مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، ۲۱ شهریور اعلام کرد، بخشی از بستر خشک رودخانۀ زاینده‌رود در جوار پل تاریخی «سی‌وسه‌پل» در آتش سوخت. «منصور شیشه‌فروش» در همین ارتباط به «پیام ما» نیز توضیح داد که وقوع آتش‌سوزی در نیزار‌های بستر این رودخانه در تابستان امسال، یک حادثۀ پرتکرار بوده است که به دلیل عوامل انسانی رخ داده و با وجود پوشش گیاهی خشک، گسترش یافته است: «آتش‌سوزی اطفاء شده است، اما برای جلوگیری از وقوع حریق که حدود ۱۰ بار در این تابستان رخ داد، شهرداری مکلف شده است، نیزار‌ها و پوشش گیاهی خشک در بستر رودخانۀ زاینده‌رود جمع‌آوری شود.»

اما به نظر انسان جایی پیش از رشد نیزارها مقصر است؛ آنجا که موجبات خشکی بستر رودخانه را فراهم کرد.

هزار و یک طرح

موضوع احیاء رودخانۀ زاینده‌رود که خشکی آن زاییدۀ بیش‌بهره‌برداری و درنظرنگرفتن حقابۀ این رودخانه است، بیش از یک دهه است که به‌طور جدی در دولت و محافل کارشناسی دنبال می‌شود و برنامه‌ای با عنوان «احیاء زاینده‌رود» نیز در دستور کار قرار گرفته است که به نظر موفق نیست.

انتقال آب از طریق دریای عمان، اصلاح الگوی مصرف، عدم بارگذاری جدید در حوضۀ آبریز زاینده‌رود و استفاده از ظرفیت آب‌های جنوب استان، از جمله موارد این طرح است.

عملیات اجرایی طرح انتقال آب کوهرنگ ۳ شامل سد و تونل در سال ۱۳۷۷ با هدف تأمین آب به میزان حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب در سال برای تأمین بخشی از کمبود آب منطقۀ مرکزی ایران آغاز و قرارداد ساخت سد تونل سوم کوهرنگ نیز در سال ۱۳۸۹ بسته شد و قرار بود سال ۹۳ به بهره‌برداری برسد که تاکنون محقق نشده است.

نگاهی به خشکی‌های دوره‌ای رودخانۀ زاینده‌رود، کاهش تخصیص آب کشاورزی، فرونشست زمین، ریزگردها، مشکلات عدیدۀ محیط‌زیستی به‌خصوص برای تالاب بین‌المللی گاوخونی و آمار و ارقام مربوط به بارندگی‌ها در حوضۀ آبریز زاینده‌رود، به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین منابع آب مرکزی ایران از یک سو و کاهش بارش‌ها و کم‌شدن میزان ذخیرۀ سد زاینده‌رود از سوی دیگر، لزوم اجرای هرچه سریع‌تر پروژه‌های آبی در این خطه را گوشزد می‌کند.

تهاتر به قصد اجرا

مدیر حوضۀ آبریز زاینده‌رود، ۱۶ تیر امسال اعلام کرد که ۳۰۰ هزار میلیارد ریال برای اجرای طرح‌های انتقال آب این حوضه، از محل مولدسازی و تهاتر با فولاد مبارکه تأمین شده است.

«ایرنا» به نقل از «علیرضا الماسوندی» نوشته بود: «در این طرح‌ها شامل تأمین آب از جنوب (دریای عمان و خلیج‌فارس) و کوهرنگ است. رودخانۀ زاینده‌رود و باتلاق گاوخونی با اضافه‌شدن این منابع احیاء خواهند شد و کشاورزان این استان، دیگر مشکلی در زمینۀ نبود آب و خسارت کشت نخواهند داشت. منابع جدید آبی برای کشاورزان غرب، شرق و جنوب استان اصفهان، مورد استفاده قرار خواهد گرفت. بر اساس محاسبات انجام‌شده، با ورود منابع جدید به حوضۀ زاینده‌رود و رعایت یک‌سری موارد توسط کشاورزان، مسئلۀ فرونشست زمین تا هفت سال آینده، به حدود ۲ سانتی‌متر کاهش پیدا خواهد کرد.»

