بنابر اظهارات یکی از مدیران سابق سازمان مدیریت پسماند، بنا بود اقدامات مؤثری نظیر احداث خط پردازش جدید با ظرفیت ۲۵۰ تن در روز همراه با بهسازی خطوط قدیمی کارخانه کمپوست، اجرای عملیات استحصال گاز در مرکز دفن، توسعۀ فضای سبز به‌منظور زیباسازی، بهینه‌سازی سیستم توزین و ثبت خودروهای محل پسماند، پوشش بالغ‌بر ۳ هکتار پسماند روباز در محل دفن، احداث سایت بهداشتی دفن پسماندهای عفونی و دریافت مجوز تأسیسات پیرولیز صورت گیرد. بااین‌حال اکثر اقدامات مؤثری که بنا بود تحولی عظیم در حوزۀ مدیریت اصولی پسماند ایجاد کند، با تغییرات پی‌درپی مدیریتی، تا به امروز با مشکلات فراوانی مواجه شده است.

بررسی وضعیت فعلی روش‌های بازیافت و پردازش نشان می‌دهد که بخش اعظمی از کار تفکیک از مبدأ در شهر کرج به روش سنتی و دستی صورت ‌می‌گیرد و محاسبه‌ای به‌منظور تعیین نرخ تفکیک از مبدأ صورت نگرفته است؛ البته به صورت غیرقابل‌استناد، نرخ تفکیک از مبدأ حدود سه تا پنج درصد اعلام شده است. به‌منظور بهبود وضعیت تفکیک، شهر کرج توسط چهار پیمانکار به چهار زون تقسیم‌بندی و بر اثر فشارهای اعمال‌شده از میزان چرخ‌دستی در شهر کاسته شده است، اما در مقابل تعداد زباله‌گردها روند افزایشی را نشان می‌دهد. از دیگر اقدامات صورت‌گرفته، احداث چهار خانۀ بازیافت در نقاط پرتردد شهر بوده است که در سال‌جاری به تعداد ۳۰ باب افزایش می‌یابد.

سطح دوم تفکیک در محل دفن «حلقه‌دره» انجام می‌شود. همچنین بنا به اظهارات سازمان مدیریت پسماند، در این محل بخش «ام‌آراف» (مرکز مدیریت یکپارچۀ پسماند شهری) با شرایط به‌شدت غیربهداشتی و ناایمن با ۴ خط فعال، به‌طور متوسط ۳۵۰ تن زباله را پردازش می‌کند .

از دیگر تجهیزات مدیریت پسماند کرج، کارخانۀ کمپوست بسیار قدیمی است که در اواسط دهۀ ۷۰ و اوایل دهۀ ۸۰ ساخته شده و درحال‌حاضر با دو خط با ظرفیت هرکدام روزانه ۲۵۰ تن مشغول به کار است. از سوی دیگر طبق مصوبه‌ای در وزارت کشور دربارۀ شهر کرج، بود‌جه‌ای دولتی به‌منظور ساخت سه خط جدید برای کارخانۀ کمپوست اختصاص داده شده است. بخش پیرولیز هم درحال‌حاضر تعطیل است که در صورت راه‌اندازی، حدود ۱۴ تن ظرفیت تبدیل نایلون و مشمع به هیدروکربن را داراست. هزینۀ جمع‌آوری پسماند به‌صورت ماهانه، حدود ۵۰ الی ۵۵ میلیارد تومان، هزینۀ حمل پسماند، ماهانه حدود ۶ میلیارد تومان و هزینۀ دفن پسماند، ماهانه ۲.۵ میلیارد تومان توسط سازمان مدیریت پسماند شهر کرج تخمین زده شده است. دربارۀ وضعیت شیرابه نیز بنا به اظهارات رئیس سازمان مدیریت پسماند در شهر کرج، حدود ۱۰ لاگن شیرابه در ظرف ۳۰ سال اخیر تولید و جمع‌آوری شده است که از سال گذشته تا به امروز، ۸۰٪؜ این شیرابه‌ها خشک شده است.

