سال‌هاست که اردیبهشت با بوی کتاب عجین شده و نام این ماه با نمایشگاه کتاب گره خورده است. دومین ماه بهار که از راه می‌رسد پایتخت رنگ و بوی دیگری به خود می‌گیرد و روزهای متفاوتی را تجربه می‌کند. روزهایی که شوق کتابخوانی افزایش می‌یابد و همهمه‌ در میان کتاب‌دوستان اوج می‌گیرد. چرا که میعادگاه ‌آن‌ها دایر می‌شود و چند روزی میهمان اهالی کتاب می‌شوند. نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران یکی از محفل‌های پر شور و حرارتی است که بیش از سه دهه، بالا و پایین‌های زیادی را پشت سرگذاشته و از مردم و ناشران میزبانی کرده است. این نمایشگاه که از سال ۱۳۶۶ آغاز به کار کرد حالا به دوره سی‌وپنجم خود رسیده و همزمان با نوزدهمین روز اردیبهشت ماه با شعار «بخوانیم و بسازیم» به صورت رسمی افتتاح شد.

«مصلی» انتخاب مشترک مردم و مسئولان

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در سال‌های ابتدایی در محل دائمی نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برپا شد و پس از آن نیز محل‌های مختلف مانند مصلی امام خمینی(ره) و نمایشگاه شهر آفتاب را مورد آزمون قرار داد. در هر دوره نیز با چالش‌های بسیاری برای انتخاب محل برگزاری روبه‌رو بود. حضور مردم در این نمایشگاه، دسترسی آسان به محل برگزاری و وجود امکانات رفاهی مهمترین چالش‌های انتخاب مکان بوده است. ‌در سال‌های اخیر نمایشگاه کتاب در مصلی امام خمینی (ره) برگزار شده و دوره سی‌وپنجم آن هم در همین مکان در حال برگزاریست؛ نکته جالب توجه این است که طبق نظرسنجی‌های صورت گرفته توسط ستاد اجرایی نمایشگاه در پنج روز ابتدایی، بیش از ۷۵ درصد از بازدیدکنندگان «مصلی امام خمینی (ره)» را بهترین محل برای برگزاری نمایشگاه کتاب انتخاب کردند.

صف کتاب «فردوسی‌پور» امتداد یک محبوبیت تاریخی

نمایشگاه کتاب هر سال با برنامه‌های جانبی مختلفی همراه است. بسیاری از این برنامه‌ها از سوی ستاد نمایشگاه طرح‌ریزی و اجرایی می‌شود و برخی نیز از طرف ناشران برپا می‌شود. «کوشک کتاب»، «سرای ملل» و «گوشه نقد» در این دوره از نمایشگاه از اساتید، نویسندگان و متخصصان حوزه‌های مختلف و مخاطبان میزبانی کرده و به معرفی و نقد و بررسی کتاب‌های مختلف پرداختند. حضور سیاستمداران، هنرمندان، نویسندگان و اساتید از دیگر برنامه‌های نمایشگاه کتاب است. در این دوره تا روز پنجم «سید ابراهیم رئیسی» رئیس جمهور، «محمدمهدی اسماعیلی» وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و «محمد مخبر» معاون اول رئیس جمهور از نمایشگاه سی‌وپنجم بازدید کردند. ناشران نیز از قافله دعوت مردم به نمایشگاه عقب نمانده و با برپایی جشن امضای نویسندگان مختلف، علاقه‌مندان را به نمایشگاه کتاب فرا خواندند. امسال رونمایی از کتاب «پایاب شکیبایی» نوشته «محمدجواد ظریف» در غرفه انتشارات اطلاعات و جشن امضای کتاب‌های عادل فردوسی‌پور در غرفه انتشارات چشمه جزو خبرسازترین‌ها بود. هرساله صف‌های طولانی مردم برای تهیه غذا یکی از سوژه‌های رسانه‌ها بود؛ البته در همان سال‌ها  هم صف‌های طویل برای خرید کتاب و امضا از نویسنده نیز به چشم می‌خورد. امسال نیز از این قاعده مستثنی نبود و حضور «عادل فردوسی‌پور» در نمایشگاه کتاب سبب شد یکی از طولانی‌ترین صف‌های خرید کتاب در نمایشگاه رقم بخورد.

