«ژئوپلتیک سبز»، باز تعریف قدرت جهانی بر اساس انرژی‌های تجدیدپذیر، منابع سبز و تغییراقلیم است. این مفهوم نسبتاً تازه که در دهه‌ اخیر و به‌خصوص در سال‌های اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته است، با جدی شدن مسائل مربوط به بحران‌های اقلیمی، بالا رفتن فشارهای بین‌المللی برای گذار از انرژی و رقابت بر سر منابع، تبدیل به موضوع مورد بحث صاحب‌نظران شده است. در این مورد چند نکته مهم مطرح است که باید با دقت نظر بیشتر از سوی دست‌اندرکاران موضوع انرژی مورد توجه قرار گیرد.

گذار از سوخت‌های فسیلی به اقتصاد مبتنی‌بر مواد معدنی

از جمله نکات ظریف این دیدگاه جدید به مسائل بین‌الملل، این اصل است که گذار انرژی در حقیقت گذار از سوخت فسیلی به فلزات کمیاب استفاده‌شده در پنل‌ها و وسایل جذب انرژی خورشیدی است. شاید در آینده کلیدواژه «ژئوپلتیک سبز» به کلیدواژه «ژئوپلتیک مواد اولیه» یا «مواد خام» تبدیل شود. تا به امروز، ژئوپلتیک انرژی، بیشتر در مورد انرژی فسیلی و هسته‌ای بوده است. بازار سوخت فسیلی و مسیرهای تجاری آن و میزان دسترسی به منابع، تعیین‌کننده ‌ژئوپلتیک انرژی فسیلی بود. اما امروزه تغییراقلیم و همچنین شتاب جهانی برای گذار از انرژی و کمبود منابع حیاتی مثل آب و مواد معدنی، معادلات جهانی را وارد بازی سیاسی جدید کرده که نباید از آن جا ماند و حداقل انتظار این است که به آن آگاهی داشته باشیم. درواقع، ما با نوع جدید از رقابت برای کنترل زنجیره تأمین انرژی‌های تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی و نوع تازه‌ای از وابستگی دسترسی به مواد معدنی حیاتی مانند لیتیوم، کبالت، نیکل و عناصر کمیاب خاکی که برای باتری‌ و فناوری سبز حیاتی‌اند، روبه‌رو هستیم.

از خصوصیات مهم ژئوپلتیک سبز، می‌توان به «قدرت نرم سبز» اشاره کرد. این قدرت، با دادن امتیازات به کشورهایی که سریعتر به تعهدات اقلیمی خود عمل کرده‌اند، مسیر توسعه سبز آنها را هموارتر می‌کند و کنترل آنها بر منابع و دانش انرژی‌های سبز، بیشتر خواهد کرد. این کشورها به‌طور انحصاری، سیاستگذاری‌های محیط‌زیستی را به‌نفع خود پیش می‌برند. «قدرت نرم سبز،» در مباحث سیاست بین‌المللی گذار به‌سمت اهداف سبز، به توانایی جذب از طریق دیپلماسی و نه از روی تهدید اشاره دارد. اما در همین قدرت نرم سبز، نوعی از اعمال ترجیحات قدرت بزرگتر نهفته است. بر همین اساس، می‌توان گفت کشورهای سردمدار گذار مانند سوئد، سوییس و نروژ، با استفاده از قدرت نرم سبز، نوع جدیدی از روابط بین‌الملل را برای خود تعریف کرده و به‌مثابه آن، امتیازات قابل‌توجهی را کسب کرده‌اند.

مسئله مهم دیگر، مکانیزم تنظیم مرزی کربن و یاCBAM  است. این مکانیزم در اکتبر ۲۰۲۳ یعنی دو سال پیش به اجرا در آمد و براساس آن، شریک‌های تجاری اروپایی مجبور به رعایت حداقل انتشار گازهای گلخانه‌ای شدند. براساس این مکانیزم، روابط  بین‌المللی اروپا محدود و انحصاری شد. بسیاری از شرکت‌هایی که مایل به رابطه تجاری با اروپا هستند، در برخورد با این فیلتر حذف می‌شوند؛ به این دلیل که قادر به رعایت حداقل انتشار نیستند. این قانون در کل به‌نفع صنایع داخلی اروپا و یا شرکت‌های تحت حاکمیت آن در مناطق با نیروی کار ارزان‌تر و با تکنولوژی انحصاری است. از عواقب انحصاری بودن مرز کربن این است که باعث شده دانش ما در مورد سازوکار آن اندک و همراه با کلی‌گویی باشد و یا اطلاعات علمی دیر به دست ما برسد و با آخرین وراسیون گذار، فاصله زمانی داشته باشیم.

