کمرزرین نه یک «محوطه کوچک اتفاقی» بلکه بخشی از یک ساختار شهری پیچیده، برنامه‌مند و چندلایه است که شواهد معماری، تأسیسات آبرسانی، کوره‌های صنعتی و یافته‌های سکه‌شناختی آن، از وجود شهری برخوردار از نظام شهرسازی دقیق حکایت دارد. شهری که به‌گفته باستان‌شناسان، هر سنگ و آجرش در جای خود نشسته و حامل معناست.

رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری در حاشیه بازدید از محل کاوش‌های انجام‌شده در این گذر تاریخی در گفت‌وگو با «پیام ما» با تأکید بر اهمیت ادامه کاوش‌ها، نسبت به توقف فاز دوم و نیمه‌تمام ماندن مطالعات هشدار داد. او کمرزرین را نمونه‌ای روشن از پیوند هویت، شهر و حافظه تاریخی دانست؛ پیوندی که درصورت گسست، نه‌فقط یک محوطه، بلکه بخشی از روایت تمدنی اصفهان از دست خواهد رفت.

کمرزرین؛ معبری ساده یا استخوان‌بندی یک شهر فراموش‌شده؟

آنچه امروز در گذر کمرزرین نمایان شده، صرفاً بقایای دیوار یا کف‌سازی نیست. یافته‌ها از وجود دیوارهای سنگی شاخص، کانال‌های آبرسانی با تنبوشه، کوره‌های ذوب فلز و آرایش منظم فضاها حکایت دارد؛ عناصری که به‌گفته رئیس پژوهشکده میراث‌فرهنگی کشور، به‌هیچ‌وجه تصادفی کنار هم قرار نگرفته‌اند. زارعی با اشاره به توضیحات سرپرست کاوش این محوطه، تأکید کرد شواهد موجود احتمال وجود شهری با طراحی قبلی را تقویت می‌کند؛ شهری که نه‌تنها محصول یک دوره خاص، بلکه برآمده از سنت دیرپای شهرسازی ایرانی، چه در دوره‌های پیش‌ازاسلام و چه پس از آن است.

او معتقد است: «ما با معبری مواجه نیستیم که صرفاً برای عبور ساخته شده باشد. اینجا بخشی از یک ساختار شهری است که هر عنصر آن معنا دارد. این نظم، این هماهنگی و این جای‌گذاری دقیق، نشان‌دهنده حکمت شهرسازی ایرانی است. درواقع، کمرزرین به‌مثابه کتابی است که تنها چند صفحه آن گشوده شده و بستن ناگهانی آن، پیش از خواندن فصل‌های اصلی، نه‌تنها خطای علمی، بلکه جفایی به حافظه تاریخی شهر است.»

کاوش اگر متوقف شود، روایت شهر ناتمام می‌ماند

یکی از جدی‌ترین نگرانی‌هایی که در جریان این بازدید مطرح شد، وضعیت فاز دوم کاوش‌های کمرزرین بود؛ موضوعی که به‌دلیل کمبود اعتبار، نداشتن ردیف بودجه استانی و طولانی شدن فرایند تصمیم‌گیری، احتمال توقف آن مطرح است. زارعی با اشاره به این نگرانی‌ها گفت: «ما از نظر مجوز پژوهشی مشکلی نداریم. مسئله اصلی تأمین اعتبار است. اینجا جایی نیست که بتوان آن را رها کرد یا موقتاً پوشاند. هر روزی که کاوش متوقف بماند، هم امکان آسیب بیشتر به آثار وجود دارد و هم فرصت شناخت دقیق‌تر از دست می‌رود.» 

به‌گفته او، پژوهشگاه میراث‌فرهنگی برنامه دارد از وزارتخانه برای ادامه کاوش‌ها اعتبار بگیرد و هم‌زمان انتظار می‌رود استان و شهرداری نیز نقش خود را در این مسیر ایفا کنند. زارعی تأکید کرد با توجه به علاقه و همراهی مدیران محلی، کمرزرین به سرنوشت بسیاری از محوطه‌های نیمه‌کاوش‌شده دچار نخواهد شد.

بااین‌حال، واقعیت میدانی نشان می‌دهد زمان، مهم‌ترین عامل تهدیدکننده این محوطه است. بارندگی‌های اخیر، فرسایش طبیعی و بلاتکلیفی مدیریتی، همگی می‌توانند منجر به آسیب‌های جبران‌ناپذیر شوند؛ آسیب‌هایی که دیگر با هیچ بودجه‌ای قابل‌بازگشت نخواهد بود.