کتاب‌های عمومی و کودک پر مخاطب‌ترین آثار

در نمایشگاه کتاب تهران بخش‌های مختلفی وجود دارد. این بخش‌ها شامل بخش کودک و نوجوان، بخش ناشران عمومی، بخش ناشران آموزشی، بخش ناشران دانشگاهی، بخش ناشران خارجی، بخش ناشران دیجیتال و بخش بین‌الملل می‌شود. روزهای تعطیل یکی از بهترین فرصت‌ها برای حضور خانواده‌ها در نمایشگاه کتاب به شمار می‌رود چرا که فراغ بال برای گشتن در سالن‌های متعدد این نمایشگاه وجود دارد. در نخستین پنجشنبه و جمعه دوره سی‌وپنجم نمایشگاه کتاب که روزهای ۲۰ و ۲۱ اردیبهشت بود ‌بازدیدکنندگان بسیاری از سالن‌های مختلف نمایشگاه دیدن کردند. سالن ناشران عمومی و پس از آن به ترتیب سالن ناشران کودک و ناشران کمک آموزشی جزو پرفروغ‌ترین سالن‌ها بود. سه روز ابتدایی هفته هم نمایشگاه بازدید متوسطی را پشت سر گذاشت. در این دو روز طبق نظرسنجی صورت گرفته توسط ستاد اجرایی نمایشگاه بسیاری از بازدیدکنندگان از کم بودن ساعات بازدید گلایه داشتند.‌ کم بودن صندلی برای استراحت در سالن‌ها، توزیع نامناسب نقشه، خراب بودن استندهای جستجوی کتاب، اطلاع‌رسانی ضعیف برنامه‌های جانبی و سر و صدای درون سالن‌ها از جمله مواردی بود که مخاطبان به عنوان نقاط ضعف این دوره از نمایشگاه به آن اشاره کردند. همچنین مردم در این نظرسنجی سرویس حمل نقل داخلی، تعداد ایستگاه اطلاع‌رسانی و تعدد ناشران را به عنوان نقاط قوت نمایشگاه انتخاب کردند.

تلاش برای بقای کتابفروشان با حضور در نمایشگاه کتاب

یکی از ایراداتی که در ادوار گذشته به نمایشگاه کتاب تهران وارد می‌شد این بود که برپایی چنین رویدادی می‌تواند ضربه‌ای مهلک به آخرین حلقه صنعت نشر یعنی کتابفروشی‌ها وارد کند. چرا که مخاطب، آثار مورد نظر خود را به طور مستقیم از ناشر خریداری می‌کند. اما پس از شیوع بیماری کرونا و مجازی شدن بسیاری از فعالیت‌ها دو دوره نمایشگاه کتاب به صورت مجازی برگزار شد و همچنین بستری فراهم شد تا کتابفروشان به صورت آنلاین در تمام طول سال آثار خود را به مخاطبان سراسر کشور عرضه کنند؛ پس از این اتفاق بخش مجازی پای ثابت این نمایشگاه شد. همین امر نیز سبب شد بسیاری از کتابفروشی‌های سراسر کشور بتوانند در بستر مجازی در نمایشگاه کتاب حضور پیدا کرده و آثار خود را عرضه کنند تا این مسیر نیز یکی از راه‌های بقای این قشر باشد.

هند نیامد، یمن مهمان ویژه شد

هر سال در نمایشگاه کتاب یک کشور به عنوان مهمان ویژه نمایشگاه حضور دارد. این برنامه‌ در بخش بین‌الملل نمایشگاه اجرا می‌شود. مهمان ویژه دوره قبل تاجیکستان بود.  در این دوره ابتدا قرار بود هند به عنوان مهمان ویژه حضور داشته باشد. اما ۱۱ روز مانده به برگزاری نمایشگاه هند از حضور در این رویداد انصراف داد و مسئولان برگزاری از حضور یمن به‌عنوان مهمان جایگزین خبر دادند. علاوه بر یمن ناشرانی از کشورهای فلسطین، ترکیه، روسیه و سوریه نیز در بخش بین‌الملل نمایشگاه کتاب به عرضه آثار خود می‌پردازند.