وقت نجات تهران از تشنگی است

|رضا حاجی‌کریم رئیس فدراسیون صنعت آب|

اقدام رئیس‌جمهور در اطلاع‌رسانی صادقانه و شفاف درباره وضعیت بحرانی آب در تهران شایسته تقدیر است؛ اطلاع‌رسانی‌ای که باید مدت‌ها پیش و از سوی مدیران اجرایی و شهری انجام می‌شد، اما متأسفانه در سطوح پایین مدیریتی مورد غفلت قرار گرفت. اکنون که وضعیت منابع آبی به مرز هشدار رسیده، ورود مستقیم رئیس‌جمهور اقدامی ضروری و واقع‌بینانه است. شرایط کنونی تهران به‌گونه‌ای است که جیره‌بندی آب نه‌تنها اجتناب‌ناپذیر است بلکه باید زودتر از اینها اجرا می‌شد.

بیش از یک سال است که برداشت بی‌رویه از چاه‌ها و کاهش شدید ذخایر سدها، سطح سفره‌های زیرزمینی را به پایین‌ترین حد ممکن رسانده است. در چنین شرایطی، بارندگی‌های مقطعی نمی‌تواند مشکل را برطرف کند. بحران آب، برخلاف بحران برق، قابل‌جبران فوری نیست؛ اگر منابع آبی تهران تمام شود، دیگر راهی جز ترک موقت یا دائمی شهر باقی نخواهد ماند. به‌همین‌دلیل، هشدار رئیس‌جمهور درباره «سناریوی تخلیه تهران» نه یک هشدار سیاسی، بلکه یک واقعیت علمی و مدیریتی است که باید جدی گرفته شود.

اما پرسش اصلی این است که آیا جیره‌بندی می‌تواند تهران را از این وضعیت بحرانی عبور دهد؟ پاسخ مشروط است: تنها درصورتی که هم‌زمان با جیره‌بندی، طرح‌های بازچرخانی آب، کنترل مصرف و تجهیز شبکه‌ها به ادوات کاهنده اجرا شود. اگر جیره‌بندی بدون برنامه‌ریزی دقیق انجام شود، ممکن است فشار جمعیتی در برخی مناطق افزایش یابد و حتی باعث افت بیشتر ذخایر محلی شود.

بحران کنونی بیش از هر چیز به ضعف در مدیریت مصرف بازمی‌گردد. درحالی‌که برخی از مناطق شهر هنوز با کمبود آب مواجه‌اند، استخرهای عمومی پر می‌شوند و فضای سبز و پروژه‌های ساختمانی همچنان با منابع آبی گران‌قیمت اداره می‌شوند. حتی مصرف فلاش‌تانک‌ها در تهران به‌تنهایی سالانه حدود ۳۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود؛ رقمی که می‌تواند در شرایط بحران، بخشی از نیاز حیاتی شهروندان را تأمین کند.

بحران آب دیگر قابل‌انکار نیست. امروز زمان آن رسیده که به‌جای نگرانی و واکنش‌های مقطعی، اقدام‌های ساختاری و ماندگار برای نجات پایتخت از تشنگی  آغاز شود. مدیریت آب در تهران باید به یک اولویت ملی تبدیل شود. در غیر این‌صورت، آینده پایتخت و زندگی میلیون‌ها نفر در معرض تهدیدی واقعی قرار خواهد گرفت؛ تهدیدی که این بار، نه از کم‌کاری مردم بلکه از تأخیر مدیران در تصمیم‌گیری سرچشمه گرفته است.

جیره‌بندی؛ تصمیم تلخ اما اجتناب‌ناپذیر

| رضا کراچیان عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران |

بحران آب تهران به مرحله‌ای رسیده که دیگر جای اما و اگر ندارد. سال‌ها سوء‌مدیریت منابع، برداشت بی‌رویه از چاه‌ها و غفلت از بازچرخانی پساب، پایتخت را به وضعیتی رسانده که خشکسالی اخیر تنها نقش تشدیدکننده داشته است. اکنون دیگر راه جایگزینی وجود ندارد و جیره‌بندی تنها گزینه ممکن است؛ تصمیمی تلخ اما اجتناب‌ناپذیر.