درحال‌حاضر باتوجه‌به وضعیت پیش‌روی پسماند در کرج، عده‌ای همچنان بر این این باورند با خرید زباله‌سوز ۹۰۰ تنی (در روز) به ارزش سه هزار میلیارد تومان، قادر هستند به مشکلات پسماند در کرج پایان دهند؛ درصورتی‌که باتوجه‌به میزان بالای پسماند تر (۷۰٪؜) و رطوبت بالای پسماند (۶۳٪؜) و همچنین هزینه‌های بالای راه‌اندازی، نگهداری و دفن اصولی خاکستر آن، نه‌تنها توجیه اقتصادی ندارد، بلکه از نقطه‌نظر محیط‌زیستی هم در کشوری با عدم وجود لندفیل بهداشتی مناسب و دفن غیراصولی پسماند، نمی‌توان به استفاده از تکنولوژی زباله‌سوز که نیازمند استانداردهای لازم برای انتشار گازهای خروجی است امیدوار بود. از طرف دیگر، میزان مصرف بالای آب (هر تن زباله، ۲ مترمکعب آب) در زباله‌سوز برای تولید برق در منطقه‌ای که با کمبود آب مواجه است، راهکار مناسبی نخواهد بود.

 راهکارهای مدیریت پسماند

تجربه‌های اخیر مدیریت پسماند شهری در کشورهای توسعه‌یافته، حاکی از آن است که توسعۀ صنعت بازیافت در مقابل تبدیل پسماند به انرژی تقدم دارد؛ بنابراین با رقابت‌پذیرکردن صنعت بازیافت در ایران با رقبای خارجی، می‌توان به جذب سرمایه برای ایجاد مشاغل دوستدار محیط‌زیست امیدوار شد. واقع‌بینانه باید بپذیریم که یکی از دلایل اصلی معضل پسماند در شهر کرج، موضوع عدم شفافیت در میزان زبالۀ خشک ارزشمند است. به‌واسطۀ چنین پدیده‌ای، نمی‌توان به دراختیارداشتن آمار دقیق از میزان واقعی تولید پسماند امیدوار بود؛ زیرا که بخش عمده‌ای از زباله‌های باارزش، قبل از رسیدن به مرکز حلقه‌دره، توسط زباله‌گردها برداشته شده است؛ ازاین‌رو گام اول در مدیریت پسماند شهر کرج، تعیین و اجرای قوانین محکم برای حذف واسطه‌های ثروتمند و قدرتمند زباله با همت همۀ مسئولان پسماند و حوزۀ محیط‌زیست، توأم با جایگزین‌کردن شیوه‌های مدیریتی نوین با روش‌های مدیریت سنتی است؛ زیرا که مدیریت پسماند به روش سنتی، پیامدی جز افزایش سطل زباله‌های بدون نظارت، افزایش پدیدۀ زباله‌گردی، افزایش کودکان زباله‌گرد و عدم تفکیک صحیح زباله نخواهد داشت و در واقع بدون تفکیک پسماند از مبدأ، حتی با به‌کارگیری مدرن‌ترین فناوری‌ها، به نتیجۀ مطلوب در مدیریت پسماند نخواهیم رسید.

بنابراین، همچنان موفق‌ترین راهکارها برای مدیریت پسماند، توجه به سلسله مراتب پیشگیری از تولید پسماند، کاهش پسماند، بازیافت، بازیابی و دفن است؛ لذا باتوجه‌به این سلسله مراتب، می‌توان راهکارهای اصلاحی مناسب را به‌منظور بهبود وضعیت مدیریت پسماند شهری کرج در قالب پیشنهادهای کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت مطرح کرد.

برخی از راهکارهای پیشنهادی که نیاز است به‌دور از شعارگرایی و به‌صورت عملی اجرا گردد، مانند:

. آموزش شهروندان برای شناخت و تفکیک پسماندهای شهری

. خرید اجناس بدون بسته‌بندی یا بسته‌بندی با قابلیت استفادۀ مجدد

. ارائۀ ابزارهای آنلاین برای جمع‌آوری پسماند

. راهکارهای ترویجی نظیر به‌کارگیری سیاست‌های تشویقی یا حمایت‌های مالی برای خرید و فروش وسایل دست‌دوم