هویت شهری زیر داربست؛ وقتی باستان‌شناسی قربانی تعجیل می‌شود

زارعی مسئله کمرزرین را فراتر از یک پروژه باستان‌شناسی دانست و آن را مستقیماً به بحث هویت شهری پیوند زد. او معتقد است: «اگر ما نتوانیم این مدنیت و هویت را که در قالب یک شهر یا محله تاریخی خود را نشان می‌دهد، حفظ کنیم و روایت درستی از آن به نسل امروز و آینده بدهیم، دچار بی‌هویتی می‌شویم. باستان‌شناسی صرفاً بیرون آوردن اشیا از خاک نیست؛ بلکه فرایندی چندمرحله‌ای است که با مستندسازی آغاز می‌شود و به روایتگری ختم می‌شود. روایتی که می‌تواند در قالب کتاب، فیلم، موزه، محتوای آموزشی و حتی داستان و رمان به جامعه منتقل شود.»

زارعی بر این باور است که کمرزرین ظرفیت آن را دارد که به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های باستان‌شناسی شهری در ایران تبدیل شود؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد شهرهای تاریخی ما چگونه لایه‌لایه شکل گرفته‌اند و چگونه می‌توان میان زندگی معاصر و میراث کهن تعادل ایجاد کرد.

اما این ظرفیت، درصورتی محقق می‌شود که تصمیم‌گیری‌ها شتاب‌زده نباشد و منطق حفاظت بر منطق عبور و اتمام پروژه غلبه کند. داربست‌هایی که امروز برای حفاظت موقت برپا شده‌اند، اگر به طرحی جامع منتهی نشوند، خود به نماد تعلیق و بلاتکلیفی بدل خواهند شد.

سایت‌موزه کمرزرین؛ فرصت تاریخی؟

یکی از افق‌هایی که برای کمرزرین ترسیم شده، تبدیل این محوطه به نخستین سایت‌موزه باستان‌شناسی شهری با مشارکت شهرداری و میراث‌فرهنگی است؛ ایده‌ای که درصورت تحقق، می‌تواند الگوی تازه‌ای در مواجهه با میراث در بستر شهرهای زنده ارائه دهد. 

زارعی با استقبال از این ایده می‌گوید: «اگر اینجا سایت‌موزه نشود، یعنی کاری نکرده‌ایم. اینکه مدیریت شهری به این نتیجه رسیده که آثار باستانی را در دل شهر حفظ و به مردم معرفی کند، بسیار ارزشمند است و جای قدردانی دارد. ایجاد موزه شهری، نه‌تنها به حفاظت فیزیکی آثار کمک می‌کند، بلکه امکان روایت مستقیم تاریخ به شهروندان را فراهم می‌آورد؛ روایتی که در آن، مردم اصفهان می‌توانند گذشته شهر خود را نه در ویترین‌های دوردست، بلکه در همان معبری که هر روز از آن عبور می‌کنند، ببینند و لمس کنند.» 

بااین‌حال، تحقق این ایده، نیازمند تصمیم‌های شجاعانه، تأمین اعتبار پایدار و هماهنگی نهادی است. کمرزرین امروز در نقطه‌ای ایستاده که می‌تواند به نماد موفقیت باستان‌شناسی شهری در ایران بدل شود یا به فهرست بلند پروژه‌های نیمه‌تمام میراث‌فرهنگی افزوده شود.

بازدید رئیس پژوهشکده میراث‌فرهنگی کشور از کمرزرین، بیش از آنکه یک رویداد اداری باشد، یادآور یک انتخاب است؛ انتخاب میان حفظ و فراموشی، میان روایت و حذف، میان شهر به‌مثابه کالبدی زنده با حافظه تاریخی یا صرفاً فضایی برای عبور. گذر کمرزرین از زیر خاک بیرون آمده است، اما هنوز روی زمین سرنوشت روشنی ندارد. تصمیمی که امروز درباره ادامه کاوش‌های فاز دوم، حفاظت و تبدیل این محوطه به سایت‌موزه گرفته می‌شود، نه‌تنها آینده یک گذر تاریخی، بلکه نحوه مواجهه ما با میراث شهری را برای سال‌ها تعیین خواهد کرد.

اصفهان، شهری که همواره به «نصف جهان» شهره بوده، امروز در کمرزرین فرصتی دوباره دارد تا نشان دهد چگونه می‌توان گذشته را دید، فهمید و در متن زندگی امروز نگه‌داشت؛ فرصتی که اگر از دست برود، دیگر هیچ کاوشی نمی‌تواند آن را بازگرداند.