شال کرمانی؛ زینت بخش دربار پادشاهان

شال‌بافی کرمان یکی از گنجینه‌های در حال فراموشی میراث فرهنگی ایران است. شال ترمه کرمانی در روزگاران گذشته رونق فراوان داشت و محصول دست هنرمند شال‌باف کرمانی زینت‌بخش دربار ایران در دوران قاجار و یکی از رقبای سرسخت شال کشمیر بود.

این شال از کرک و پشم مرغوب گوسفندان و بزهای کرمانی بافته می‌شد و مرغوبیت مواد اولیه‌اش ارزش و اعتبار ویژه‌ای به آن می‌داد. تجربه طولانی در امر شال‌بافی، مرغوبیت کرک بز به علت خشکی هوا و کمی باران و در نهایت وجود کارگر ارزان به دلیل عدم وجود فعالیت‌های زراعتی و صنعتی دیگر از جمله عواملی بود که موجب مرغوبیت شال کرمان در گذشته بود و حتی بعضی از مقامات دولتی برای ترویج و کیفیت شال کرمانی اقداماتی می‌کردند. 

در مورد پیشینه صنعت شال‌بافی در کرمان می‌توان به گذشته‌ای یک هزار ساله اشاره کرد، آن جا که در جزو اموالی که از المکتفی خلیفه عباسی باقیمانده بود، یک رقم «18 هزار طاقه شال کرمانی» بود.

باستانی‌پاریزی می‌نویسد:«موقعیت جغرافیایی کرمان و از طرف دیگر به علت کمی بارندگی، کرک بزها بسیار مرغوب بود و از کرک، شال و عباهای بسیار ظریف می‌بافتند که از مخمل لطیف‌تر است.»

مرغوبیت پشم کرمان و شال‌های بافته شده از این پشم به قدری بوده است که «تاورنیه» سیاح و تاجر معروف که برای خرید آن به کرمان آمده درباره آن نوشته است:«در اواخر سنه 1647م (1058هـ.ق)  در سفر سوم به ایران، یکی از پارسیان را ملاقات کردم. از حال پشم‌های اختصاصی جویا شدم، معلوم شد که منبع اصلی این پشم ایالت کرمان است.

کرمان همان کارامانی قدیم می باشد. در کوه‌های مجاور شهر علف‌هایی می‌روید که این خاصیت به آن ها اختصاص دارد. تمام گبرها در ایالت کرمان متوطن شده و تجارت ابریشم متعلق به آن هاست. از این پشم، شال می‌بافند که در ایران به کمر می‌بندند و پارچه لطیف نازکی هم از آن ترتیب می‌دهند که من دو طاقه از آن ها را به فرانسه آورده‌ام.»

در گذشته شال کرمانی شالی زیبا و قیمتی بود که شهرت جهانی داشت به حدی که رونق شال کشمیر را شکست.

«سرپرسی سایکس» درباره شال کرمانی گفته است:«این متاع از حیث ظرافت به قالی ترجیح دارد و اکثر به دست اطفال خرد‌سال بافته می‌شود و اهالی کرمان به واسطه ذوق و شوق فوق‌العاده‌ای که دارند از این کار خسته، مریض و فرسوده نمی‌شوند. تعداد دستگاه‌های دایر در کرمان به 3 هزار بالغ می‌شود و سالانه 300 هزار تومان که معادل 60 هزار لیره است، شال از دستگاه خارج می‌شود.»