ناصر مسعودی، در واپسین روزهای عمرش، همان‌گونه زیست که بیش از ۵۰ سال فعالیت هنری در حافظه مردم ایران حضور داشت؛ آرام، متواضع و پیوندخورده با موسیقی سرزمینش. او که در ششم فروردین ۱۳۱۴ در محله صیقلان رشت به دنیا آمده بود، پنجشنبه، ۶ آذر، در ۹۰سالگی در رشت چشم از جهان بست؛ شهری که از نخستین لحظه‌های زندگی تا واپسین روزهایش، همراه همیشگی او بود و صدایش را از شالیزارهایش تا دورترین صحنه‌های جهان حمل کرد.

مسعودی را «بلبل گیلان» می‌نامند. استعداد او خیلی زود دیده شد. مادر و خواهر بزرگترش از هشت‌سالگی او را به خواندن بیشتر تشویق کردند. اما زندگی مجالی برای آموزش رسمی در کودکی نمی‌داد و ناصر تنها می‌توانست با شنیدن، تکرار و تمرین راه خود را پیدا کند.

در سال‌های نوجوانی همراه خانواده‌اش به تهران مهاجرت کرد و نزد استادانی چون «علی‌اکبرخان شهنازی» شیوه صحیح نغمه‌پردازی و ردیف‌خوانی را آموخت که بعدها بر کیفیت اجراهایش در موسیقی ایرانی تأثیر گذاشت.

سال ۱۳۳۴ به گیلان بازگشت و با افتتاح رادیو رشت در سال ۱۳۳۶، فرصتی فراهم شد تا جوان ۲۲ساله‌ای که از کودکی نغمه‌های گیلکی را در حافظه داشت، نخستین گام مهم حرفه‌ای‌اش را بردارد. 

اما نقطه‌عطف واقعی زندگی مسعودی در تهران رقم خورد؛ زمانی که «احمد عبادی» در یک مهمانی از او خواست بخواند و سپس همان‌جا گفت باید صدایش را به رادیو ایران ببرد. معرفی به «داوود پیرنیا»، مدیر برنامه گلهای رادیو ایران، دریچه ورود او به برنامه‌های دیگر را گشود. حاصل آن همکاری در برنامه گلها بیش از ۲۰۰ آهنگ دستگاهی، ۱۵ برنامه «برگ سبز»، ۱۰ برنامه «شاخه گل» و بیش از ۲۵۰ ترانه محلی گیلکی بود. 

صدای مرجع گیلان بود

بیش از ۵۰۰ اثر از او به جا مانده؛ از ترانه‌های گیلکی که بیشترین شهرتش را ساختند تا آوازهای دستگاهی، آثار کوچه‌بازاری و همکاری با استادانی چون شهنازی، حنانه، عبادی، فرهنگ شریف و جلیل شهناز. همچنین، مسعودی را از آخرین بازماندگان نسل طلایی برنامه «گلها» می‌دانند.

«ناصر وحدتی»، پژوهشگر موسیقی و خواننده و نوازنده گیلانی، در گفت‌وگو با «پیام ما» جایگاه مسعودی را این‌طور شرح می‌دهد: «ناصر مسعودی، احمد عاشورپور، فرامرز دعایی، نادر گلچین و علی جهاندار صداهای مرجع استان گیلان بودند. اینها موسیقی خلق می‌کردند. الان خیلی‌ها آوازهای دیگران را می‌خوانند اما برای مرجع‌شدن باید راه این افراد را رفت.»

از دیدگاه او، مسعودی علاوه‌تر ترانه‌های گیلکی در ترانه‌های فارسی هم شناخته‌شده است: «مسعودی ادعایی در حوزه فولکلور نداشت و ترانه‌های بسیاری را به زبان فارسی خواند؛ چراکه سال‌ها مقیم تهران بود. در جوانی به‌اتفاق نادر گلچین، پیش‌پرده‌خوان تئاتر گیلان بودند. او در همین نقطه شناسایی شد و همه دیدند که صدای ویژه‌ای دارد. زمانی که در دوره سربازی به تهران رفت، در رادیو ایران از او تست گرفتند و شصت‌وچند سال پیش نشان داد خواننده اصیل موسیقی گیلان است.» 

