مکاتباتی برای تغییر نام سد پرمناقشۀ «خرسان ۳» به «شهید هوشنگ منصوری» در جریان است

نام‌شویی پروژه‌های مخرب محیط‌زیست

زمان آن رسیده که مسئولان از نام‌گذاری پروژه‌های با قابلیت تخریب طبیعت، اثرات اجتماعی و تعارضات بالا به‌نام شهدا و آنان که سرمایه‌های معنوی این کشور بوده و هستند، خودداری کنند





نام‌شویی پروژه‌های مخرب محیط‌زیست

۳۰ مرداد ۱۴۰۳، ۹:۰۲

«علی حیدری گوجانی» معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری چهارمحال‌وبختیاری، طی نامه‌ای در ۳۱ تیر ۱۴۰۳ خطاب به کلیۀ ادارات، سازمان‌ها، بانک‌ها و ...، دستور داده تا در مکاتبات اداری خود نام سد «خرسان ۳» را به سد «شهید هوشنگ منصوری (خرسان ۳)» تغییر دهند. این تغییر نام به‌زعم کنشگران مدنی و محیط‌زیستی، اتفاق مبارکی نیست و به نظر می‌رسد که تصمیم‌گیران محلی همچنان نیت پوشاندن معایب پروژه، این‌بار با تمسک‌جستن به نام و اعتبار شهدا را دارند. اما باید بدانیم که بازنام‌گذاری، شیوۀ جدیدی برای پوشاندن سوء‌مدیریت‌ها نبوده و پیش‌تر در ایران و سایر کشورهای جهان هم اجرا شده است.

مساحت بیشتری از مخزن سد خرسان ۳ در استان کهگیلویه‌وبویراحمد و بدنۀ سد در استان چهارمحال‌وبختیاری قرار گرفته است؛ سدی که با تخریبی که در خاستگاه، مخزن و جاده‌های دسترسی ایجاد کرده، محل اختلاف بین جامعۀ محلی و کنشگران محیط‌زیستی با تصمیم‌گیران کشوری است. خرسان ۳ که در محدودۀ بلافصل خود با ذخیره‌گاه زیستکرۀ دنا (ثبت جهانی) تلاقی داشته، یک سایت باستانی اکتشاف‌نشده با ارزش جهانی در تکامل انسان هوشمند و قدمت ۴۵۰۰ سال را تهدید می‌کند. گفته‌می‌شود که این طرح، مجوز میراث فرهنگی نداشته و اتکاء سازندگان در این موضوع، به نامه‌ای است که قانوناً مجوز محسوب نمی‌شود. وسعت مخزن ۲۴۰۰ هکتار است که بخش وسیعی از جنگل‌ها و مراتع و همچنین بیش از ۱۰۰ هکتار اراضی زراعی و باغی آبی و بالغ‌بر ۴۰۰ هکتار اراضی دیم منطقۀ سادات‌محمودی را زیر آب خواهد برد. علاوه‌بر اینکه خریداری زمین‌ها و جبران خسارت ۱۷ روستا انجام نشده، علاج‌بخشی مؤثری برای کوچ اجباری و تأمین معیشت ۱۷ هزار نفر از روستاییان تحت‌تأثیر احداث سد هم صورت نگرفته است. همین موضوع موجب شد تا در سال ۱۴۰۲ در دادگاهی در استان کهگیلویه‌وبویراحمد، یک رأی تاریخ‌ساز توسط قاضی پرونده در دفاع از جامعۀ محلی صادر شود.

خرسان ۳ پروژه‌ای بدون مجوز دارای پیشرفت فیزیکی است که به‌گفتۀ سعید کریمی، تا سال ۱۴۰۲ تنها ۵٪ پیشرفت داشته است. اما این پروژه در جلسۀ ۲۵ تیر ۹۶ در هیئت دولت مطرح و اجرای آن مورد تصویب قرار گرفته است. در صورتی که طبق شیوه‌نامۀ تدوین‌شده برای چنین طرح‌هایی، چنانچه پیشرفت فیزیکی کمتر از ۵۰٪ باشد، لازم است که روال قانونی انجام مطالعات و بررسی در کمیتۀ مادۀ ۲ انجام شود

دربارۀ اخذ مجوز محیط‌زیستی، وزارت نیرو بر این نظر است که طرح سد و نیروگاه خرسان ۳، موافقت استانی محیط‌زیستی را از مدیرکل وقت حفاظت محیط‌زیست استان محل ساخت سد (چهارمحال‌وبختیاری)، در سال ۱۳۹۳  دریافت کرده است. البته اغلب کارشناسان ادارات محیط‌زیست و منابع طبیعی استان چهارمحال‌وبختیاری، از فشار سیاسی و اجبار مقامات محلی در اخذ مجوزها از این دو ادارۀ کل یاد می‌کنند. مدیرکل دفتر ارزیابی محیط‌زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست، در مصاحبه‌ای در سال ۱۴۰۲ گفته که این پروژه از سال ۱۳۸۷ تا سال ۱۳۹۶، چندین‌بار در کمیتۀ مادۀ ۲ ارزیابی اثرات محیط‌زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور مطرح شد، ولی هیچ‌گاه موفق به اخذ مجوز ارزیابی اثرات محیط‌زیستی از سازمان محیط‌زیست نشده است.

