«می‌خواهیم یک‌شبه پولدار شویم.» این را کسانی که در حال حفاری بودند به مرد گفته‌اند. او که از تماس اهالی روستای مجاور متوجه شده در زمین‌هایش آتشی روشن و گنج‌یاب‌ها مشغول کارند، چند شب کمین کرده و بالاخره خودش را رسانده بالای سرشان. آنها که غریبه هم نبودند، به او گفته‌اند می‌خواهیم پولدار شویم. حالا منتظر رأی دادگاه برای پرونده‌ای است که در همین زمینه تشکیل شده. 

کارشناسان میراث‌فرهنگی و منابع‌طبیعی از زمین‌هایش بازدید کرده‌اند. او می‌گوید این بلا فقط به سر زمین‌های من نیامده، چندین هکتار از اراضی اطراف همه سوراخ‌سوراخ شده. سهم زمین‌های او چند گودال کوچک و بزرگ است که معلوم نیست چیزی نصیب گنج‌یاب‌ها کرده یا نه، اما می‌گوید: «حدود ۳۰۰ مورد حفاری در زمین‌های اطراف شده، حدود ۵۰ موردش در زمین‌های ما بوده.» 

سودای گنج با تخریب میراث طبیعی و فرهنگی

مثل مسخ‌شده‌ها هر کجا که دستگاه آلارم بدهد، مشغول کندن زمین می‌شوند. انگار که گرفتار جنونی باشند. جنونی که کورشان کرده است. فرقی ندارد جایی که دستگاه آلارم داده، کجا باشد؛ کنار یک بلوط کهن در دامنه‌ها زاگرس یا جایی پای دیوارهای یک دژ چندصدساله، آنها مشغول کندن می‌شوند. گاهی زمین ناامیدشان می‌کند. گاهی دست خالی برمی‌گردند. گاهی هم برای تقسیم متاعی که نصیبشان شده، به جان هم می‌افتند.

 مرد می‌گوید همین چند وقت پیش در یک منطقه دیگر می‌خواستند کارشناس میراث‌فرهنگی را از کوه به پایین پرت کنند: «اینها که برای این کارها می‌آیند، سلاح دارند؛ خطرناک‌اند، هر کاری ممکن است بکنند.» می‌گوید: «هیچ ارگانی زیر بار نمی‌رود و همه می‌گویند پول نداریم. اینها هم شب‌ها می‌آیند، آتش روشن می‌کنند و با خیال راحت حفاری می‌کنند. شاهد داریم که یکی از اهالی رفته و از آنها پرسیده چرا قبرهای مرده‌ها را تخریب می‌کنید، آنها جواب داده‌اند می‌خواهیم یک‌شبه پولدار شویم. حتی روی او سلاح کشیده‌اند.»

«امین علیپور»، مدیر اداره میراث‌فرهنگی اندیمشک که دارای مدرک دکترای باستا‌شناسی است و از منطقه بازدید کرده، به «پیام ما» می‌گوید در یک ماه اخیر منطقه را از نزدیک بررسی کرده و معتقد است: «این اتفاقات مربوط به سال‌های گذشته است و جدید نیست. بخشی از این مسائل به اختلافات ملکی برمی‌گردد. تا جایی که ما بررسی کردیم، حفاری جدیدی صورت نگرفته است. ما هم نمی‌توانیم اطلاعات و جزئیات بیشتری را رسانه‌ای کنیم؛ چون به حفاران دیگر گرا داده می‌شود و ممکن است باعث افزایش این تخلفات در منطقه شود.» 

او تأکید می‌کند این حفاری‌ها در مناطقی صورت گرفته که به‌عنوان محوطه‌های تاریخی شناخته نشده‌اند و محدوده‌های مطالعه‌شده تاریخی با این منطقه فاصله دارد.

