قنات‌ها به‌عنوان یکی از کهن‌ترین دستاوردهای مهندسی آب در ایران، قرن‌ها نقش اساسی در تأمین آب مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور ایفا کرده‌اند. این سازه‌های سنتی نه‌تنها آب مورد نیاز کشاورزی و سکونتگاه‌ها را فراهم می‌کردند، بلکه زمینه شکل‌گیری بسیاری از روستاها و تداوم حیات در مناطق کم‌بارش را فراهم ساخته‌اند. با این حال، در دهه‌های اخیر عوامل مختلفی از جمله حفر چاه‌های عمیق، افت مداوم سطح آب‌های زیرزمینی، خشکسالی‌های متوالی و تغییر الگوی بهره‌برداری از منابع آب، حیات این میراث ارزشمند را با تهدید جدی روبه‌رو کرده است.

استان مرکزی که یکی از استان‌های قنات‌خیز کشور به شمار می‌رود، از این روند مستثنی نیست. بر اساس اعلام مسئولان، این استان در گذشته حدود سه‌هزار و ۶۰۰ رشته قنات فعال داشته، اما اکنون این تعداد به ۲۳۸۸ رشته کاهش یافته و بخشی از همین قنوات نیز تنها به‌صورت فصلی آبدهی دارند.

علی عربی، رئیس اداره قنوات جهاد کشاورزی استان مرکزی و عضو کمیته فنی قنوات کشور، با اشاره به روند کاهشی قنوات در این استان اظهار کرد: بسیاری از قنواتی که زمانی منبع اصلی تأمین آب کشاورزی و حیات روستاها بودند، به‌دلیل رهاسازی، تخریب سازه‌ها، انسداد میله‌چاه‌ها، وقوع سیلاب‌ها و مهم‌تر از همه افت سطح آب‌های زیرزمینی به تدریج خشک شده‌اند.

وی با اشاره به تغییر الگوی بهره‌برداری از منابع آب طی سال‌های گذشته افزود: گسترش حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز موجب افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی در بسیاری از مناطق استان شده و همین مسئله باعث شده قنوات که بر اساس تعادل طبیعی سفره‌های آب زیرزمینی شکل گرفته‌اند، توان آبدهی خود را از دست بدهند.

به گفته عربی، هر زمان عمق چاه‌ها از سطح مادرچاه قنات پایین‌تر برود، عملاً آب قنات تخلیه شده و قنات خشک می‌شود؛ اتفاقی که در بسیاری از مناطق استان مرکزی رخ داده است. وی به مناطقی مانند موت‌آباد، مالک‌آباد و ابراهیم‌آباد اراک اشاره کرد که در آن‌ها حفر چاه‌های متعدد برای تأمین آب شرب شهر، موجب نابودی بسیاری از قنوات قدیمی شده است.

رئیس اداره قنوات جهاد کشاورزی استان مرکزی با بیان اینکه حدود ۱۴ درصد اراضی کشاورزی این استان همچنان از طریق قنوات آبیاری می‌شود، تأکید کرد: در اقلیم خشک و نیمه‌خشک ایران، قنات‌ها یکی از پایدارترین و کم‌هزینه‌ترین شیوه‌های استحصال آب هستند و نقش مهمی در تعادل‌بخشی به منابع زیرزمینی دارند. به گفته وی، برخلاف چاه‌های عمیق که برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی دارند، قنوات بر اساس ظرفیت طبیعی آبخوان‌ها عمل می‌کنند.

عربی همچنین به کاهش قابل توجه آبدهی قنوات اشاره کرد و گفت: بسیاری از قنوات پرآب استان که در گذشته دبی قابل توجهی داشتند، امروز یا کاملاً خشک شده‌اند یا به حداقل آبدهی رسیده‌اند. به‌عنوان نمونه، قنات خیرآباد که در گذشته حدود ۶۰ لیتر در ثانیه آبدهی داشت و بخش وسیعی از اراضی کشاورزی منطقه را تأمین می‌کرد، اکنون تقریباً خشک شده است؛ اتفاقی که در پی حفر چاه در حریم و مسیر تغذیه این قنات رخ داده است.

وی در ادامه به قنات جهانی ابراهیم‌آباد نیز اشاره کرد و افزود: این قنات که در فهرست جهانی ثبت شده، حدود ۱۲ کیلومتر طول دارد و از مهم‌ترین نمونه‌های میراث مهندسی آب در کشور به شمار می‌رود.

به گفته عربی، هر ساله بخشی از اعتبارات ملی و استانی برای مرمت و بازسازی قنوات اختصاص می‌یابد و این منابع به‌صورت کمک‌های بلاعوض در اختیار بهره‌برداران قرار می‌گیرد، اما هزینه‌های سنگین لایروبی، مرمت و کف‌شکنی قنوات، روند احیا را با دشواری مواجه کرده است. افزون بر این، وجود چاه‌های عمیق در اطراف بسیاری از قنوات استان، احیای کامل آن‌ها را با چالش جدی روبه‌رو کرده است.

این مسئول تأکید کرد که خشک شدن قنوات تنها به معنای از بین رفتن یک مسیر سنتی انتقال آب نیست، بلکه پیامدهای گسترده‌ای برای محیط زیست، اقتصاد روستایی و امنیت آبی کشور به همراه دارد. به گفته وی، از دست رفتن قنوات نخستین ضربه را به کشاورزی سنتی و معیشت روستایی وارد می‌کند و می‌تواند موجب افزایش مهاجرت از روستاها و کاهش تولید کشاورزی شود.

عربی همچنین هشدار داد که نابودی قنوات وابستگی به چاه‌های عمیق را افزایش می‌دهد؛ موضوعی که برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، افت بیشتر سطح آبخوان‌ها و تشدید پدیده فرونشست زمین را در پی دارد.

به اعتقاد کارشناسان، قنوات علاوه بر نقش حیاتی در تأمین آب، بخشی از میراث تاریخی و دانش بومی ایرانیان در مدیریت پایدار منابع آب محسوب می‌شوند. از این رو، حفاظت و احیای آن‌ها در کنار مدیریت صحیح منابع آب و جلوگیری از برداشت‌های بی‌رویه، برای حفظ امنیت آبی و پایداری سکونت در بسیاری از مناطق کشور ضرورتی انکارناپذیر به شمار می‌رود.