به گفتۀ او، طبق مطالعات و بررسی‌هایی که در گذشته انجام شده بود، سالانه به‌طور متوسط حدود ۱ میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب از مناطق جنوب و ۱ میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب رواناب از مناطق غرب استان، از اصفهان خارج می‌شد که ما در این دولت به‌طور میدانی بررسی و مطالعات کارشناسی آن را انجام دادیم: «اگرچه با وزارت نیرو دربارۀ مسیر اجرای پروژه با چالش‌هایی مواجه شدیم، اما با حمایت شخص رئیس‌جمهور فقید، عملیات اجرایی این طرح از بهمن ۱۴۰۱ آغاز و منابع مالی آن از محل مولدسازی تأمین شد. اگر عملیات اجرایی طرح سامانۀ شهید رئیسی با روند کنونی ادامه پیدا کند، اسفندماه یا بهار آینده، ۲۸۰ میلیون مترمکعب آب را می‌توانیم به زاینده‌رود منتقل کنیم. لازم است برنامه‌های ۲۵ محوری که برای احیاء حوضۀ آبریز زاینده‌رود در قرارگاه آب مصوب شده، همه را با هم ببینیم و جایگزین کنیم.»

دیوار کوتاه صنایع

او در ادامه توضیح داده یود: «به صنایع تأکید کردیم که در آینده، دیگر به صنعت آب نخواهیم داد و در قانون توسعۀ هفتم نیز آمده که جز استفاده از آب‌های غیرمتعارف، به صنایع مجوز داده نمی‌شود و همه در این بخش موظفند از منابع جدید آب تأمین کنند. در سال‌های گذشته متأسفانه نسبت به فلات مرکزی و حوزۀ آب در کشور تدابیر خوبی نشده و انباشته‌ای از نارضایتی‌ها و نارسایی‌ها در فلات مرکزی از سال‌های دور در دولت به جا مانده بود. چند سال پیش گروهی که در دفتر عمران حضرت امام (ره) فعال بودند، گزارشی را در دهۀ ۸۰ آوردند، از مطالعات انتقال آب از خلیج‌فارس به فلات مرکزی و من آن را تحویل دولت نهم دادم. این بحث در دولت‌های مختلف مطرح بوده است. در رابطه با انتقال آب دریا به فلات مرکزی، یک انباشتۀ تاریخی در کشور ایجاد شده بود؛ این مهم در واقع طی ۴۵ سال جمهوری اسلامی در همۀ دولت‌ها پیگیری شده است. شرکتی در دولت دوازدهم قرار بود برای انتقال آب خلیج‌فارس به اصفهان کار کند و دنبال مجوزات بودند.»

مرتضوی که انتقادات پیرامون این طرح‌ها را نیز تأیید کرده بود، گفت: «افرادی که مخالف این مسیر و طرح بودند، می‌گفتند آبگیر خلیج‌فارس ظرفیت پشتیبانی و توان تأمین آب را بر اساس بارگذاری‌هایی که خواهد شد، برای استان اصفهان ندارد و حداکثر مجوز سازمان محیط‌زیست برای خلیج‌فارس، ۲۰۰ میلیون مترمکعب است. افق ۲۵۰ میلیون مترمکعب، اما بارگذاری‌ها ۷۰۰ میلیون مترمکعب پیش‌بینی شده است. دومین مشکل، کدورت آب در محل آبگیر انتقال آب از خلیج بسیار بالا بود و سبب می‌شد دورۀ بهره‌برداری تأسیسات شیرین‌سازی، مابین ۱۰ تا ۱۵ سال کاهش یابد. سومین مورد، سازمان پدافند غیرعامل کشور مخالف استقرار خطوط کنار هم بود و اعتقاد داشتند، اگر حادثه اتفاق بیفتد، ممکن است همۀ استان‌های بهره‌بردار خط انتقال درگیر شوند. متخصصان نیز تأکید داشتند که به‌هیچ‌وجه صلاح نیست این‌ها کنار هم باشند. در این شرایط اصفهان در جلسات نتوانست ادامۀ مطالعات قبل را به دلایل تخصصی انجام دهد؛ لذا طی مشورت‌های متعدد، به این نتیجه رسیدیم که خط جدیدی مطالعه کنیم. خط انتقال آب که آب جدیدی به حوزه اضافه شود. این مطالعات هشت ماه به طول انجامید، اما منجر به شناسایی یک منطقۀ جدید در دریای عمان شد که کدورت آب بسیار پایین است و زلالی آب با چشم هم قابل مشاهده است و امکان فرآوری ضایعات و شورابه‌های استحصال‌شده نیز وجود دارد.»

بر اساس آنچه استاندار اصفهان اعلام کرده بود : «تاکنون ۷۶۰ کیلومتر از هزار کیلومتر مسیر خطوط لوله اجرا شده و امروز در کیلومتر ۷۵۰ هستیم. فاز اول طرح انتقال آب دریای عمان به اصفهان، ۲۰۰ میلیون مترمکعب در سال و در افق پروژۀ تخصیص فاز دوم، ۴۰۰ میلیون مترمکعب است. برای ۶۰۰ میلیون مترمکعب در سال، در سه خط برنامه‌ریزی شده است، اما درحال‌حاضر مجوزی که برای تخصیص آب از وزارت نیرو گرفتیم، برای ۲ خط به میزان ۲۰۰ میلیون مترمکعب است.