مرحلۀ بعدی در مدیریت پسماند، تفکیک از مبدأ است که به دلیل محاسنی نظیر کاهش حجم و وزن زباله، کاهش فضای دفن، ۵۰٪؜ کاهش هزینه‌های جمع‌آوری و انتقال و نیز کاهش آلودگی زباله در محیط‌زیست، نقش کلیدی را در سیستم مدیریت پسماند بازی می‌کند. بدین صورت در مرحلۀ تفکیک پسماند با راهکارهایی نظیر «ارائۀ ظروف تفکیک زبالۀ تر و خشک»، «کیسه‌هایی با رنگ‌های متفاوت به‌منظور جمع‌آوری هر نوع خاص از زباله»، «اختصاص‌دادن اتاقکی در مجتمع‌های مسکونی مخصوص تفکیک زباله»، «استفاده از طرح‌های تشویقی مثل ایستگاه‌های تعویض زباله که شهروندان با تحویل زباله‌های تفکیک‌شدۀ خود، از طرح تشویقی استفاده کنند»، «لزوم استفاده از اپلیکیشن‌های جمع‌آوری زباله به‌منظور راحتی شهروندان و کاهش پدیدۀ زباله‌گردی»، «استفاده از سیستم‌های هوشمند مانند سطل زبالۀ هوشمند»، «ارتقاء ودیعه‌گذاری که مصرف‌کننده را تشویق به برگرداندن کالای بازیافتی و دریافت پول می‌کنند»، ‌می‌توان به تفکیک از مبدأ پرداخت.

به‌طور کلی در ترکیب مواد زائد شهری، ترکیبات قابل بازیافتی چون کاغذ، مقوا، پلاستیک، شیشه، آلومینیوم، فلزات آهنی و غیرآهنی وجود دارد. باتوجه‌به ارزش مواد بازیافتی، در کشور ما فلزات آهنی، غیرآهنی و پس از آن بطری‌های پت، بالاترین ارزش‌گذاری را به خود اختصاص داده‌اند.

در مرحلۀ پردازش، پسماندهای جامد شهری چه به صورت تفکیک‌شده و چه به صورت مخلوط، به‌منظور بازیابی مواد قابل‌بازیافت در پردازش سیستم‌های «ام‌اراف» است که در شهر کرج باتوجه‌به مستهلک‌شدن خطوط «ام‌اراف»، راهکارهای پیشنهادی کوتاه‌مدت و میان‌مدت، اورهال‌کردن (تعمیرات اساسی) سیستم موجود به‌منظور افزایش حداکثر بهره‌وری و یا راه‌اندازی واحدهای جدید «ام‌ا اف» باتوجه‌به ویژگی فنی و امکان‌سنجی و ملاحظات محیط‌زیستی ضروری است.

از طرف دیگر به دلیل قدیمی‌بودن و ظرفیت پایین سایت تولید کمپوست در کرج و کارکردن دو خط با ظرفیت روزانه هر خط ۲۵۰ تن زباله، لزوم فعال‌کردن افزایش ظرفیت کارخانه با ظرفیت روزانه ۸۰۰ تن و تجهیز آن به واحدهایی نظیر پذیرش، سورتینگ، تخمیر، رطوبت‌گیری، گرانول‌سازی و سیستم و تأسیسات بازچرخانی شیرابه به‌منظور تبدیل پسماند تر به کود مرغوب، پیشنهاد می‌شود.

همچنین توصیه می‌شود مرکز دفن غیراستاندارد حلقه‌دره با جایگزین‌کردن روش‌های دفن سنتی و غیراصولی با روش‌های بهداشتی مطابق با اصول فنی‌مهندسی، بهسازی گردد. احداث شهرک‌های بازیافت، واحدهای پردازش بیولوژیکی و استفاده از هاضم‌های بی‌هوازی نیز از دیگر اقدامات مؤثر در راستای بهسازی و مدیریت پسماند در شهر کرج محسوب می‌شوند. شایان ذکر است روش‌های متنوعی برای مدیریت پسماندهای آلی وجود دارد؛ یکی از بهترین فناوری‌های مدیریت و تبدیل پسماند به انرژی که بیشترین رشد از نظر ظرفیت نصب‌شده در دنیا طی سالیان اخیر را داراست، فرآیند هضم بی‌هوازی است؛ هضم بی‌هوازی به فرآیند تخمیر مواد آلی در غیاب اکسیژن و در دما، غلظت مناسب و اختلاط مواد آلی اطلاق می‌شود. حدود هجده هزار واحد هاضم در سراسر اروپا در حال فعالیت و تولید برق و حرارت و گاز است که برخی از آن‌ها دقیقاً در مرکز شهر مستقر هستند.

