در ایران، سوختگی‌ها عمدتاً ناشی از محدودیت‌های اقتصادی و ضعف زیرساخت‌های استاندارد هستند و نه صرفاً حوادثی فنی. شایع‌ترین علل در محیط خانگی، شامل سوختگی با مایعات داغ به دلیل طراحی ناایمن آشپزخانه‌های سنتی، سوختگی با شعله مستقیم ناشی از نشت گاز، بخاری‌های غیراستاندارد، و برق‌گرفتگی بر اثر سیم‌کشی‌های فرسوده و وسایل بی‌کیفیت است. در بُعد ساختاری، خانه‌های قدیمیِ فاقد هشداردهنده‌های دود و گاز، استفاده گسترده از تجهیزات گرمایشی خطرناک، و روی‌آوردن به وسایل ارزان‌قیمت به دلیل فشار اقتصادی، خطر را تشدید می‌کند. در محیط‌های شغلی نیز تلفیقی از تجهیزات صنعتی فرسوده، آموزش ناکافی و نبود نظارت مستمر، عامل اصلی حوادث است. در مجموع، آنچه ایران را از کشورهای توسعه‌یافته متمایز می‌کند، نه نوع فناوری، بلکه تبدیل‌نشدن ایمنی به یک رفتار عادی، قانونمند و نهادینه‌شده در زندگی روزمره است.

به همین دلایل، موضوع سوختگی هشتمین علت اصلی مرگ و سیزدهمین علت اصلی ناتوانی در ایران است و سوختگی بعد از تصادف، سقوط و خشونت، چهارمین منبع اصلی ایجاد تروما در سراسر جهان محسوب می‌شود. ترومای سوختگی، موضوع مهمی که اهمیت چندانی به آن داده نمی‌شود. هر فردی که دچار سوختگی می‌شود، در کنار درمان جسمی و بالینی، نیاز به حمایت‌های روانی اجتماعی نیز دارد.

همین موضوع باعث شد مؤسسه مردم‌نهاد «زنو» از سال ۱۴۰۰ در راستای مسئولیت اجتماعی یک مجموعه طراح و تولیدکننده تجهیزات آتش‌نشانی، شروع به کار کند. «محمد هاتفیان»، مدیر اجرایی زنو، درباره چرایی راه‌اندازی این مؤسسه به «پیام ما» می‌گوید: «تا آن زمان هیچ موسسه‌ای در ایران به مسائل روانی و حمایت‌یابی اجتماعی افرادی که دچار سوختگی شده‌اند، نمی‌پرداخت، البته ما از عبارت رهیدگان سوختگی به‌جای مریض، بیمار و یا آسیب‌دیدگان سوختگی استفاده می‌کنیم.»

آمار سوختگی در ایران: ۳۰۰ هزار نفر در سال!

او از آمار سوختگی در کشور می‌گوید: «آمار سوختگی در ایران ۸ برابر آمار جهانی است. طبق آمارهای اعلام شده، سالانه حدود ۳۰۰ هزار نفر دچار سوختگی شده، ۲۸ تا ۳۰ هزار نفر بستری می‌شوند و آمار فوتی ناشی از سوختگی حدود ۳ هزار نفر است. افرادی که دچار سوختگی می‌شوند، بعد از عمل‌های اولیه و درمان‌های بالینی، معمولاً هیچ حمایت تکمیلی و مستمری دریافت نمی‌کنند، درحالی‌که درمان‌های جسمی آغاز مسیر بهبود است. گاهی افراد با همراهی مددکار اجتماعی بیمارستان‌ها، کمک‌هزینه جراحی دریافت می‌کنند، اما پس از ترخیص، یا توان پرداخت هزینه‌های درمان ترمیمی و مشاوره و یا آگاهی لازم برای دریافت این خدمات را ندارند. زنو متولد شد تا مسیر بهبودی این افراد هموار شود.»

