پس از دو هفته روزهای پرالتهاب در سراسر ایران، بار دیگر مسئولان کشوری بر ضرورت گفت‌وگو با مردم و پذیرش تقصیر و اشتباهات مجموعه‌های دولتی سخن‌ می‌گویند. بااین‌حال، آنها معتقدند این اعتراضات به مسیر دیگری کشیده شده و «تجمع‌های مسالمت‌آمیز مردم مورد حمله تروریستی قرار گرفته است.» این جمله را «فاطمه مهاجرانی»، سخنگوی دولت، در نشست خبری روز سه‌شنبه، ۲۳ دی‌ماه، می‌گوید و ادامه می‌دهد: «دولت چهاردهم قصور خود را می‌پذیرد؛ دولت تمام تلاش خود را از همان روز نخست به‌کار گرفت که هرگز شاهد چنین صحنه‌هایی نباشیم، اما اعتراضات مسالمت‌آمیز مردم مورد حمله تروریستی قرار گرفت.»

او ادامه می‌دهد: «آنچه در روزهای اخیر شاهد بودیم، مصادره اعتراضات مدنی جامعه ما بود؛ جامعه‌ای که انباشتی از اعتراضات را داشت. بله، محرک این اعتراضات امروز در اقتصاد بود، اما ما انباشتی از اعتراضات داشتیم که در مقاطع مختلف در جامعه سرباز می‌کرد و به‌صورت اعتراض مطرح می‌شد. اعتراض یعنی جامعه زنده است. اعتراض چیز بدی نیست و آن را به رسمیت می‌‌شناسیم.»

مهاجرانی همچنین تأکید می‌کند: «حادثه تلخی را در روزهای گذشته شاهد بودیم؛ معترضین و جوانان در پی شنیده شدن، احترام ، زیست شرافتمندانه و زندگی درخور بودند. جامعه ما امروز به‌شدت به ابراز همدردی و تسلی نیاز دارد. دولت خود را مکلف می‌داند بیش از هر چیز نسبت به شهروندانی که در این موضوع آسیب دیدند و روزهای سختی را تحمل کردند، هم ابراز تأسف و هم ابراز همدردی کند.»

سخنگوی دولت با بیان اینکه نباید فراموش کرد امنیت پایدار زمانی به دست می‌آید که شهروندان در آن احساس آرامش کنند، می‌گوید: «روزی گفتم من به‌عنوان مادر اجازه نخواهم داد خون جوانی بر زمین بریزد، امروز از عمق جان متأسفم که شهادت مریلای سه‌ساله، در آتش سوختن پرستارمان و در آتش سوختن مدافعانمان و حتی فرزند معترضی را که در کف خیابان سطل زباله را آتش زد، شاهد بودم. امروز از عمق جان متأسفم که این موضوعات را شاهد هستیم.»

کمیته حقیقت‌یاب؛ پیشنهاد یا تصمیم؟

مهاجرانی در صحبت‌های خود جوانان را خطاب قرار می‌دهد و از تشکیل کمیته‌ای حقیقت‌یاب برای بررسی این حوادث و شنیدن صداهای مردم، خبر می‌دهد: «صحبت من به‌طور مشخص با نسل جوان است. می‌خواهم بگویم امید مادر بشریت است و امید است که جامعه را می‌سازد. این امید را ما خواهیم ساخت. اجنبی برای ما نه امید می‌سازد و نه آینده، اجنبی سازنده سراب است. لذا حواسمان باشد و بدانیم که باید با مردم حرکت کنیم. دولت صدای مردم را شنید و در راستای آن کمیته حقیقت‌یاب تشکیل شده. این صدا شنیده شده و در دستورکار دولت قرار گرفته است.»

اگرچه سخنگوی دولت از تشکیل این کمیته خبر می‌دهد، اما «محمد عطریانفر»، عضو شورای اطلاع‌رسانی دولت، در گفت‌وگو با «پیام ما» از تشکیل چنین کمیته‌ای ابراز بی‌اطلاعی می‌کند و می‌گوید: «از جزئیات این کمیته هم اطلاعی ندارم.»

یکی دیگر از نزدیکان دولت نیز به «پیام ما» می‌گوید: «هنوز کمیته‌ای تشکیل نشده، اما پیشنهاد آن داده شده و قرار است در جلسه آتی دولت در مورد جزئیات آن تصمیم گرفته شود. پس از آن درباره این کمیته اطلاع‌رسانی می‌شود.»