نکته مهم در بررسی خصوصیات ژئوپلتیک سبز، انحصار بازار است.  انحصار و بازی در بازار نفت و گاز بسیار مشخص‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر از بازار سبز است. با آنکه بازار سبز سهل ممتنع به نظر می‌رسد، اما درواقع ‍پیچیدگی‌های ناشناخته‌ای دارد. بازیگران ژئوپلتیک سبز، از طریق برنامه‌های «گذار» و اقدامات اقلیمی و براساس توجیهات نگرانی‌های اقلیمی، اقتصاد محیط‌زیست را تحت سیطره خود درآورده‌اند. بهترین مثال در مورد این سیطره عمیق چین است که با دارا بودن بیش از ۷۰ درصد از زنجیره تولید پنل‌های خورشیدی، شکل جدیدی از کنترل بازار را برای خود معنی کرده است. درواقع آنچه در گذشته در اوپک در مورد قیمت سوخت‌های فسیلی اتفاق می‌افتاد، در مورد تسلط چین بر روی بازار پنل‌های خورشیدی صدق می‌کند. متخصصین حوزه انرژی، سال‌ها است که در مورد معادن لیتیوم در شیلی، بولیوی و آرژانتین هشدار می‌دهند. با رشد خودروهای برقی، از لیتیوم به‌نام «نفت جدید» یاد می‌شود و رقابت برای به‌دست‌آوردن آن زیاد شده است. دولت چین و کشور‌های غربی در سرمایه‌گذاری و نفوذ سیاسی در کنگو رقابت مستقیم دارند. به این دلیل که بیش از ۶۰ درصد کبالت جهان در کنگو استخراج می‌شود؛ فلزی که برای باتری‌های خوروهای برقی بسیار حیاتی است.

این تسلط بسیار شبیه تسلط شرکت‌های غربی بر روی شرکت‌های نفتی خاورمیانه در دهه‌های گذشته هستند: نوع جدیدی از تسلط بر بازار فروش و مصرف انرژی.

ژئوپلتیک سبز در خاورمیانه

در ادبیات «ژئوپلتیک و نظم پسا‌فسیلی»، ژئوپلتیک سبز در خاورمیانه نه به‌عنوان گسست از سیاست قدرت، بلکه به‌مثابه بازآرایی آن فهم می‌شود. برخلاف تصور رایج که گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر را به‌معنای افول اهمیت ژئوپلتیکی خاورمیانه می‌داند، بسیاری از تحلیل‌ها نشان می‌دهند این منطقه در حال باز تعریف نقش خود از صادرکننده‌ سوخت‌های فسیلی به بازیگر محوری در نظم انرژی کم‌کربن است. دولت‌های نفتی، به‌ویژه در خلیج‌فارس، می‌کوشند با تکیه بر مزیت‌هایی چون سرمایه‌ انباشته، ظرفیت بالای انرژی خورشیدی، زمین و دولت متمرکز، جایگاه ژئوپلتیکی خود را در قالب صادرات هیدروژن سبز، آمونیاک و برق تجدیدپذیر تثبیت کنند. در این چارچوب، هیدروژن سبز به‌عنوان ستون فقرات نظم پسا‌فسیلی مطرح می‌شود و همان نقشی را ایفا می‌کند که نفت در قرن بیستم داشت: ایجاد وابستگی متقابل، شکل‌دهی به ائتلاف‌های جدید و بازتولید رقابت ژئوپلتیکی.

اما در مورد اطلاعات دریافتی در مورد گذار خاورمیانه به انرژی‌های سبز هم باید هوشیار باشیم. بیشتر اطلاعاتی که با کلیدواژه‌ «ژئوپلتیک سبز در خاورمیانه» به ما می‌رسد، در مورد پروژه‌ NEOM  در عربستان است. با وجودی که داستانسرایی این پروژه به‌ظاهر قوی می‌آید، اما از دید ژرونالیست‌های حرفه‌ای و منتقدان دور نمانده است. نکات نادیده‌گرفته‌شده در مورد این پروژه ، زیر پا گذاشتن حقوق کارگران و تخطی‌های مهم زیست‌محیطی است؛ از جمله تخطی از حقوق شهروندان و مردم بومی منطقه. هنوز هم معلوم نیست این پروژه یک پروژه واقعی است و یا یک مدل ظاهرسازی استراتژیک است. این پروژه بدون شک برای عوض کردن توجه جهان نسبت به عربستان است. به این دلیل که عربستان سعی دارد از ظاهر یک کشوری با پیشینه اسلام تندرو، ضد حقوق زنان و وابسته به نفت خارج شود. یکی از مسیرهای خارج شدن، روی آوردن به انرژی آلترناتیو است.