 خرسان ۳ پروژه‌ای بدون مجوز دارای پیشرفت فیزیکی است که به‌گفتۀ «سعید کریمی»، تا سال ۱۴۰۲ تنها ۵٪ پیشرفت داشته است. اما این پروژه در جلسۀ ۲۵ تیر ۹۶ در هیئت دولت مطرح شده و اجرای آن مورد تصویب قرار گرفته است. در صورتی که طبق شیوه‌نامۀ تدوین‌شده برای چنین طرح‌هایی، چنانچه پیشرفت فیزیکی کمتر از ۵۰٪ باشد، لازم است که روال قانونی انجام مطالعات و بررسی در کمیتۀ مادۀ ۲ انجام شود. 

 

  انتقال آب بین‌حوضه‌ای در ارائۀ این طرح وجود نداشت

 در ابتدای ارائۀ طرح و تنظیم گزارش ارزیابی اثرات محیط‌زیستی، هدف از ساخت سد خرسان ۳، صرفاً تأمین برق (سالانه حدود ۱۱۰۰ گیگاوات) بوده است و برداشتی از آب در طرح اولیه در نظر گرفته نشده بود. به‌مرور برای این سد تخصیص و انتقال آب بین‌حوضه‌ای لحاظ شد که طی این تصمیم، ارتفاع سد که ابتدا ۱۳۵ متر در نظر گرفته شده بود، به ۱۹۵ متر تغییر داده شد. پیرو این تغییر که مصوبۀ چهلمین شورای‌عالی آب (۱۳۹۸) است، سطح بیشتری از اراضی (از جمله آبشار آتشگاه در استان چهارمحال‌وبختیاری)، زیر آب خواهد رفت. به‌علاوه با تخصیص آب از رود خرسان برای آب شرب اﺳﺘﺎن‌های ﻳﺰد، ﻛﺮﻣﺎن، ﺷﻬﺮﻫﺎی ﺟﻨﻮﺑﻲ اﺳﺘﺎن اﺻﻔﻬﺎن (ﺳﻤﻴﺮم، ﺷﻬﺮﺿﺎ، دﻫﺎﻗﺎن و ﻣﺒﺎرﻛﻪ) و شهرهای شمالی استان فارس (اقلید و آباده)، ذی‌نفعان بیشتری به طرح اضافه شده است و برداشت آب، اثرات محیط‌زیستی جدیدی در حوضۀ کارون (استان خوزستان) ایجاد خواهد کرد که در ارزیابی اولیه دیده نشده است. با این تغییرات ممکن است که جمع جبری نمرات منفی در ارزیابی اثرات تجمعی سد و انتقال آب، از ۵- عبور کند که بنا بر شیوه‌نامۀ سازمان حفاظت محیط‌زیست، طرح مردود تلقی شود.

در ابتدای ارائۀ طرح و تنظیم گزارش ارزیابی اثرات محیط‌زیستی، هدف از ساخت سد خرسان ۳، صرفاً تأمین برق (سالانه حدود ۱۱۰۰ گیگاوات) بوده است و برداشتی از آب در طرح اولیه در نظر گرفته نشده بود. به‌مرور برای این سد تخصیص و انتقال آب بین‌حوضه‌ای لحاظ شد که طی این تصمیم، ارتفاع سد که ابتدا ۱۳۵ متر در نظر گرفته شده بود، به ۱۹۵ متر تغییر داده شد

«سعید یوسف‌پور» مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری، در گفت‌وگو با تشکل‌های مردم‌نهاد محیط‌زیستی این استان (۲۴ مرداد ۱۴۰۳)، پیشرفت فیزیکی حال‌حاضر طرح را کمتر از ۵۰٪ عنوان کرده‌اند. به نظر او، خرسان ۳ تأیید و مصوب از هیئت دولت به‌عنوان مرجع بالادست سازمان حفاظت محیط‌زیست را دارد. اما ذکر این نکته حائز اهمیت است که هیئت دولت تنها می‌تواند ضرورت اجرا و بودجۀ طرح را تصویب کند. بنابر‌این، مصوبۀ هیئت دولت به‌لحاظ حقوقی، جایگزین مجوز از دستگاه متولی و نافی بررسی‌های تخصصی با رعایت ملاحظات محیط‌زیستی نیست.

