«مرمت را به این دلیل شروع کردم که از پوسته‌پوسته‌ شدن بخش‌هایی از فرسکو (سبکی قدیمی از نقاشی که در آن نقاشان طرح موردنظر خود را روی گچ خیس پیاده می‌کردند) بر اثر رطوبت بیش‌ازحد دیوارهای کلیسا، ناراحت بودم.» اینها حرف‌های سیسیلیا هیمنز است که در ۸۱سالگی اقدام به مرمت یک نقاشی صدساله در کلیسای شهرش «بورخا» کرده بود. او پس از آنکه اقدام خرابکارنه‌اش در مرمت این اثر هنری بازتاب جهانی پیدا کرد، در تلویزیون اسپانیا از اقدامش دفاع کرد و گفت این‌همه هیاهوی رسانه‌ای را درک نمی‌کند. او ماجرا را این‌طور شرح داد: «من در روشنای روز کار کردم و با تأیید کشیش کلیسا سعی کردم فرسکو را از تخریب نجات دهم. کشیش در جریان بود و من هرگز کاری پنهانی انجام ندادم» او در این گفت‌وگو درباره روند انجام کار گفته بود: «مرمت انجام‌شده درواقع کاری ناتمام و در حال پیشرفت بود. گذاشتم خشک شود و برای دو هفته به تعطیلات رفتم، با این فکر که بعد از بازگشت مرمت را کامل کنم. وقتی برگشتم، همه دنیا اسم «اکه هومو» را شنیده بودند. واکنش مردم هنوز هم آزارم می‌دهد؛ چون کار مرمت تمام نشده بود. فکر می‌کنم اگر به تعطیلات نرفته بودم، هیچ‌کدام از اینها اتفاق نمی‌افتاد» تابستان ۲۰۱۲ بسیاری از رسانه‌ها با انتشار تصاویر این نقاشی قبل و بعد از مرمت، اتفاق عجیبی که در بورخا افتاده بود را پوشش دادند. حالا با درگذشت سیسیلیا در ۲۹ دسامبر باز هم ماجرای این مرمت عجیب در رسانه‌ها نقل می‌شود.

یک فاجعه معجزه آسا

هر چند سیسیلیا هیمنز با دلسوزی غیرکارشناسی‌ و اقدام غیراصولی‌اش یک اثر صدساله را تخریب کرد و اثر جدیدی خلق کرد، اما بازتاب گسترده اقدام او به‌نفع شهر کوچک ناشناخته‌اش تمام شد. او سه سال بعد از خلق فاجعه در کلیسا، در گفت‌وگو با گاردین اعلام کرده بود: «در بورخا همه به کاری که من کردم، از زاویه‌ای دیگر نگاه می‌کنند. این مرمت، بورخا را روی نقشه گردشگری جهان قرار داده؛ یعنی من کاری برای روستایم کرده‌ام که هیچ‌کس دیگری نتوانسته بود انجام دهد. آدم‌های زیادی به اینجا و به کلیسای زیبای ما آمده‌اند تا نقاشی را ببینند.» هر چند بعد از آرام شدن موج انتقادها تفاسیر دیگری هم از ماجرا ارائه شد. از جمله به‌عقیده یکی از مفسران مجله فوربس: «مرمت ناشیانه سیسیلیا درواقع برداشت شخصی یک زن از منجی‌اش است.» گروه هنری «وال‌پیپل» صدها نسخه بازآفرینی‌شده از تصویر جدید این اثر هنری را روی دیواری نزدیک مرکز فرهنگ معاصر بارسلونا به نمایش گذاشت. «آسومپتا سرنا»، بازیگر اسپانیایی، مستندی با عنوان Fresco Fiasco تهیه کرد. فیلم Behold the Monkey هم با محوریت اتفاقی که سیسیلیا رقم زده بود، ساخته شد. کار سیسیلیا هیمنز علاوه‌بر اینکه سوژه مستندها شد، روی برچسب بطری‌های شراب رفت، روی تیشرت‌ها چاپ شد و حتی الهام‌بخش یک اپرا بود. رسانه‌هایی از سراسر جهان، از جمله نیویورک‌تایمز، لوموند، تلگراف و بی‌بی‌سی، این «فاجعه معجزه‌آسا» را پوشش دادند.

این اما تمام ماجرا نبود. مرمت فرسکوی «اکه هومو (و اینک انسان)» خیلی زود تبدیل به موضوع مورد علاقه گردشگران شد. آمار گردشگرانی که برای بازدید از این اثر به بورخا می‌آمدند به حدی رسید که کلیسا برای دیدن فرسکوی مرمت‌شده ورودی تعیین کرد. آمارها می‌گویند یک سال بعد از این اتفاق ۴۰ هزار بازدیدکننده برای دیدن این اثر آمدند و این بازدیدها حدود ۵۰ هزار یورو درآمد برای بورخا داشت. 