«احمدرضا حسینی بروجنی»، معاون میراث‌فرهنگی استان خوزستان، هم اظهارنظر درباره این موضوع را به‌بعد از دریافت گزارش از اندیمشک موکول کرد. او تأکید می‌کند باید ابتدا مشخص شود این حفاری‌ها در محدوده محوطه‌های تاریخی بوده یا نه، هر حفاری منجر به کشف اشیا نمی‌شود. حسینی بروجنی هم معتقد است حجم گسترده حفاری در یک بازه زمانی کوتاه ممکن نیست و این احتمال که این حفاری‌ها در طول سالیان گذشته انجام شده باشد، وجود دارد. البته محلی‌ها شهادت می‌دهند در این منطقه گورستان‌های قدیمی وجود دارد که بارها از آنها سکه‌های مفرغی و مهره‌های قیمتی پیدا شده است.

«وحید جهانگیری»، مسئول یگان حفاظت اداره منابع‌طبیعی اندیمشک که در پی دستور دادستانی از منطقه بازدید کرده است، به ‌«پیام ما» می‌گوید: «موضوع بیشتر مربوط به میراث‌فرهنگی است. از شکل حفاری‌ها مشخص است حفاران به‌دنبال گنج بودند. خاک‌های کنار چاله‌ها هم جابه‌جا نشده است. بنابراین، آسیبی به منابع‌طبیعی وارد نکرده‌اند. البته در اراضی ملی نباید چنین اتفاقاتی بیفتد، اما تخریب‌ها در حد قابل‌توجه نیست.» 

مالک زمین‌هایی که حفاری‌ها در آن انجام شده، می‌گوید: «اینجا چند طایفه به‌دلیل گنج‌یابی و تقسیم اموال با یکدیگر جنگ و دعوا داشتند، اما برای اینکه دولت متوجه نشود که آنها حفاری می‌کنند، گفتند دعوایمان ناموسی است. همچنان هم همدست هستند و با هم زمین‌ها را تخریب می‌کنند و زیرخاکی بیرون می‌آورند.» 

او توضیح می‌دهد که این اولین‌بار نیست که موضوع را از طریق کلانتری و مراجع قضائی پیگیری می‌کند: «ما چند سال است که پیگیر هستیم. در دوره‌های قبلی چند بار گزارش داده‌ایم، اما بی‌توجهی شده است. حالا با دستور دادستانی و گزارشی که خودمان دادیم و گزارش‌های مردمی، آقای علیپور از زمین‌ها بازدید کرده‌اند، اما می‌گویند جدید نیست. در فاصله سال‌های ۹۵ تا ۱۴۰۴ بیشتر از ۱۴۰ حفاری در این منطقه انجام شده است. منابع‌طبیعی می‌گوید این موضوع مربوط به میراث‌فرهنگی است و میراث هم می‌گوید این زمین‌ها متعلق به منابع‌طبیعی است، باید آنها پیگیری کنند.»

چرا اقدام قاطعی برای مقابله با حفاری‌های غیرمجاز صورت نمی‌گیرد؟

اظهارات اهالی یکی از روستاهای اطراف اندیمشک درباره شکل و گستردگی حفاری‌های انجام‌شده در این منطقه، تنها بخشی از آفتی است که به جان میراث‌فرهنگی افتاده. فارغ از اینکه این حفاری‌ها در چه زمانی صورت گرفته است، اینکه در چنین گستره‌ای و با چنین امنیتی، حفاران در طول سالیان اخیر مشغول فعالیت بوده‌اند، جای سؤال دارد که چرا اقدامی برای کنترل این وضعیت در این سال‌ها صورت نگرفته است. در سطح ملی هم این سؤال سالهاست که مطرح است. 

حفاران در شبکه‌های اجتماعی و در محوطه‌های تاریخی شناخته‌شده و شناخته‌نشده با خیالی آسوده در حال فعالیت و تبلیغ هستند و هیچ ارگانی همت و اراده مقابله با این تخلف آشکار را ندارد. این درحالی‌است که صفحات کنشگران و معترضان و حتی خوانندگان زن در اینستاگرام به حکم قضائی در عرض چند ساعت مسدود می‌شود. اما این افراد که به تاراج فرهنگ و ریشه‌های این سرزمین مشغول‌اند، حتی ذره‌ای نسبت به مجازاتشان احساس نگرانی ندارند و در امنیتی عجیب مشغول فعالیت و تکثیرند. 