زنو، زندگی از نو

به گفته او زنو به معنی «زندگی از نو» است و در چهار سرفصل اصلی، مشاوره روان‌شناختی، مددکاری اجتماعی، آموزش و کاریاری، و حمایت‌های تکمیلی توان‌بخشی، خدمات رایگان ارائه می‌دهد. «مشاوره روان‌شناختی به‌صورت فردی و گروهی و گاهی همراه با خانواده رهیدگان سوختگی انجام می‌شود. وقتی یک فرد در خانواده دچار سوختگی می‌شود، بقیه افراد خانواده هم از آن متأثر می‌شوند؛ اگر کودک باشد در درجه اول مادر کودک و سپس پدر نیاز به حمایت‌های مددکاری اجتماعی و مشاوره دارند. اگر بزرگسال هم باشد، خانواده این افراد نیز به این مشاوره‌ها نیاز دارند.»

او درباره مددکاری اجتماعی توضیح می‌دهد: «مددکار اجتماعی با ارتباط‌گرفتن با مراجعان، ضمن شناخت آن‌ها، نیازهایشان را شناسایی می‌کند؛ به‌عنوان‌مثال این نیاز می‌تواند نیاز دارویی یا لیزر ترمیمی باشد که باتوجه‌به ارتباطات زنو با مؤسسه‌های ارائه‌دهنده این خدمات، فرد رهیده از سوختگی می‌تواند از آنها بهره‌مند شود.»

آموزش بخش دیگر از خدماتی است که این مؤسسه ارائه می‌کند؛ «برخی از دوره‌های آموزشی در قالب کارگاه‌های تجربه‌محور یک‌روزه و با هدف جامعه‌سازی برگزار می‌شوند، مانند کارگاه‌های هنری و هنردرمانی. به‌عنوان‌مثال سال گذشته، کارگاه آبرنگ توسط واحد آموزش و با حضور یکی از روان‌شناسان برای ۱۴ نفر از رهیدگان سوختگی برگزار شد، حضور روان‌شناس در این کارگاه‌ها جنبه تحلیلی دارد و به ترسیم مسیری بهتر برای بهبود سلامت روان رهیدگان سوختگی کمک می‌کند؛ البته ارتباط با هنر به‌طورکلی می‌تواند به بازگشت افراد به جامعه و زندگی کمک کند. دوره‌های آموزشی عمومی مثل زبان انگلیسی می‌تواند به افزایش مهارت‌های فردی و اجتماعی رهیدگان سوختگی منجر شود و دوره‌های آموزشی تخصصی مثل مهارت‌های کامپیوتری یا حسابداری، می‌تواند ارتقای شغلی و یا دستیابی به فرصت‌های شغلی، برای استقلال مالی و اقتصادی را فراهم کند.»

کاریاری زنو (با رویکرد مربیگری شغلی حساس به ترومای سوختگی)، در ادامه مسیر آموزش‌های تخصصی، بر تسهیل فرایند اشتغال و توسعه شغلی فرد تمرکز دارد. «افرادی که جویای شغل بوده و یا در شغل فعلی خود چالش‌هایی دارند، برای دریافت مشاوره شغلی به این بخش مراجعه می‌کنند. به‌عنوان‌مثال شخصی که به کاریار مراجعه می‌کند، بعد از چند جلسه مشاوره و همراهی کاریار، متوجه این موضوع می‌شود که اگر در بخش دیگری مشغول به کار شود و یا مهارت جدیدی یاد بگیرد، نتیجه بهتری می‌گیرد. درواقع، خدمات زنو با رویکرد مدیریت موردی و بر اساس نیاز مخاطب ارائه می‌شود. البته برخی دوره‌ها در خود مؤسسه و برخی دیگر با همکاری مؤسسات همراه زنو و در خارج از مؤسسه، برگزار می‌شود.»

هاتفیان ادامه می‌دهد: «حمایت‌های تکمیلی توان‌بخشی هم به آن دسته از مداخله‌های حمایتی گفته می‌شود که پس از درمان اولیه سوختگی، مانند فیزیوتراپی و لیزردرمانی برای بازگشت به شرایط عادی و زندگی روزمره همچنان ضروری هستند.»