ویژگی‌های یک کمیته حقیقت‌یاب

این نخستین بار نیست که در ایران در مورد حادثه‌ای کمیته‌های حقیقت‌‌یاب تشکیل می‌شود، مجلس شورای اسلامی، کمیسیون‌های مختلف آن، مرکز تحقیقات استراتژیک، سازمان بازرسی کشور، وزارت کشور و سایر نهادهای حاکمیتی و دولتی در این سال‌ها برای بررسی ابعاد حوادث و بحران‌های مختلف، پشت پرده و ریشه‌های آن، کمیته‌های مختلفی را تشکیل داده و عموماً گزارش این تحقیقات برای مسئولان قرائت شده و کمتر در معرض عموم قرار گرفته است؛ اگرچه گاهی نتایج تحقیقات این کمیته‌ها به مطبوعات و رسانه‌ها راه یافته و افکار عمومی در جریان آن قرار گرفته‌ است، اما این اقدام وقتی صورت گرفته که زمان زیادی از حوادث گذشته بود و این گزارش‌ها اثر چندانی نداشت.

بر همین اساس «باید گزاش‌هایی که کمیته‌های حقیقت‌یاب تهیه می‌کنند، حداقل طی دو هفته و حداکثر ۲۰ روز منتشر کنند تا بر افکار عمومی اثر بگذارد.» این را «کامبیز نوروزی»، روزنامه‌نگار و حقوقدان، به «پیام ما» می‌گوید و تأکید می‌کند: «اعضای این کمیته ‌باید مستقل از دولت و سایر نهادهای حاکمیتی باشند و متشکل سازمان‌ها و نهادهای مدنی و صنفی مانند نمایندگان نظام‌پزشکی، انجمن صنفی روزنامه‌نگاران تهران و سایر استان‌ها، اتحادیه‌های سراسری کانون‌های‌ وکلای دادگستری (اسکودا)، شخصیت‌های مستقل اجتماعی و… باشند.»

نوروزی با بیان اینکه کمیته حقیقت‌یاب می‌تواند مرکز بسیار خوبی برای شناسایی زمینه‌ها، عوامل دخیل و تحلیل اعتراضات باشد، ادامه می‌دهد: «نکته بسیار مهم این است که اعضای این کمیته باید از اشخاصی تشکیل شود که مورد اعتماد افکارعمومی باشد. اگر این کمیته از نهادهای حکومتی و دولتی تشکیل شود، قادر نخواهد بود با افکار عمومی ارتباط بگیرد و آن را اقناع کند. به‌ویژه در اعتراضات اخیر با ابعاد گسترده آن و احتمال دخالت جریان‌های مسلح تروریستی در آن، کمیته حقیقت‌یاب باید افکار عمومی در سطح جهان و دولت‌های خارجی را هم اقناع کند. بنابراین، اگر اعضای از نهادهای حکومتی باشند، گزارش آن نه در افکار عمومی ایران و نه در افکار عمومی جهانی اثرگذار نخواهد بود.»

او تأکید می‌کند: «اعضای کمیته باید بتوانند به نهادها و فضاهای مختلف مراجعه کنند و آزادی عمل در بررسی وقایع را از تمامی جنبه‌های آن داشته باشند و گزارش خود را مستقل تدوین و اعلام کنند. این کار هم باید بسیار سریع انجام گیرد. اگر امروز یک کمیته حقیقت‌یاب تشکیل شود و گزارش آن سه ماه یا شش ماه دیگر ارائه شود، اثرگذاری خود را از دست خواهد داد.»

به‌گفته نوروزی، درصورتی‌که کمیته حقیقت‌یاب این شرایط را داشته باشد، بسیار مؤثر واقع خواهد شد، در غیر این‌صورت فایده‌ای نخواهد داشت. «کمیته‌های حقیقت‌یاب باید بتوانند بی‌طرفانه به تمامی جنبه‌های مسئله وارد شوند و به‌صورت مستقل گزارش تهیه کنند. نهادهای حکومتی در ایران و سایر نقاط جهان به‌دلیل وابستگی به ساخت قدرت، قادر نیستند گزارش بی‌طرفانه تهیه کنند. از سوی دیگر، یک طرف ماجرا حکومت است و جامعه باید قانع شود که گزارش مستقل از منویات حکومتی تهیه شده است. اگر نهادهای حکومتی بخواهند گزارشی تهیه کنند، ازآنجاکه خود نهادهای مسئول هستند و باید مورد پرسش قرار بگیرند، نمی‌توانند مرجع بی‌طرفی برای تحقیق در این گزارش باشند و افکارعمومی هم نسبت به اینها واکنش مثبتی نخواهند داشت.»