یکی از پروژه‌هایی که در دست اجرا بوده است، کوهرنگ سه بود که سال گذشته وارد مدار شد. فاز اول سامانۀ دوم در دورۀ استانداران قبل جلو رفته بود، اما ۶۰۰ میلیارد همان سال اول کار دولت سیزدهم در سامانۀ دوم برای فاز اضطرار هزینه کردیم که سال ۱۴۰۱ وارد مدار شد. فاز اضطرار سامانۀ دوم هم‌زمان با افت سه‌مترمکعبی آبخوان، وارد مدار شد و در شرایطی که چاه‌های فلمن از مدار خارج شدند و از آن سال تاکنون، نتوانستیم آبگیری از چاه‌های فلمن را داشته باشیم. ۴ هزار و ۳۰۰ میلیارد در سفر اول رئیس‌جمهور در قالب مصوبات سفر به این طرح اختصاص یافت، ۸۰۰ میلیارد تومان تعهد سازمان برنامه‌وبودجه بود که داده شد و ۱ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان از محل تهاتر نفت که تاکنون اختصاص نیافته، اما تلاش می‌کنیم با همکاری قرارگاه خاتم‌الانبیاء، این مهم صورت گیرد. از محل منابع مسئولیت اجتماعی استان نیز قرار بود ۱ هزار میلیارد اختصاص یابد و ۱ هزار میلیارد تومان هم تعهدات شرکت منطقه‌ای اصفهان بود.»

خرابکاری در بالادست

«شهرام سرابی» کارشناس آب که تمرکز بر زاینده‌رود دارد، به «پیام‌ما» می‌‌گوید: «همان‌طور که می‌دانید، به‌خاطر بارگذاری‌های بیش‌ازحد در بخش‌های مختلف که فقط مربوط به استان اصفهان نیست و به‌طور مشترک از سوی اصفهان و استان‌های مجاور اتفاق می‌افتد، عدم پرداخت حقابۀ محیط‌زیستی و به‌ویژه برداشت‌های بالادست، در وضعیت فعلی قرار گرفته است. من چندان به اثربخشی صنعت معتقد نیستم؛ چرا که برداشت صنعت، به نسبت کشاورزی و آب بسیار زیاد جزیی است.»  

او توضیح می‌دهد که برای مدیریت تأمین، طرح‌هایی از گذشته وجود داشته است که متوقف شده بود: «در چند سال اخیر برای بخش صنعت، بحث انتقال آب از دریا پیش می‌رود که این طرح اگر اجرا بشود، صنعت دیگر هیچ آبی از زاینده‌رود برداشت نخواهد کرد. اما عدم برداشت صنعت، مسئلۀ زاینده‌رود را حل نخواهد کرد. برای شرب هم طبیعتاً نیاز به اقداماتی است تا کمبودها جبران شود.»

سرابی توضیح می‌دهد که اما تمرکز برنامه‌ها باید بر بخش کشاورزی به‌عنوان بزرگ‌ترین بخش مصرف‌کنندۀ آب باشد: «برای کاهش مصرف بخش کشاورزی، باید بر بهره‌وری و تغییر الگوی کشت تمرکز شود که البته ذیل برنامه‌های سازگاری با کم‌آبی استان در حال انجام است. تجهیز اراضی و هوشمندسازی آبیاری، تا حدود زیادی انجام شده است. از طرف دیگر به دلیل کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و افت آبدهی چاه‌های کشاورزی، همچنین کمبود بارش و اّب سطحی، سطح زیر کشت اراضی هم کاهش پیدا کرده است؛ یعنی از حدود ۴۰۰ هزار هکتار به ۳۰۰ هزار هکتار رسیده است؛ یعنی هم میزان کل کشاورزی کم شده است و هم میزان مصرف آب به ازای هر هکتار. اما موضوع فقط کشاورزی در استان اصفهان نیست؛ بارگذاری‌های بالادست و افزایش سطح زیر کشت در آن منطقه که در حوزۀ استحفاظی استان‌های دیگری است، متأسفانه این بارگذاری‌ها همچنان در حال افزایش است. البته سرعت این بارگذاری‌ها کم شده است، اما همچنان روند صعودی دارد و متأسفانه مهم‌ترین بخشی که باید کنترل شود، این بخش است.»