افرادی که به جامعه برگشتند

آن‌ها روایت‌هایی از بازگشت افراد به کار و زندگی دارند. «اثرگذاری ما عمدتاً آنجایی است که رهیده از سوختگی بتواند به زندگی و جامعه بازگردد. به‌عنوان‌مثال فردی که دچار سوختگی شده، پس از آشنایی با زنو و دریافت خدمات مشاوره، بعد از سال‌ها توانسته از خانه خارج شود و مجدد با دیگران ارتباط برقرار کند.»

هاتفیان درباره توجه به حوزه کودک برای حضور فعال آنان در جامعه می‌گوید: «کودکی دچار سوختگی شده بود به دلیل آثار سوختگی روی دست و صورت، مدرسه از پذیرش او امتناع می‌کرد. مددکار اجتماعی زنو به آن مدرسه مراجعه کرد و گفت‌وگویی با مدیر مدرسه داشت. در ادامه با مدیر آموزش‌وپرورش منطقه، اولیاومربیان و حتی با هم‌کلاسی‌های کودک نیز صحبت کرد تا شرایط تحصیل کودک رهیده از سوختگی را فراهم کند. با این رویکرد که آثار ناشی از سوختگی نباید باعث طردشدن و یا موجبات خنده و تمسخر کودک بشود. این کودک از ابتدای سال تحصیلی گذشته توانسته است به مدرسه برگردد.»

فرهنگ‌سازی و رفتار مناسب با رهیدگان سوختگی

مدیر اجرایی مؤسسه زنو معتقد است که همه ما تجربه دیدن افراد نابینا و یا معلول را در خیابان و وسایل نقلیه عمومی را داریم؛ اما کمتر پیش می‌آید که افراد دارای آسیب سوختگی را در سطح شهر ببینیم. «دلیل این امر این است که اصولاً رفتار نامناسبی با رهیدگان سوختگی می‌شود و متأسفانه فرهنگ‌سازی درستی در این زمینه صورت نگرفته است. برخی افراد جامعه نسبت به سوختگی، تفکرات خرافی دارند و به زبان می‌آورند این فرد گناهی مرتکب شده که دچار سوختگی شده است، یا این فرد نحس یا شوم است و یا با ترس و یا تمسخر با این رفتار می‌کنند. درحالی‌که باید یاد بگیریم تا با همه تفاوت‌ها، همدیگر را بپذیریم. گاهی این تفاوت‌ها ظاهری و در اثر سوختگی یا معلولیت است؛ ما جامعه‌ای با این تفاوت‌ها هستیم.»

حمایت و کمک هم آداب خود را دارد

علاوه‌برآن او از مسئله چگونه کمک‌کردن می‌گوید: «حمایت‌کردن هم راه خود را دارد» او مثالی دراین‌رابطه می‌زند «من دوست نابینایی دارم که می‌گفت کنار خیابان ایستاده بودم، آقایی آمد و بدون آنکه از من بپرسد و با اصرار، من را از خیابان رد کرد. یا می‌گفت: با یکی از دوستان نابینا در کافه بودیم و خانمی آمد و به من گفت: امکانش هست هزینه کافه شما دو نفر را من حساب کنم؟»

او ادامه می‌دهد: «به همین دلیل باید آداب حمایت را رعایت کنیم، یا اگر می‌خواهیم حمایت مالی اثربخش داشته باشیم با مؤسسه‌ها و خیریه‌های معتمد همراه شویم تا هم شأن دریافت‌کننده حمایت حفظ شود و هم حمایت‌های انجام شده در مسیر درست و اثربخش قرار بگیرد.»