برای مدیریت کل پسماندهای کرج، پیشنهاد می‌شود احداث و راه‌اندازی تأسیسات پردازش و تبدیل پسماند به انرژی با بهره‌گیری از فناوری هضم بی‌هوازی به ظرفیت ۲۵۰ تن با هدف تولید بیوگاز، برق، حرارت و کود مرغوب، در دستور کار قرار گیرد.

 معضلات محیط‌زیستی طرح احداث کارخانۀ کمپوست

تولید کمپوست از پسماند مخلوط شهری، به زمین وسیعی نیاز دارد و احتمال نفوذ شیرابه به آب‌های زیرزمینی، مخاطرات بهداشتی برای شاغلان کارخانه و ساکنین اطراف، انتشار بوی نامطبوع در منطقه، آلودگی صوتی، انتشار گردوغبار تولیدی در جهت بادهای غالب و آلودگی محصولات کشاورزی وجود دارد. وجود سموم آلی و معدنی، پسماندهای پزشکی و صنعتی، وجود سنگریزه، شیشه، پلاستیک، غلظت بالای فلزات سنگین در کمپوست تولیدشده، از مهم‌ترین معایب تولید کمپوست مخلوط است و اگر به‌خوبی مدیریت نشود، میزان آلایندگی کمپوست‌ها گاهی چند برابر کود شیمیایی خواهد بود. در هنگام تولید کمپوست، گاهی دمای داخل تودۀ کمپوست به حدود ۹۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد که همین مسئله احتمال آتش‌سوزی در واحدها و احتراق خودبه‌خودی را افزایش می‌دهد. همچنین پخش زباله در کارخانۀ کمپوست، از دیدگاه زیبایی‌شناختی باعث شکایت ساکنان منطقه خواهد شد. علاوه‌بر این، بیوگاز تولیدشده در فضای باز، علاوه‌بر تولید بوی نامطبوع، ممکن است موجب بروز آتش‌سوزی شود که دلیل آن وجود متان و ترکیبات آلی فرار سمی به محیط اطراف است.

احداث تأسیسات پردازش و تبدیل پسماند به انرژی با کمک فناوری هضم بی‌هوازی، همچنین می‌تواند مزایای اقتصادی دیگر از جمله تولید و فروش بیوگاز به‌عنوان منبع تولید برق و حرارت، تولید و فروش فیبر و کود مایع، بهبود بهره‌وری تولید محصولات کشاورزی، ایجاد یک محیط زندگی پاک و اشتغال‌زایی را به همراه داشته باشد و باعث ایجاد شغل برای ساکنان منطقه به‌طور مستقیم گردد. با احداث این تأسیسات، می‌توان کرج را به‌عنوان الگوی مدیریت پسماند کشور معرفی کرد و با مدیریت کل پسماندهای شهرستان، دیگر شاهد معضلات محیط‌زیستی نبود.

و در خاتمه اینکه، درحال‌حاضر سازمان مدیریت پسماند شهر کرج به دلیل تغییرات متوالی مدیریتی طی سال‌های گذشته و کمبود کارشناسان و مدیران دارای تخصص و تجربه در حوزۀ مدیریت پسماند، دچار ضعف مدیریتی و ساختاری شده است؛ لذا به‌منظور برون‌رفت از وضعیت موجود، سازمان مدیریت پسماند ملزم به اجرای مواردی چون بهره‌گیری از کارشناسان و مدیران متخصص و باتجربه در حوزۀ مدیریت پسماند، تکمیل و بهره‌برداری از پروژه‌های نیمه‌تمام در مرکز حلقه‌دره، تشریک مساعی و مشارکت سایر شهرداری‌های استان در تأمین هزینه‌های مرکز حلقه‌دره، تهیه و تدوین برنامه‌های راهبردی به‌عنوان نقشه‌راه و جلوگیری از اعمال تصمیمات و مدیریت سلیقه‌ای، ثبات مدیریتی در سازمان و پیگیری دربارۀ جذب اعتبارات به‌منظور زیرساخت‌های مناسب در مرکز حلقه‌دره است و تنها در این صورت می‌توان امیدوار به کاهش چشمگیر اثرات منفی مرکز حلقه‌دره و دستیابی به شرایط مطلوب و اصولی در حوزۀ مدیریت پسماند بود.