البته در آینده از گونه‌های جانوری، خزنده و پرندگان آنجا بیشتر خواهم نوشت.

ولی اینجا، موضوع سخن، پریشان‌حالی گونۀ درختی ارزشمند «داغداغان» است.

گونه‌‌ای که این روزها در معرض خطرات تغییر نامیمون اقلیمی‌ست.

داغداغان از معدود گونه‌های جنگلی پهن‌برگ دشت کاشان است که در کنار انجیر کوهی، پستۀ کوهی و نسترن وحشی، اشک و تنگرس، در اجتماعات کوچک و پراکنده یافت می‌شود.

داغداغان درختی‌ست از «خانوادۀ نارون»؛ عمومأ در کشور و حتی در کاشان، به اسامی مختلفی نامیده می‌شود؛ در «مشهد اردهال» یک پایۀ نسبتاً مسن کشت‌شده وجود دارد، سرحال و قبراق؛ مشهدی‌ها آنجا به این درخت «داغ» می‌گویند، ولی  «داغداغان» و «دغدغان» هم نام‌هایی‌ست که گاهاً به آن نامیده می‌شود.

«درخت داغداغان» در نزد روستاییان از اعتباری خاص برخوردار است. کَندن، سربریدن، قلع‌وقمع و شاخه‌کنی داغداغان، از نظر اهالی خونگرم روستای قزاآن، نه‌تنها «خوش‌یمن» نیست، که حتی منع هم شده و برای مرتکب این عمل، عاقبت خیری متصور نیستند.

«حبیب‌الله ثابتی» در کتاب «جنگل‌ها، درختان و درختچه‌های ایران»، جلد اول صفحۀ ۲۰۸ می‌آورد: «چوب این درخت صنعتی‌ست، ولی مصارف روستایی آن معلوم نیست و در اغلب نقاط در اطراف امامزاده‌ها و مقابر دیده می‌شود و شاید استفاده از چوب آن به نظر روستاییان مکروه باشد.» «ولی‌الله مظفریان»، در کتاب «شناخت گیاهان دارویی و معطر ایران»، این گیاه را در طب قدیم برای بیماری‌های زنان، زخم‌های دستگاه گوارش و اسهال مفید دانسته و حتی در برخی نواحی اروپا برای درمان صرع در قدیم کاربرد داشته است.

«غلامرضایی خانیکی» در کتاب «درختان و درختچه‌های ایران»، خبر از استقرار چهار گونه از داغداغان در ایران را ذکر کرده است؛ همچنین میوۀ این درخت را خوراکی دانسته است. «سیلتیس کوکازیکا»، «سلتیس استرالیس»، «سلتیس گلابراتا» و  «سلتیس تورنفورتی» در مناطق شمالی و غربی ایران پراکندگی دارند. عمدۀ منابع داخلی با اقتباس از ثابتی، رویشگاه‌های داغداغان را عمدتاً در شمال و شمال غرب کشور ذکر کرده‌اند.

ولی وجود داغداغان در کوهستان‌های جنوبی کاشان از «روستای جهق پایین» تا «روستای قزاآن» تا « روستای اسحاق‌آباد» و «روستای نشلج» و «روستای مرق»، نشان از پراکندگی این گونه در ایران مرکزی نیز می‌دهد.

«گیلمن» و «واتسن»، دربارۀ این گونه معتقدند: «داغداغان در مقابل  خشکی، هر نوع خاک رویشگاهی، آفات و بیماری‌ها، از مقاومت بالایی برخوردار است.»

چیزی که ما را اذیت می‌کند، همین پاراگراف آخری است.

گونه‌هایی که از مقاومت خوبی در برابر خشک‌سالی، گرما، جنس خاک و آفات و بیماری‌ها برخوردار است و می‌تواند حتی گزینۀ مناسب برای فضای سبز شهرهایی همچون: کاشان و قمصر، نیاسر، برزک، مشکات، نطنز و شهرهای مشابه باشد، خود حالا در رویشگاه مادری دچار آفت و شاید دچار بیماری شده.

آن‌هم بسیاری از پایه‌ها، به‌گونه‌ای که زیراشکوب هر پایه، مملوء از شیرابه‌هایی است که نشان می‌دهد درخت حالش خوب نیست.

داغداغان‌ها دچار پریشان‌حالی شده‌اند.

داغداغان کارکردهای محیط‌زیستی قابل‌قبولی می‌توانند در منطقۀ حفاظت‌شدۀ قمصربرزک و قزاآن اجرا کنند:

. یک گونۀ جنگلی عالی در قزاآن باشد.

. هوای آنجا را مطبوع‌تر کند. 

. مأمن و پناهگاه پرندگان باشد.

. علوفۀ بخش قابل‌توجهی از حیات‌وحش را تأمین کند.

. از فرسایش خاک جلوگیری کند.

. مخاطرات سیل و سیل‌خیزی در قزاآن که در خطرناک‌ترین نقطۀ خروجی حوضۀ آبخیز مراتع قزاآن قرار گرفته است را به کم‌ترین میزان ممکن برساند.

شاید که نه، قطعاً یکی از بدترین شکل ممکنۀ جانمایی روستای قزاآن، همین محلی ست که الان مأمن گرفته؛ «مرکز تمرکز حوضۀ آبخیزی که ۵۰۰۰ هزارهکتاری وسعت دارد. این تمام ماجرا نیست؛ حوضۀ با شیب بسیار زیاد و مسافت کم؛ این یعنی خطر سیل و تخریب بسیار بالا در قزاآن.» مخاطرات محیط‌زیستی که حتماً باید در تمام چینش‌های شهری و روستای و اکولوژیکی آنجا توسط مدیران دیده شود. ناگفته پیداست که هرچه مراتع پوشش‌ غنی‌تر و متراکم‌تر، روستا در امنیتی مطلوب‌تر.

اینجاست که نقش گونه‌های درختی و درختچه‌ای همچون نسترن کوهی، اشک‌ها، گون‌ها، و داغداغان، بیشتر و بیشتر مشهود می‌شود.

داغداغان‌های قزاآن، دچار آفت شته شده است؛ گونۀ مقاومی که کمتر دچار آفات و بیماری می‌شود، حالا اما کشتی‌اش به گل نشسته. شاید یک شست‌وشوی ساده بتواند پایه‌های مهم و کهنسال این گونه را حفاظت نماید.

مشارکت جوامع محلی، بهترین بهانه برای پررنگ‌ترکردن نقش حفاظت مشارکتی بر منابع زیستی و طبیعی است.

گونۀ ارزشمند داغداغان، می‌تواند نقش پررنگ‌تری در فضای سبز شهری نیز بازی کند. شاید در مقالی دیگر، به این موضوع بپردازیم. حالا اما داغداغان‌های قزاآن، منتظر دستان گرم روستاییان ست؛ لطفا دستان گرمتان را از ایشان دریغ نورزید.