سال‌های قبل می‌شد با برنامه‌ریزی درست از این نقطه بحرانی جلوگیری کرد، اما مسئولان وقت نه‌تنها تدبیری نیندیشیدند بلکه با گسترش بی‌رویه شهر، جمعیتی بیش از ظرفیت طبیعی منطقه را به تهران تحمیل کردند. شهری که ذاتاً در اقلیم خشک قرار دارد، نمی‌تواند میزبان ۱۵ تا ۱۶ میلیون نفر باشد.

امروز تنها امید به احیای منابع زیرزمینی از طریق بازچرخانی پساب‌هاست که این‌هم مسائل بهداشتی خود را دارد؛ چراکه منابع سطحی تقریباً تهی شده‌اند. واقعیت تلخ این است که دیگر چاره‌ای نیست و اگر تأمین آب ممکن نشود، شاید تهران نیز روزی ناگزیر از تخلیه موقت یا دائمی شود. فشار جمعیتی درصورت مهاجرت گسترده به شهرهای شمالی یا غربی نیز بحران‌های جدیدی را رقم خواهد زد. این وضعیت مانند بیماری‌ای است که سال‌ها درمان نشده و اکنون به مرحله‌ای رسیده که تنها می‌توان علائم و نه ریشه بیماری را کنترل کرد.

راه‌حل‌های کوتاه‌مدت جوابگو نیست

| بهنام اندیک پژوهشگر آب |

یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌های مدیریت منابع آبی کشور، نگاه مقطعی و واکنشی به بحران‌هاست. درحالی‌که بحران آب تهران سال‌هاست شناخته شده و بارها درباره آن هشدار داده شده، اما هر بار با چند بارندگی موقت، احساس آرامش کاذب ایجاد می‌شود و همه‌چیز به فراموشی سپرده می‌شود. این چرخه تکراری بی‌توجهی و فراموشی، ریشه اصلی وضعیت کنونی است؛ وضعیتی که در آن با کوچک‌ترین فشار بر منابع، شهر در آستانه بحران جدی قرار می‌گیرد.

مشکل فقط کمبود بارش نیست، بلکه نبود تداوم در سیاستگذاری و نظارت است. هر تابستان با تبلیغات و هشدارها از مردم خواسته می‌شود در مصرف آب صرفه‌جویی کنند، اما همین که فصل گرما تمام می‌شود، نه مردم و نه نهادهای مسئول، دیگر تداومی در رفتار یا سیاست‌های خود ندارند. شهرداری همچنان چمن‌کاری می‌کند، پروژه‌های عمرانی بدون ارزیابی مصرف آب پیش می‌روند و هیچ برنامه مدونی برای توزیع و مصرف آب در مناطق مختلف شهر وجود ندارد.

در چنین شرایطی، تصمیم‌های پراکنده و بدون برنامه‌ریزی جامع، نه‌تنها بحران را حل نمی‌کند، بلکه آن را به آینده موکول می‌کند. مدیریت منابع آب باید مبتنی‌بر داده‌های دقیق، رصد مداوم و همکاری بین‌دستگاهی باشد. وقتی نمی‌دانیم هر منطقه چه میزان آب مصرف می‌کند، یا چه بخش‌هایی بیشترین هدررفت را دارند، نمی‌توان از برنامه‌ریزی هدفمند سخن گفت.

تهران اکنون نیازمند یک الگوی مصرف جدید است؛ الگویی که در آن فضای سبز با گیاهان مقاوم به خشکی جایگزین چمن‌های پرمصرف شود، آبیاری فضای شهری با آب تصفیه‌شده یا پساب صورت گیرد و مصرف خانگی به کمک ابزارهای کاهنده کنترل شود. در غیر این‌صورت، حتی اگر جیره‌بندی موقت هم اجرا شود، مشکل به‌صورت ریشه‌ای حل نخواهد شد.