«اکه هومو» (و اینک انسان) در کلیسای زیارتگاهی مرسی در شهر بورخا اسپانیا، فرسکوی دیواری کوچکی است که حدود سال ۱۹۳۰ توسط «الیاس گارسیا مارتینز»، نقاش اسپانیایی، خلق شد. این اثر با ابعادی در حدود ۵۰ سانتی‌متر ارتفاع و ۴۰ سانتی‌متر عرض، تصویری از عیسی مسیح با تاجی از خار بر سر را به نمایش می‌گذارد؛ تصویری که به‌گفته خالقش، «نتیجه دو ساعت عبادت و اخلاص» بوده است. مارتینز این نقاشی را مستقیماً بر دیوار کلیسا و در زمانی که تعطیلات خود را در بورخا می‌گذراند، اجرا کرد و آن را به کلیسای شهر اهدا کرد. هرچند از نظر بسیاری از صاحب‌نظران، این نقاشی از نظر هنری اثری شاخص یا ممتاز به شمار نمی‌رفت، اما گذر زمان، رطوبت دیوارهای کلیسا و بی‌توجهی‌ها باعث فرسودگی شدید آن شد. خانواده مارتینز  از وضعیت نامناسب اثر آگاه بودند و حتی بنا به برخی روایت‌ها، یکی از نوادگان او اندکی پیش از آنکه اثر با مرمت سیسیلیا تبدیل به اثری دیگر شود، مبلغی را برای مرمت اصولی آن به کلیسا اهدا کرده بود.     

بااین‌حال، سرنوشت «اکه هومو» نه با مرمت تخصصی، بلکه با اقدامی خودجوش و غیرحرفه‌ای گره خورد؛ اقدامی که شهرتی جهانی برای اثری گمنام رقم زد. نقاشی مارتینز به‌دست سیسیلیا کاملاً دگرگون شد؛ شباهت آن به تصویر اصلی مسیح از میان رفت و در نگاه بسیاری، به‌صورتی کارتونی و حتی مضحک تبدیل شد. «اکه هومو» از یک فرسکوی محلی به پدیده‌ای جهانی شد؛ پدیده‌ای که بعدها با لقب «اکه مونو» یا «و اینک میمون» شناخته شد.

وقتی «اکه هومو» به یک اصطلاح مرمتی تبدیل شد

دامنه تأثیر این ماجرا به‌قدری گسترده بود که اصطلاح «اکه هومو» به‌تدریج به نمادی برای اشاره به مرمت‌های ناموفق و فاجعه‌بار در نقاط مختلف جهان تبدیل شد؛ مرمت‌هایی که نه لزوماً به دست افراد غیرمتخصص خوش‌نیت، بلکه گاه توسط مرمتگران حرفه‌ای و با مجوزهای رسمی انجام می‌شدند. نمونه تازه آن، در شهر سِویا اسپانیا اتفاق افتاد. مرمت جنجالی چهره «مریم مقدس د لا ماکارنا» که به‌دلیل غیراصولی بودن و خلق اثری جدید به‌جای چهره پیشین خشم عمومی مردم سویا را به‌دنبال داشت. تندیس «باکره د لا ماکارنا»، یک اثر حکاکی‌شده متعلق به قرن هفدهم و ساخته هنرمندی ناشناس است که برای بسیاری از مردم شهر ارزشی معنوی و هویتی غیرقابل‌محاسبه دارد. مرمت این اثر چهره‌ای کاملاً متفاوت از آنچه ساکنان سِویا می‌شناختند، پدید آورد. نتیجه نهایی چنان با تصویر ذهنی و تاریخی این نماد شهری فاصله داشت که موجی از اعتراض، انتقاد و حتی خشم را در شهر برانگیخت و بسیاری اعلام کردند دیگر قادر به شناسایی لا ماکارنای محبوب خود نیستند.

در ایران نیز نمونه‌هایی وجود دارد که می‌توان در زمره مرت‌های فاجعه‌بار قرارشان داد. از سفیدکاری بناهای تاریخی به‌نام مرمت تا تبدیل یک اثر تاریخی به یک اثر جدید غیرقابل شناسایی؛ آن‌هم به دست کارشناسان مرمت و زیر نظر میراث‌فرهنگی. از جمله در سال گذشته، انتشار تصاویری از مرمت نقاشی چهره‌های دسته موسیقی نظامی در کاشی‌کاری نمای غربی شمس‌العماره در مجموعه جهانی کاخ گلستان، واکنش گسترده کاربران شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها را به‌دنبال داشت. این تصاویر، شباهت‌هایی با مرمت ناشیانه «اکه هومو» داشتند.

مدیر مجموعه جهانی گلستان، در واکنش به انتقادهای مطرح‌شده اعلام کرد اقدام انجام‌شده اساساً مرمت به‌معنای حرفه‌ای آن نبوده است. به‌گفته او، در دوره مدیریت‌های پیشین، بخش اصلی کاشیکاری برداشته شده و حاشیه‌ای جدید برای آن ساخته شده بود و در بازسازی اخیر، عمداً تلاش شده طرح جدید به‌صورت شماتیک و بدون شباهت به نمونه اصلی اجرا شود تا از ایجاد نسخه‌ای کپی از اثر تاریخی جلوگیری شود. مرمت‌های غیراصولی و گاه ناشیانه در بناهای تاریخی امری است که بارها توسط کارشناسان مورد نقد و آسیب‌شناسی قرار گرفته است، اما همچنان شاهد آن هستیم. تفاوت اکه هومو با فجایع مرمتی دیگر این است که همه آثاری که قربانی مرمت غیراصولی یا فاجعه‌بار می‌شوند، شانس پیدا کردن شهرت جهانی و جبران مافات تخریب یک اثر تاریخی را ندارند. آنها در انزوا تخریب و بعد، فراموش می‌شوند.