به نظر شما، به‌عنوان متخصص مامایی و فعال حوزه محیط‌زیست، تغییرات اقلیمی چه تأثیراتی بر سلامت زنان و نوزادان دارد؟

 حوزه سلامت و به‌ویژه مامایی که با سلامت مادر و نوزاد و به عبارتی سلامت نسل آینده پیوند خورده، ارتباط ناگسستنی با محیط‌زیست دارد. هر عامل محیطی که موجب بیماری شود، می‌تواند از دوران جنینی تا سالمندی سلامت انسان را تهدید کند. امروز تمام جامعه پزشکی، از پزشکان گرفته تا ماماها، با پیامدهای تغییرات اقلیمی و بحران‌های محیط‌زیستی مواجه‌اند.

 در حرفه مامایی، وضعیت باروری، بارداری و سلامت جنین به‌شدت تحت‌تأثیر عوامل محیطی است؛ آلودگی هوا، میکروپلاستیک‌ها، آلاینده‌های خاک و آب و حتی تغییر کیفیت مواد غذایی می‌توانند منجر به زایمان زودرس، تولد نوزاد کم‌وزن و حتی بروز برخی سرطان‌ها شوند.

 به همین دلیل، من در کنار فعالیت‌های تخصصی سلامت، داوطلب عضویت در شورای شهر شدم تا از نزدیک سلامت و محیط‌زیست را در مدیریت شهری به هم گره بزنم. به‌عنوان منتخب مردم تهران در کمیسیون سلامت و محیط‌زیست، تمام تلاشم در همین راستا بود.

 امروز تغییرات اقلیمی دیگر موضوعی جانبی نیست؛ بلکه مسئله بقاست. جهان با گرمایش زمین، کمبود منابع آبی، بحران انرژی، بارش‌های سیل‌آسا، طوفان‌های ویرانگر و تغییرات شدید آب‌وهوایی روبه‌روست. زنان بیش از همه در معرض این آسیب‌ها قرار دارند؛ بنابراین برای من، به‌عنوان مدافع سلامت زنان و محیط‌زیست، حساسیت به این بحران‌ها یک وظیفه است.

به تجربه شما در شورای شهر تهران، چه اقداماتی امروز می‌توان برای شهر و شهروندان در حوزه محیط‌زیست انجام داد؟

 در تجربه شورای شهر بارها دیده‌ام که هیچ اقدام محیط‌زیستی بدون همراهی مردم و مطالبه‌گری اجتماعی به نتیجه نمی‌رسد. متأسفانه مدل توسعه در ایران اغلب «تخریب‌محور» بوده است. تهران نمونه بارز این خطاست: توسعه شهری با نابودی باغات و کوه‌ها، ساخت‌وساز بر روی گسل‌ها و برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی. همین برداشت‌های نابجا باعث نشست زمین و کاهش شدید ذخایر آبی پایتخت شده است. شهری که میلیون‌ها نفر در آن زندگی می‌کنند، امروز با کمبود آب آشامیدنی، بحران برق در تابستان و آلودگی شدید هوا مواجه است.

 بیش از نیم‌قرن است که تهران به‌جای توسعه پایدار، راه تخریب را در پیش گرفته؛ کوه‌ها بریده شده، ریه‌های سبز شهر نابود شده و خانه‌ها بر روی گسل‌ها ساخته شده‌اند. نتیجه این سیاست‌ها امروز خود را نشان می‌دهد: آلودگی هوا، کمبود آب و برق، ترافیک و آلودگی صوتی که مستقیماً بر سلامت جسم و روان شهروندان تأثیر می‌گذارد. تحقیقات علمی نشان می‌دهد آلودگی هوا با افزایش ناباروری، ناهنجاری‌های جنینی و زایمان زودرس ارتباط مستقیم دارد.

 برای رهایی از این وضعیت، نگاه مدیریتی باید تغییر کند. شوراها و شهرداری‌ها باید جلوی تخریب باغات، منابع آبی و ساخت‌وسازهای غیرمجاز را بگیرند. از سوی دیگر، بحران انرژی در تهران یک هشدار جدی است؛ وقتی برق شهر در تابستان تأمین نمی‌شود، یعنی وابستگی به سوخت‌های فسیلی ما را به بن‌بست رسانده است. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، مانند خورشیدی و بادی، برای شهری مثل تهران حیاتی است و باید به‌جای ادامه سرمایه‌گذاری در پروژه‌های آلاینده، مسیر جدیدی در تأمین انرژی باز شود.