واقعیت این است که بحران آب نه با هشدارهای فصلی و نه با باران‌های مقطعی پایان نمی‌یابد. تا زمانی که سیاستگذاری‌های کوتاه‌مدت جایگزین برنامه‌ریزی پایدار باشند، هر سال با همان دغدغه‌ها مواجه خواهیم بود. تهران دیگر ظرفیت آزمون و خطا ندارد. اگر امروز به‌جای واکنش‌های لحظه‌ای، تصمیم‌های بلندمدت گرفته نشود، فردا حتی باران هم نمی‌تواند این شهر تشنه را نجات دهد.

مدیریت بحران آب اطلاع‌رسانی شفاف می‌خواهد

| سعید سلیمانی‌ها کارشناس اندیشکده تدبیر آب|

مدتی می‌شود که جیره‌بندی آغاز شده، اما این به‌معنی قطعی آب برای یک مدت زمان مشخص نیست؛ بلکه بدین معنی است که مصرف آزاد و نامحدود برای شهروندان ممکن نخواهد بود. ازاین‌پس، میزان و زمان دسترسی به آب به‌صورت مشخص و کنترل‌شده تعیین خواهد شد؛ مفهومی که عملاً به‌معنای آغاز جیره‌بندی تدریجی است. این وضعیت هنگامی پیش می‌آید که جریان آب در شبکه آنقدر کاهش می‌یابد که نیاز روزانه شهروندان تأمین نمی‌شود، حتی اگر ظاهراً هنوز آب در لوله‌ها وجود داشته باشد. این همان آغاز جیره‌بندی واقعی است؛ مسیری که تهران اکنون در آستانه آن قرار گرفته است.

درصورت تداوم کمبود منابع، ممکن است بخش‌هایی از شبکه آبرسانی به‌طور موقت از مدار خارج شوند تا منابع محدود بین مناطق مختلف توزیع شود. به‌‌رغم دشواری‌های فنی و عملیاتی این امر غیرقابل‌اجتناب خواهد بود؛ چون خالی‌شدن لوله‌های آبرسانی از آب آسیب‌های بالقوه زیادی برای شبکه دارد. چنین تصمیم‌هایی نیازمند نظر متخصصان حوزه شبکه است، اما معنای عملی آن برای شهروندان ساده است: آب در برخی ساعات یا مناطق، دیگر در دسترس نخواهد بود.

بااین‌حال، یکی از مهم‌ترین ضعف‌ها در روند مدیریت بحران آب، نبود هماهنگی بین دستگاه‌هاست. شهرداری، وزارت نیرو و سایر نهادهای مرتبط هنوز زیر یک چتر واحد مدیریت بحران قرار نگرفته‌اند. این نبود انسجام، سبب شده است اقدامات پراکنده، دیرهنگام و بدون اثرگذاری پایدار باشد. به‌باور کارشناسان، وقتی دستگاه‌ها به‌صورت جداگانه عمل می‌کنند، نمی‌توان انتظار داشت برنامه جیره‌بندی یا صرفه‌جویی به نتیجه مؤثر برسد.

از سوی دیگر، مشکل جدی‌تر به نبود شفافیت در اطلاع‌رسانی بازمی‌گردد. از تابستان گذشته، با وجود آشکارشدن نشانه‌های بحران، اطلاع‌رسانی عمومی شفاف و مداومی انجام نشد. نبود آمار دقیق و گزارش‌های منظم از وضعیت منابع آبی باعث شد شهروندان خطر واقعی را درک نکنند و بحران همچنان برای بسیاری مبهم بماند. همین کمبود شفافیت موجب شد اعتماد عمومی نسبت به تصمیمات مدیریتی کاهش یابد و جامعه با احتیاط و محافظه‌کاری به هشدارها واکنش نشان دهد.

اکنون که جیره‌بندی آب به واقعیت نزدیک می‌شود، بازگشت اعتماد عمومی و هماهنگی بین دستگاه‌ها ضروری است. بحران آب صرفاً یک موضوع فنی نیست، بلکه به‌طور مستقیم با امنیت و پایداری زندگی شهری گره خورده است. اگر نهادها همچنان جداگانه و بدون شفافیت عمل کنند، مدیریت بحران عملاً ممکن نخواهد بود. در شرایط کنونی، تهران بیش از هر چیز نیازمند وحدت مدیریتی، اطلاع‌رسانی دقیق و اقدام فوری برای عبور از روزهای دشوار کم‌آبی است.