج نمی‌خریم؟ اما به قیمت می‌خریم نه گران. النا محیطزیست هم همین کار را بکند. خودش هر چه قدر می‌خواهد بچیند به مردم بفروشد. اما نه اینکه بگوید فقط یک عده خاص بچینند یک عده خاص بخرند.»‌

این میان اما جز اهالی بومی هستند افرادی که از شهرهای دیگر مانند بابل و بابلسر هم برای چیدن انار به میانکاله می‌آیند. تصویر وانت‌های آبی پارک شده جلوی نگهبانی ورودی به محدوده میانکاله در فصل انار هر روز دیده می‌شود خودروهایی که اهالی می‌گویند متعلق به بهشهری‌ها یا اهالی روستاهای حاشیه مانند «امیرآباد»‌، «زاغمرز»‌، «حسین آباد»‌ و «یکه توت» نیست. همان‌هایی که بومی‌ها می‌گویند برای انارچینی نه، برای تاراج انار می‌آیند. اما خودشان زیر بار این موضوع نمی‌روند و می‌گویند که مانند همه برای چیدن انارها آمده‌اند و این کار را مانند سایرین با ملاحظه انجام می‌دهند.

آخرین سنگر  

او توضیح می‌دهد که چاره‌ای جز پیدا کردن روش‌های پایدار بینابینی نداریم: « ما حتی نمی‌دانیم که چقدر منابع انار داریم. چقدر را باید به آدمها بدهیم و چقدررا می‌توانیم حفظ کنیم. اصلا برای چه و برای چه کسانی حفظ کنیم؟ شیوه برداشت چه باشد؟ ما گاه چنان سفت و سخت به موضوع چسبیده‌ایم که بسیاری موضوعات مهم دیگر را فراموش می‌کنیم. در میانکاله سازمان حفاظت محیطزیست جندان توان مدیریت ندارد. چیز زیادی هم متاسفانه در‌آن نمانده است. اما به این معنا نیست که نباید حفاظت کنیم. این سوال مهمی است که آیا ما اصلا با مردم تعاملی داریم؟ به خودشان گفته‌ایم که اگر همه انارها را بردارید ببرید چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا هیچ تعاونی وجود دارد که از نظر حکمرانی سازمان حفاظت محیطزیست با آن مواجه باشد؟‌ تاکید می‌کنم که البته هیچ مطالعه‌ای وجود ندارد که سازمان حفاظت محیط زیست مثلا به تعاونی، اگر فرض کنیم که وجود داشت، بگوید می‌توانی دو سوم انار را برداری یا نصف آن را برداری.»‌

محمدی تاکید می‌کند که به عنوان یک قانون کلی باید بپذیریم که نمی‌توانیم پای مردم را به ویژه در مواردی که سنت آنهاست از استحصال منابع جدا کنیم:  «حتما مطالعات و روش‌هایی وجود دارد که بتوانیم از این منابع به طور پایدار بهره‌برداری کنیم.  ما می‌گوییم بیشتر باغ‌های انار و به ویژه انارهای وحشی از بین رفته‌اند و حالا همین یک میانکاله مانده است که مردم از آن بهره‌برداری کنند. فلسفه وجود منطقه حفاظت شده همین است. یعنی وقتی همه جا همه چیز از بین رفت ما آن سرمایه‌ها را در این مناطق حفاظت کنیم. یعنی میانکاله امروز حکم آخرین سنگر را دارد و برای همین اهمیت پیدا می‌کند.»‌

طرح فراموش شده

او توضیح می‌دهد: «فقط این نیست که مردم تمایل داشته باشند که فعالیت سنتی خود را ادامه دهند بلکه اصل موضوع این است که این روش‌ها در زندگی روزانه آنها، به ویژه غذا به عنوان عادتی محلی ریشه دوانده و اکنون نمی‌توانیم از همه بخواهیم آن را ترک کنند. فقط باید برای‌آن راه حلی پیدا کرد. من فکر می‌کنم سازمان حفاظت محیط زیست می‌تواند به عنوان یک دستگاه حاکمیتی و در راستای تثبیت مدیریتش در میانکاله از دستگاه‌های دیگر مرتبط مثلا گردشگری و وزارت جهادکشاورزی بخواهد طرح احیای باغ‌های انار و ثبت برند آن را با هدف حفظ انار میانکاله دوباره از سر بگیرند و آن را به سرانجام برسانند.»‌