 ادامه ساخت‌وسازهای بی‌رویه و تخریب باغات در شهرداری تهران و سایر کلان‌شهرها نشان می‌دهد حل چالش‌های محیط‌زیست هنوز اولویت قرار نگرفته و دولت، شهرداری‌ها و مردم در یک راستا حرکت نمی‌کنند.

 برخی لوایح دولت در حوزه‌های مختلف با چالش یا موانع روبه‌رو می‌شوند. چرا مسیر توانمندسازی زنان در این حوزه‌ها دشوار است؟

 زنان در کشور ما باوجوداینکه ۵۰ درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند و بسیاری از آن‌ها تحصیل‌کرده، مدیر و اثرگذار هستند، هنوز جایگاه واقعی خود را در سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری پیدا نکرده‌اند. در حوزه محیط‌زیست هم همین وضعیت دیده می‌شود. انتخاب یک زن در رأس سازمان محیط‌زیست قدم مثبتی است، اما کافی نیست. وقتی سایر نهادها مشارکت زنان را جدی نمی‌گیرند، یک مدیر زن به‌تنهایی نمی‌تواند معجزه کند.

 بحران‌های محیط‌زیستی، مانند آب، برق و آلودگی هوا، با نگاه جنسیتی حل نمی‌شوند، بلکه نیازمند تعهد سیستمی و همکاری بین‌بخشی هستند. بااین‌حال، زنان با نگاه آینده‌نگر و حس مسئولیت نسبت به نسل‌های بعدی، می‌توانند نقش کلیدی در ایجاد تغییر ایفا کنند. اگر حضور جدی‌تر زنان در نهادهای تصمیم‌گیر، مانند مجلس، دولت، به‌ویژه وزارتخانه‌های کشاورزی، کشور، بهداشت، رفاه و حتی صنایع، برقرار شود، سیاست‌ها نیز هم خانواده‌محورتر و هم آینده‌نگرتر خواهند شد.

خانواده‌ها و زنان چطور می‌توانند به کودکان آموزش دهند که رفتارشان با طبیعت اصلاح شود؟

 زنان در خانواده نقش‌محوری در آموزش رفتارهای زیست‌محیطی دارند، اما این مسئولیت تنها بر عهده آن‌ها نیست؛ پدران هم باید همراه باشند. مدارس و مراکز آموزشی و حتی شهرداری‌ها نیز مسئولیت دارند. آموزش کودکان باید از سنین پایین و به شکل تجربی آغاز شود؛ مثلاً بخشی از آموزش‌های دوره ابتدایی می‌تواند در طبیعت، بازدید از پارک‌های ملی، موزه‌ها یا حتی مشارکت در بازیافت خانگی طراحی شود. این رویکردی است که کشورهای پیشرفته در پیش گرفته‌اند.

 متأسفانه در دهه‌های اخیر محتوای آموزشی ما در کتاب‌های درسی تقریباً هیچ توجهی به محیط‌زیست و منابع طبیعی نداشته است. شاید نبود حضور مؤثر زنان در تصمیم‌گیری‌های آموزشی و تدوین کتب درسی نیز دلیل مهم این غفلت باشد.

 اگر بخواهم جمع‌بندی کنم: سیاست‌های زیست‌محیطی باید خانواده‌محور و آینده‌نگر باشند. ما حق نداریم راه مخربی که گذشتگان طی کردند و سبب‌ساز چالش‌های امروز شده است را ادامه دهیم و منابع متعلق به نسل آینده را مصرف کنیم. نظارت بر شیوه توسعه شهری برای جلوگیری از توسعه نامتوازن شهرها، توقف ساخت‌وساز در باغات، توسعه انرژی‌های پاک و سرمایه‌گذاری بر پژوهش‌های علمی درباره اثرات محیط‌زیست بر سلامت زنان و باروری، حیاتی است.

 گرچه زنان و کودکان در مقابل تخریب محیط‌زیست آسیب‌پذیرتر هستند، اما تنها قربانی بحران‌های امروز نیستند؛ تصمیمات اشتباه در مسیر هدررفت منابع طبیعی، علاوه بر زنان و خانواده، تمامیت کشور را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است. محیط‌زیست دیگر مسئله حاشیه‌ای نیست؛ بلکه موضوع بقای نسل‌هاست.

 زنان می‌توانند کلیدداران آینده‌ای سبز و پایدار باشند. صدای زنان دوستدار محیط‌زیست، در واقع صدای مادر طبیعت است؛ بشنویم و عمل کنیم.