تلاش برای دریافت مجوز کشوری

بنا به گفته او مجوز مؤسسه زنو محدود به شهر تهران است و به‌جز زنو، مؤسسه دیگری با رویکرد حمایت روانی اجتماعی از آسیب‌دیدگان سوختگی در کشور وجود ندارد. «مجوز زنو از فرمانداری تهران صادر شده است و ما در حال حاضر هم مراجعانی از شهرهای مختلف داریم. از سال گذشته با وزارت کشور مکاتباتی داشته‌ایم تا ضمن توجه به اهمیت موضوع سوختگی، بتوانیم بعد از ۴ سال فعالیت مستمر، مجوز کشوری دریافت کنیم.»
هاتفیان بر اساس آماری که دارد می‌گوید بیش از ۵۰ درصد مراجعان زنو ساکن شهر تهران نیستند و تعداد قابل‌توجهی از اعضای ساکن تهران، ساکن شهرستان‌های اطراف تهران یا حاشیه شهرند. «گاهی به گوش می‌رسد که سوختگی، بیماری فقراست! این جمله کاملاً اشتباه است؛ هر فردی از هر طبقه اجتماعی، ممکن است دچار آسیب سوختگی شود، اما موضوع مهم درمان به‌موقع، مستمر و در ادامه دریافت حمایت‌های روانی اجتماعی است که معمولاً با هزینه‌های زیادی همراه است.»

حمایت شکل‌های متنوعی دارد

هاتفیان درباره جذب حمایت می‌گوید: «علاوه بر کمک‌های مالی افراد، ما سعی می‌کنیم از ظرفیت مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها و مجموعه‌ها هم استفاده کنیم. حمایت همچنین می‌تواند به‌صورت غیرنقدی، فعالیت داوطلبانه و مدل‌های طراحی شده ویژه، بر اساس ظرفیت هر مجموعه باشد.»

زنو با همراهی حامیان به مسیر خود ادامه می‌دهد

سال گذشته به‌خصوص سه ماه پایانی سال، شرایط مالی زنو مشابه خیلی از مؤسسه‌های مردم‌نهاد، مساعد نبوده و این شرایط تا به امروز ادامه دارد. «از دی‌ماه و با کاهش حمایت‌های مالی، سعی کردیم مدیریت هزینه داشته باشیم و بیش‌ازپیش به موضوع جذب حمایت‌های مالی و مشارکت‌ها بپردازیم. ۴ سال از عمر زنو می‌گذرد و افراد و مجموعه‌های دغدغه‌مند زیادی هستند که زنو را نمی‌شناسند؛ تمام تلاش خود را به کار گرفته‌ایم تا با معرفی هر چه بیشتر زنو، جذب منابع بیشتری داشته باشیم.»

همچنین هاتفیان از زمان جنگ می‌گوید که در این ایام هم با افزودن راه‌ها و کانال‌های ارتباطی جایگزین، زنو توانسته است به‌صورت مستمر و اثربخش، به ارائه خدمات بپردازد. «ما در زنو باتوجه‌به تجربه جنگ ۱۲روزه، پروتکل شرایط بحرانی تدوین کردیم. در جنگ اخیر و بر اساس این پروتکل، ارتباط اولیه از طریق پیامک و در ادامه تماس تلفنی با تک‌تک اعضای زنو برای بررسی شرایط، انجام پذیرفت.

تمامی واحدها، طبق بندهای پروتکل به ارائه خدمات پرداختند و در ایام نوروز نیز همکاران، پاسخگوی نیازهای رهیدگان سوختگی بودند. باتوجه‌به گزارش‌های ارائه شده مشخص شد که نیاز به دریافت خدمات، به‌خصوص خدمات مشاوره زنو، در جنگ ۴۰ روزه بیش از بازه زمانی مشابه بوده که باتوجه‌به این موضوع، نه‌تنها فعالیت‌های زنو کمتر نشد، بلکه خدمات بیشتری به اعضا ارائه کردیم.»

به همین دلیل، او مسئله ادامه زندگی زنو را حیاتی می‌داند. در حال حاضر نزدیک به ۲۰۰ پرونده در زنو تشکیل شده و بیش از ۸۰ درصد این افراد، از خدمات زنو به‌صورت مستمر استفاده می‌کنند. همچنین تعداد قابل‌توجهی از اعضای خانواده رهیدگان سوختگی هم از زنو خدمات دریافت می‌کنند. زنو به مسیر خود ادامه می‌دهد و تلاش می‌کند با توسعه فعالیت‌ها، افراد و خانواده‌های بیشتری را تحت پوشش حمایت‌های خود قرار دهد؛ با هدف بازگشت رهیدگان سوختگی به زندگی و جامعه.