به‌گفته او، کمیته حقیقت‌یاب برای حوادث اخیر باید چند کار را انجام دهد: «این اتفاقات چه بوده؟ چگونه رخ داده؟ و چه کسانی در آن دخالت داشته‌اند؟ گزارشی از تلفات انسانی و حیف و میل اموال عمومی در آن وجود داشته باشد. مسئولان حادثه یا سیاست‌های غلط را که در بروز این اعتراضات نقش داشته‌اند، مشخص کند و مقصران را معرفی کند.»

نوروزی تأکید می‌کند: «این اقدامات برای این است که افکار عمومی را اقناع کند و نباید سرانجام در گوشه‌ای به بایگانی سپرده شود. قطعاً یکی از مخاطبان گزارش کمیته حقیقت‌یاب باید افکار عمومی و دولت‌های جهانی باشند.»

نقش کمیته‌های حقیقت‌یاب در حل منازعات

اگرچه کمیته‌های یا کمیسیون‌های حقیقت‌یاب عموماً برای اقناع افکار عمومی تشکیل می‌شوند، اما می‌توانند در حل منازعات سیاسی و اجتماعی نیز کمک کنند. درواقع، «کمیسیون‌های حقیقت‌یاب، رایج‌ترین شیوه استفاده از رویکرد حقیقت‌یابی برای حل منازعات سیاسی محسوب می‌شوند.» این جمله را «ابوالفضل دلاوری»، استاد حقوق دانشگاه علامه طباطبایی، در مقاله‌ای با عنوان «حقیقت و آشتی: نقش کمیسیون‌های حقیقت‌یاب در حل منازعات سیاسی و بین‌المللی» بیان می‌کند و می‌گوید: «برخی از این کمیسیون‌ها، با تمرکز بر «حقایق روایتی» می‌کوشند طرفین درگیری را نیز در فرایند حقیقت‌یابی مشارکت دهند و از این طریق به تخفیف و تلطیف آثار و پیامدهای عاطفی و روانی خشونت‌ها کمک کنند. برخی دیگر با تأکید بر «حقایق معطوف به مصالحه» و تلاش در جهت بازسازی مادی و روحی طرفین درگیری، می‌کوشند زمینه‌های ارتباط و تفاهم میان آنها را فراهم سازند. چنین رویکردهایی، دستاوردهای قابل‌ملاحظه‌ای در زمینه حل منازعات داشته است.»

او همچنین تصریح می‌کند: «اگر قرار است کمیسیون‌های حقیقت‌یاب به‌عنوان نهادهای حل منازعه عمل کنند و اگر هدف این کمیسیون‌ها حل‌وفصل پایدار منازعات و جلوگیری از شروع مجدد آنهاست، لازم است به جنبه دیگری از حقایق مربوط به خشونت‌ها نیز توجه کنند. این جنبه به‌معنای شناسایی و معرفی زمینه‌ها و ریشه‌های بنیادین خشونت‌ها در جوامع موردنظر است.»

اگرچه تشکیل این کمیته بنابر گفته یکی از نزدیکان دولت، در حد پیشنهاد مطرح شده و سخنگوی دولت آن را رسانه‌ای کرده، بااین‌حال باید منتظر ماند و دید این کمیته تشکیل خواهد شد یا خیر؟ از سوی دیگر، اعضای آن چه اشخاصی هستند و گزارش‌ آنها چه زمانی منتشر می‌شود؟ آیا گزارش آن بایگانی خواهد شد یا منتشر می‌شود و می‌تواند افکار عمومی را قانع کند؟ و مسئله مهمتر اینکه آیا می‌تواند زمینه بروز حوادث مشابه آینده را از بین ببرد؟ تمامی این پرسش‌ها در روزهای آینده و پس از تشکیل این کمیته پاسخ داده می‌شود. هرچند تجربه کمیته‌های پیشین نشان می‌دهد گزارش آنها چندان نتوانسته افکار عمومی را اقناع کند.