اما با اینکه به نظر می‌رسد بخشی از این گذار، ظاهرسازی استراتژیک است، ورود خاورمیانه به مسائل مهم مربوط به پایداری و انرژی‌های سبز قابل‌تقدیر است. این روند نه‌تنها فرصت‌های اقتصادی جدید ایجاد می‌کند، بلکه می‌تواند به کاهش فشارهای زیست‌محیطی و وابستگی به نفت کمک کند و سیاست‌های انرژی کشورها را تحت‌تأثیر قرار دهد. این پروژه‌ها می‌توانند امیدوارکننده و آینده‌نگر باشند.

ژئوپلتیک سبز در ایران: آیا بریکس می‌تواند راه‌حل باشد؟

به نظر می‌رسد به‌جز انرژی هسته‌ای، ایران هنوز مسیر مشخصی برای تصمیم‌گیری‌هایش در مورد ژئوپلتیک سبز انتخاب نکرده است. ایران می‌تواند در زمینه تجربیات گذار، از کشورهای گروه بریکس استفاده کند و به این‌صورت، از حالت صد درصد ایزوله، خود را چند قدمی بیرون بیاورد. مسیر محدودی که اکنون ایران برای استفاده ورود به جهان خورشیدی اتخاذ کرده است،  کشور را کمی با میدان بازی «سبز» آشنا کرده است. اما به‌طور حتم تجربیات کشورهای بریکس میتواند در این زمینه مفید باشد.

استفاده از تجربیات بریکس، میتواند به کاهش آسیب‌پذیری ناشی از تحریم، متنوع‌سازی شرکای اقتصادی و حفظ نقش انرژی محور ایران، کمک کند. این همکاری جنوب-جنوب، به‌ویژه با کشورهایی چون چین و هند می‌تواند مفید واقع شود. بااین‌حال، تفاوت اصلی در سطح نهادینه‌سازی و اراده سیاسی است. در کشورهایی مانند چین یا حتی برزیل، ژئوپلتیک سبز به یک سیاست کلان اقتصادی-صنعتی تبدیل شده، اما در ایران بیشتر واکنشی و پراکنده است تا راهبردی. انرژی خورشیدی در ایران هنوز بخشی از یک «دکترین قدرت سبز» نیست، بلکه عمدتاً ابزاری برای مدیریت کمبود برق، کاهش فشار داخلی و دور زدن محدودیت‌های خارجی است. بنابراین، می‌توان گفت ژئوپلتیک سبز در ایران در حال هم‌راستایی با بریکس است، اما هنوز به سیاست بریکسی تبدیل نشده؛ مگر آنکه با اصلاح ساختار اقتصادی، جذب سرمایه و تعریف روشن از نقش ایران در بازار انرژی پاک جنوب جهانی همراه شود.

دانستن این نکته ضروری است که هر کشوری نیاز دارد که زیرساخت ژئوپلتیک سبز را برای خود بازتعریف کند و روابط داخلی و بین‌الملل را براساس آن بازنویسی کند. رابطه ما با انرژی‌های سبز، نباید رابطه‌ای ناقص و ناامن در برابر این فضای آرمانی باشد. بلکه باید نوع جدیدی از مبارزه‌ ملی برای دستیابی به حقوق ملی و جهانی باشد. رسیدن به این فضا یا دنیای جدید، نیازمند تغییرات اساسی در زیر ساخت‌ها، روابط اجتماعی، ارزش‌ها و عادت‌ها است. این فضای جدید، دنیایی است که به دست بشر ساخته‌ خواهد شد و ساخت آن نیازمند تغییرات بنیادین است. دنیایی که نوع جدیدی از انرژی و روابط را برای ما تعریف می‌کند و ما باید هوشیارانه تلاش کنیم به آن افق آرمانی دست یابیم.

در فضای مطالعات ژئوپلتیک انرژی این نکته معروف است که همان‌گونه‌که نفت سرنوشت بشر در قرن بیستم را تغییر داد، انرژی‌های تجدید پذیر تعیین‌کننده وضع بشر در قرن بیست‌ویکم شدند. برنامه‌های رشد سبز و انرژی پاک شمال جهان مستلزم استخراج مواد معدنی کمیاب و سطح تکنولوژی بسیار پیشرفته است. موادی که از معدن‌هایی استخراج می‌شوند که به‌زودی فضای استراتژیک آنها در سرنوشت جهان تعیین‌کننده خواهد شد. این امر نوع جدید از کنترل مواد معدنی مورد نیاز را به‌همراه دارد که نوع جدید از فشار را به جوامع جنوب وارد می‌کند و آنها را از مسیر جدید توسعه باز می‌دارد. به همین دلیل، شاید آنچه نویدبخش نجات از شرایط اقلیمی معرفی شده است، نوع جدیدی از استعمار را برای جنوب جهانی به ارمغان آورده است. به همین جهت آگاهانه قدم برداشتن بسیار ضروری است. ما باید میدان بازی جدید را بهتر و با چشمانی بازتر بیاموزیم.