طبق اعلام مرکز پژوهش‌های مجلس بیش از ۶۰ درصد آسیب‌های واردشده به محوطه‌های باستانی ایران به حفاری‌های غیرمجاز مرتبط است و به‌گفته کارشناسان میراث‌فرهنگی هیچ محوطه‌ای در کشور وجود ندارد که از گزند این آسیب‌ها در امان مانده باشد. در چنین شرایطی همچنان با مماشات دستگاه‌های مختلف در قبال این تخلفات مخرب روبه‌رو هستیم. هر چند ایران اقداماتی نظیر مجازات‌ حبس و جریمه‌های مالی را در نظر گرفته است. اما محدودیت‌های مالی، کمبود نیروی انسانی و نبود نظارت کافی، اجرای مؤثر این قوانین را با مانع مواجه کرده است.

براساس گزارشی که مرکز پژوهش‌های مجلس اردیبهشت امسال منتشر کرد، این مسئله تنها محدود به ایران نیست، اما کشورهایی که با این پدیده در زمینه تخریب میراث‌ فرهنگی‌شان مواجه‌اند راهکارهایی برای مقابله با آن در نظر گرفته‌اند و میزان تخلفات را کاهش داده‌اند. براساس این گزارش: «در چین، طبق آمارهای سازمان ملی آثار فرهنگی این کشور، بیش از ۶۰ درصد از حفاری‌های غیرمجاز در سایت‌های تاریخی، توسط گروه‌های سودجو صورت گرفته است. در مصر، حفاری‌های غیرمجاز در سایت‌های باستانی مانند مقبره‌های فراعنه و هرم‌ها، تهدیدی جدی برای حفظ آثار تاریخی این کشور ایجاد کرده است. در عراق، براساس گزارش‌های یونسکو، بیش از ۵۰ درصد از محوطه‌های باستانی این کشور در معرض حفاری‌های غیرمجاز قرار دارند. سایر کشورها مانند ایتالیا و آمریکا نیز با این چالش روبه‌رو هستند و برای مقابله با آن، نیاز به همکاری‌های بین‌المللی و تقویت قوانین حفاظتی در سطح جهانی احساس می‌شود.» 

مطالعات انجام‌شده نشان داده است این کشورها در کنار تقویت نیروها و تجهیزات حفاظتی، برنامه‌های دقیقی برای آگاهی‌بخشی عمومی هم تدوین کرده‌اند، به‌طور مثال «ایتالیا به‌عنوان یکی از پیشگامان حفاظت از میراث‌فرهنگی در قاره اروپا، تجربه‌های موفق متعددی در این زمینه دارد. این کشور علاوه‌بر وضع قوانین دقیق و سختگیرانه برای حفاظت از آثار فرهنگی، به‌طور منظم برنامه‌های آموزشی تخصصی و عمومی برگزار می‌کند. آموزش‌ها به‌ویژه در سطح دانشگاه‌ها و در قالب کارگاه‌های تخصصی برای مرمتگران و کارشناسان حوزه آثار تاریخی انجام می‌پذیرد. همچنین، ایتالیا از سیستم‌های نظارتی پیشرفته‌ای برای جلوگیری از قاچاق آثار فرهنگی استفاده می‌کند. این کشور همواره بر نظارت دقیق بر حفظ آثار و جلوگیری از تخریب آنها تأکید دارد.»

ایران با توجه به گستردگی محوطه‌های باستانی و تاریخی، در زمینه آگاهی‌بخشی و حفاظت از این محوطه‌ها بسیار ضعیف عمل کرده است. کمبود نیروهای حفاظت و همچنین تجهیزات موجود برای حفاظت از این آثار در کنار کوتاهی‌هایی که در برخورد با متخلفان صورت می‌گیرد، زمینه را برای ترویج و گسترش پدیده حفاری غیرمجاز فراهم کرده است. موضوعی که هر بار به‌شکلی توجیه می‌شود. اما این توجیهات کسی را قانع نمی‌کند.