وحدتی می‌گوید: «او کسی بود که استاد مرتضی حنانه، موسیقیدان بزرگ ایران، برای او موسیقی ساخت و مسعودی به فارسی خواند. این است که مسعودی جایگاه ویژه‌ای در موسیقیِ نه‌فقط گیلان، بلکه ایران دارد.»

میرزا کوچک‌خان و آوازه مسعودی پس از انقلاب

از مشهورترین آثار مسعودی پیش از انقلاب می‌توان به «بنفشه‌گول»، «دیوانه‌ام»، «الله تی‌تی»، «نفرین بر مستی»، «مسافر» و… اشاره کرد. همچنین، آلبوم‌های «قلندر»، «پرچین»، «کوراشیم» و… از جمله آثار او پس از انقلاب به‌ شمار می‌روند. اما یکی از معروفترین آنها ترانه «میرزا کوچک‌خان» برای این سریال «کوچک جنگلی» در دهه ۶۰ بود که پیشینه متفاوتی دارد. 

میرزا کوچک‌خان جنگلی یکی از شخصیت‌‌های مهم دوران کودکی او بود و نخستین‌بار این ترانه را در کودکی از مادرش آموخت. سریال «کوچک جنگلی» در قالب مجموعه‌ای ۹قسمتی روی آنتن شبکه یک رفت؛ هرچند در ابتدا قرار بود «ناصر تقوایی» آن را کارگردانی کند، اما پروژه به‌نام «بهروز افخمی» ثبت شد. بخش ماندگار این مجموعه برای بسیاری از بینندگان بلکه موسیقی پایانی‌اش است. اجرای نخست این قطعه را «تورج زاهدی» برعهده داشت، اما به‌دلیل گیلکی‌نبودن و تفاوت لهجه، ناصر مسعودی آن را دوباره خواند. و این‌گونه بود که پس از انقلاب دوباره بر سر زبان‌ها افتاد.

شاعر و آهنگساز این قطعه مشخص نیست. مسعودی در گفت‌وگویی با وب‌سایت «موسیقی ما» روایتی جالب از این کار شرح داده است: «ما از کودکی آن را می‌خواندیم تا اینکه ملودی این قطعه را خانم فرخ‌لقا هوشمند برای آقای [سیدمحمد] میرزمانی [آهنگساز اثر] خواندند و ایشان آن را نت و ارکسترال کرد و ساخت. این قطعه در سریال «میرزا کوچک‌خان جنگلی» اول با صدای کس دیگری خوانده شد، کسی که گیلکی نبود و گویش درست نداشت. مرحوم [جهانگیر] سرتیپ‌پور خیلی از این ماجرا عصبانی شدند؛ اما من به ایشان گفتم من در جریان نیستم. بالاخره از آن سریال با من تماس گرفتند و گفتند بیا این را بخوان. گفتم حالا؟ گفتند فکر می‌کردیم شما در آمریکا هستی.»

اولین کنسرتش پس از انقلاب در تالار وحدت و با ارکستر ملی ایران برگزار شد که اجرای او سال ۱۳۹۵ در رشت، پس از سال‌ها دوری از صحنه، به استقبال گسترده مردم انجامید.

مسعودی هرگز تدریس را دنبال نکرد. درباره انتقال موسیقی گیلان در گفت‌وگویی بیان کرده بود آواز «هیچ‌وقت زمین نمی‌ماند» و بر این باور بود که نغمه‌های هر منطقه «راهش را پیدا می‌کند و خود را به گوش مردم می‌رساند». حالا با رفتن ناصر مسعودی، نه‌فقط گیلان که ایران یکی از صداهای اصیل خود را از دست داده است؛ اما میراثی که بر جای گذاشت، همچنان جاری است.