علی‌رغم اعتراضات گستردۀ کنشگران در ده سالۀ اخیر و اعتراضات و شکایت حقوقی جامعۀ محلی در دستگاه قضایی، همچنان فشارهای سیاسی بر اجرای این طرح بدون درنظرگرفتن ملاحظات محیط‌زیستی، اجتماعی و فرهنگی منطقه ادامه دارد. در چنین شرایطی، تغییر نام پروژه از خرسان ۳ به شهید هوشنگ منصوری (خرسان ۳)، که به‌مرور زمان بخش داخل پرانتز آن هم حذف خواهد شد، می‌تواند به دلایل زیر باشد:

۱- دشواری دسترسی و پیگیری جامعۀ محلی و کنشگران به مکاتبات اداری و قضایی

۲- پراکنده‌کردن اذهان عمومی در پیگیری مطالب مرتبط در رسانه‌ها 

۳- کاهش یا ازبین‌بردن بار منفی‌ای که برای نام خرسان ایجاد شده، با نام شهید که برای جامعه دارای ارزش معنوی است

طرح‌های مشابه دیگری که پیش از این بازنام‌گذاری شده بودند، عبارتند از:

الف) «سد کوهرنگ ۳ » به «شهدای بیرگان» در استان چهارمحال‌وبختیاری 

ب) «سد صفارود» به «سد شهیدان امیرتیموری» در استان کرمان

مروری بر پروژه‌هایی در دیگر کشورهای جهان که تغییر نام داشته‌اند:

۱-راه‌آهن تندرو کالیفرنیا در آمریکا (California High-Speed Rail USA):  این پروژه با تأخیر زمانی، هزینۀ بیشتر از میزان پیش‌بینی‌شده و مسائل محیط‌زیستی مواجه شد که برای دریافت حمایت مردمی، چندین‌بار تغییر نام داد.

۲- سد سه‌دره در چین (Three Gorges Dam China): این پروژه به‌دلیل تأثیرات محیط‌زیستی، جابه‌جایی میلیون‌ها نفر و احتمال زمین‌لرزه، با انتقاداتی مواجه شد. دولت چین اقداماتی برای کاهش اثرات انجام داده، ولی در برخی موارد مربوط به پروژه، برای همسویی با اولیت‌های ملی، بازنام‌گذاری انجام داد.

۳- معدن زغال‌سنگ آدانی کارمایکل در استرالیا (Adani Carmichael Coal Mine Australia): پروژۀ معدن زغال‌سنگ به‌دلیل اثرات محیط‌زیستی، به‌ویژه بر صخرۀ بزرگ مرجانی و منابع آب محلی، بحث‌برانگیز شد و مخالفت جامعۀ محلی را برانگیخت. این پروژه در ارتباطات مختلف و مکاتبات اداری تغییر نام داده و باز‌نام‌گذاری شد تا احساس منفی را در مردم کاهش دهد.

۴- سد نرمادا در هند (Narmada Dam Project India): در این پروژه که منجر به جابه‌جایی هزاران نفر و تخریب قابل‌توجهی در محیط‌زیست شده است، دولت هند اغلب روایت مربوط به این پروژه را تغییر داده است و با تمرکز بر مزایای آن (مانند آبیاری و تولید برق) و همچنین تغییر نام آن، سعی داشته تا پروژه را ذیل طرح‌های مختلف توسعۀ کشور معرفی کند. 

۵- خط لولۀ کیستون ایکس ال در آمریکا (Keystone XL Pipeline USA): این پروژۀ خط لوله، مقاومت‌های گسترده‌ای را در مورد حقوق محیط‌زیست و جامعۀ بومی ایجاد کرده است. پروژۀ خط لوله چندین‌بار تغییر نام داده و بازنام‌گذاری شده است تا بتواند مجوز نظارتی و حمایت عمومی را به دست آورد.

۶-پروژۀ ابتکار یاسونی ای تی تی در اکوادور (Yasuní-ITT Initiative Ecuador): این پروژه برای استخراج نفت در منطقۀ جنگل‌های بارانی آمازون و پارک ملی‌ای با نام یاسونی آغاز به کار کرد که با مخالفت عمومی مواجه شد. اما دولت با تغییر نام و قراردادن اهداف پروژه در سایر برنامه‌های توسعه‌ای، تلاش کرد تا نارضایتی عمومی را کنترل کند.

در انتها لازم به یادآوری است که این کار مصداق بارز سوءاستفاده از اعتقادات مذهبی‌فرهنگی جامعه است. در دهۀ ۸۰، شاهد رشد مؤسسات اعتباری بودیم که بعضاً نام ائمه و اسامی با بار معنایی مذهبی بر مؤسسات می‌گذاشتند که موجب اعتماد و جلب‌نظر عموم می‌شد. پس از آنکه تعدادی از این مؤسسات از سرمایۀ مشتریان سوءاستفاده کردند، بانک مرکزی در سال ۱۳۹۱، استفاده از نام مقدس ائمه(ع) برای نام‌گذاری مؤسسات مالی‌ ‌و‌ اعتباری‌ را ممنوع اعلام کرد. شاید زمان آن رسیده باشد که مسئولان از نام‌گذاری پروژه‌های با قابلیت تخریب طبیعت، اثرات اجتماعی و تعارضات بالا به‌نام شهدا و آنان که سرمایه‌های معنوی این کشور بوده و هستند، خودداری کند.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *