صنعت گردشگری ایران به‌تدریج و با تلاش بی‌وقفه زنان، رنگ‌وبویی زنانه به خود گرفته است. گلناز آتابایی می‌گوید امروز زنان در اکثر حوزه‌های این صنعت حضوری فعال و پررنگ دارند. از مدیریت هتل‌های بزرگ و اقامتگاه‌های بوم‌گردی در دورافتاده‌ترین روستاها تا راه‌اندازی دفاتر خدمات مسافرتی و نقش تورلیدری، حضور زنان ملموس است.

 آتابایی تصریح می‌کند: «در این سال‌ها، فعالیت زنان گسترش‌یافته و اعتماد به آنان بیشتر شده است. زنان تجربه مدیریت بحران بهتری پیدا کرده‌اند و جایگاه خودشان را تثبیت کرده‌اند.» این تحول حاصل سال‌ها تلاش و اثبات توانمندی‌هایی است که امروز بخش جدایی‌ناپذیر چهره صنعت گردشگری شده است.

تصویر یک راهنمای تور یا مدیر هتل دیگر صرفاً مردانه نیست. حالا چهره زنانی که با تسلط گروهی از گردشگران را رهبری می‌کنند یا یک اقامتگاه بوم‌گردی در روستایی محروم مدیریت می‌کنند، نمادی از اعتماد و تحول است. این پیشرفت تنها محدود به کلان‌شهرها نیست؛ در گوشه‌وکنار ایران، زنان روستایی با راه‌اندازی صنایع‌دستی و پذیرایی از گردشگران، نقش‌محوری در اقتصاد خانواده و جامعه خود ایفا می‌کنند.

 نبرد برای به رسمیت شناخته‌شدن

 اما این راه هموار نبوده است. گلناز آتابایی درباره پذیرش زنان در صنعت گردشگری می‌گوید: «مثل همه حوزه‌ها، این پذیرش سخت بوده، اما به‌هرحال وضعیت بهبودیافته است.» او توضیح می‌دهد که تلاش‌های مستمر زنان در این سال‌ها تأثیرگذار بوده و جامعه اکنون بهتر و بیشتر پذیرای آنان است.

 این پذیرش تدریجی ریشه در عملکرد عملی زنان دارد. وقتی زنی به‌عنوان مدیر پروژه‌ای بزرگ بحران را با موفقیت مدیریت می‌کند، یا تورلیدری اطلاعات عمیق و تسلط خود را نشان می‌دهد، کلیشه‌های جنسیتی به‌تدریج رنگ می‌بازند. آتابایی می‌گوید: «در گذشته، برای اینکه حرفمان یا پیشنهادمان پذیرفته شود، مجبور بودیم آن را از طریق همکاران مرد بیان کنیم.» این جمله تصویری گویا از موانع نامرئی اما قدرتمندی است که زنان در مسیر حرفه‌ای خود با آن روبرو بودند.

 امروز اما شرایط فرق کرده است. وقتی پیشنهادی از سوی زنان رد می‌شود، آنها می‌دانند که دلیل آن مصالح مدیریتی است، نه جنسیت. این تغییر نگرش، نشان‌دهنده افزایش اعتمادبه‌نفس و عینیت یافتن حضور زنان است. آتابایی با اشاره به بخش خصوصی می‌افزاید: «به‌طورکلی شرایط زنان در بخش خصوصی بهتر است.» در فضایی که نتیجه‌محوری و سودآوری حرف اول را می‌زند، توانایی و کارایی مهم‌تر از جنسیت است و این فرصت بیشتری برای زنان فراهم می‌کند تا خود را اثبات کنند.

 مدیریت؛ میدانی که زنان با زحمت بیشتر فتح می‌کنند

 اگرچه زنان پا به عرصه مدیریت گذاشته‌اند و وضعیت نسبت به گذشته بهبود یافته است، اما گلناز آتابایی تأکید می‌کند که آمار هنوز چشمگیر نیست. بااین‌حال، او تغییر مثبتی در نگرش سیستم مشاهده می‌کند: «حتی سیستم دارد به سمت این ایده می‌رود که حتماً یکی از سمت‌های مدیریتی را به زنان بدهند.» این نگاه در حال تغییر، نوید آینده‌ای را می‌دهد که حضور زنان در پست‌های رهبری دیگر یک استثنا نباشد، بلکه به یک هنجار بدل شود.

 آتابایی مسیر دستیابی زنان به مدیریت را پرچالش‌تر از مردان می‌داند: «مدیریت برای زنان به این شکل پیش می‌رود که سال‌ها در آن حوزه باید تلاش کرده باشند، بر عکس مردان که ممکن است به طور مستقیم به مدیریت منصوب شوند.» این جمله نشان می‌دهد که زنان برای رسیدن به همان جایگاه، نیازمند گذر از موانع بیشتر و ارائه سابقه‌ای درخشان‌تر هستند.

 در حوزه راهنمای گردشگری، جنسیت دیگر اهمیت ندارد، اما هنوز برخی مشاغل مانند عملیات تور یا مدیریت آژانس‌های بزرگ، در ذهن عموم «مردانه» تلقی می‌شوند. این کلیشه‌های باقی‌مانده، مانع نامرئی پیشرفت زنان است و شکستن آن نیازمند زمان و فرهنگ‌سازی است.

 بار اضافی تلاش؛ هزینه حضور زنان در عرصه کار

 آتابایی به یک واقعیت مسلم اشاره می‌کند: زنان برای دیده‌شدن و به رسمیت شناخته‌شدن، ناچارند بسیار بیشتر از مردان هم‌تراز خود تلاش کنند. او می‌گوید: «این موضوع در همه زمینه‌ها صدق می‌کند؛ در کار، در روابط اجتماعی، حتی در تحصیل. برای اینکه کارمان پیش برود و دیده شویم، باید بیشتر تلاش کنیم.» این «بار اضافی تلاش» را می‌توان به‌نوعی «مالیات نامرئی» حضور زنان در عرصه‌های حرفه‌ای دانست.

 زنان نه‌تنها باید شایستگی خود را ثابت کنند، بلکه باید بر پیش‌داوری‌های ریشه‌دار نیز غلبه کنند. آتابایی مثال می‌زند: «هنوز دیدگاه‌های اجتماعی و فرهنگی زیادی برای محدودکردن زنان وجود دارد. به‌عنوان‌مثال، ما برای گرفتن مرخصی نسبت به همکاران مرد هم‌رده مشکل بیشتری داریم. حتی این دیدگاه وجود دارد که زنان را استخدام نکنیم؛ چون در ماه چند روز مشکل جسمی دارند، یا مادر هستند و ممکن است درگیر بیماری یا مشکلات فرزندان شوند.»

 این نگرش‌ها، اگرچه به‌تدریج کم‌رنگ می‌شوند، اما همچنان در پشت پرده بسیاری از تصمیم‌گیری‌های استخدامی و ارتقایی وجود دارند و سقف شیشه‌ای برای زنان ایجاد می‌کنند. این چالش به‌ویژه در دوران بارداری و پس از آن شدت می‌یابد و گاهی حتی زنان را از گردونه پیشرفت کنار می‌گذارد.

 پایان افسانه تصمیم‌سازی در پشت پرده

 برخلاف تصور رایج که گاهی زنان را «نیروهای تأثیرگذار پشت پرده» معرفی می‌کند، گلناز آتابایی این ایده را در محیط کار رد می‌کند: «شاید در خانواده‌ها در موارد محدودی، تصمیم‌سازی زنان در پشت پرده وجود داشته باشد، اما در جامعه و محیط کار، زنان رو بازی می‌کنند و آن دیدگاه دیگر وجود ندارد. زنان در محیط کار دیده شده‌اند و مجبور نیستند در پشت پرده بازی کنند.»

 نقش کلیدی زنان در الگوی سفرهای خانوادگی

 گلناز آتابایی به نقش تأثیرگذار زنان در یکی از کلیدی‌ترین بخش‌های صنعت گردشگری، یعنی تصمیم‌گیری برای سفر، اشاره می‌کند. به گفته او، نگاه پدرسالارانه گذشته تعدیل شده و در بسیاری از خانواده‌هایی که به آژانس‌ها مراجعه می‌کنند، نقش تصمیم‌گیری به طور مساوی بین زن و مرد تقسیم شده است.

 آتابایی توضیح می‌دهد: «این موضوع یک بحث اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی است. گاهی وزنه اقتصادی به سمت مرد خانواده سنگینی می‌کند و نقش او در تصمیم‌گیری قوی‌تر است، و گاهی زن نقش‌محوری دارد. اما به‌طورکلی، تصمیم‌گیری‌ها در خانواده‌ها تعاملی شده است.»

 او تأکید می‌کند که زنان امروز در تحقیقات اولیه مقاصد، مقایسه قیمت‌ها، خواندن نظرات دیگران و نهایتاً قانع‌کردن خانواده برای انتخاب یک مقصد خاص، نقشی محوری ایفا می‌کنند. این تغییر نه‌تنها نشان‌دهنده تحول در ساختار قدرت در خانواده ایرانی است، بلکه برای فعالان صنعت گردشگری نیز پیام مهمی دارد: مخاطب امروز هم زن است و هم مرد، و بازاریابی و خدمات باید این واقعیت و قدرت تصمیم‌گیری زنانه را درک کرده و هدف‌گذاری کنند. نادیده‌گرفتن این نقش، به معنای ازدست‌دادن بخش عمده‌ای از بازار است.

آینده‌ای که می‌توان ساخت

 گلناز آتابایی تصویری روشن از گذار تدریجی اما روبه‌جلو در صنعت گردشگری ایران ارائه می‌دهد. به گفته او، آینده این صنعت، آینده‌ای است که در آن زنان نه‌تنها حضور دارند، بلکه نقش اثرگذار ایفا می‌کنند. بااین‌حال، برای شتاب بخشیدن به این روند، نیاز به همکاری و عزمی جمعی است.

 از یک سو، زنان باید به آموزش، توسعه مهارت‌ها و شبکه‌سازی ادامه دهند و از سوی دیگر، نهادهای دولتی و بخش خصوصی باید با ایجاد سیاست‌های شفاف ضد تبعیض، ارائه فرصت‌های راهنمایی و مشاوره، و فراهم‌کردن محیط‌های کاری منعطف، بستری مناسب برای رشد آنان فراهم کنند.

 آتابایی می‌گوید: «داستان زنان در صنعت گردشگری ایران، داستان مقاومت، هوش و عشق به میهن است. آنان با نشان‌دادن زیبایی‌های ایران به جهانیان، نه‌تنها به رونق اقتصادی کمک می‌کنند، بلکه تصویری نوین و توانمند از زن ایرانی ارائه می‌دهند.» به گفته او مسیر ادامه دارد و موفقیت نهایی، موفقیت همه ایران خواهد بود.