تصور کنید به‌جای نشستن در یک سالن کنسرت و تماشای یک اجرا و شنیدن چند قطعه، بخشی از اجرا به‌عنوان یک مخاطب باشید. اینجاست که نقش فضا و مکان بیش‌ازپیش اهمیت پیدا می کند تا مخاطب با یک تجربه موسیقی همراه شود.

مخاطبان موزه‌ هنرهای معاصر تهران در روزهای پنجشنبه و جمعه (هشتم و نهم آبان) در اولین رویداد از سلسه‌‌رویدادهای موسیقی این موزه با عنوان «موزیک‌تِک» شاهد چنین اجرا و تجربه‌ای بودند که کانون موسیقی این موزه و گروه موسیقی «یارآوا» آن را برگزار کردند. در این دو روز در گالری‌های موزه قطعات مختلفی نواخته و اجراهای متفاوتی برنامه‌ریزی شد. کیوریتوری این برنامه را «مهدی جلالی» و مدیریت پروژه را «علی مغازه‌ای» برعهده داشتند که ترکیبی از موسیقی، ویدئوآرت، اینستالیشن و پرفورمنس‌آرت بود.

در بیانیه این رویداد که با عنوان «در جست‌وجوی صدا» برگزار شد، آمده است فضا و مکان همواره نقشی ویژه در شکل‌گیری آثار هنرهای تجسمی داشته‌اند: «در موسیقی، این نقش نسبت به دیگر شاخه‌های هنری در مرتبه‌های بعدی قرار می‌گیرد و در بسیاری موارد اساساً اهمیتی ندارد. این کم‌اهمیتی گاه به‌دلیل نبود امکان دسترسی به فضایی مناسب، درخور و به‌ویژه در ارتباطی تنگاتنگ با اثر است.»

اما در قرن‌های بیستم و بیست‌ویکم بسیاری از آهنگسازان به اهمیت مکان در اجرا پی بردند و به خلق آثاری مبتنی‌بر فضا و مکان اجرا پرداختند: «از میان آنها می‌توان به چارلز آیوز، هنری براون، ادگار وارز و… اشاره کرد.»

در بخش دیگری از این بیانیه گفته شده انگیزه اصلی این پروژه کسب تجربه‌ موسیقی در فضایی است که شاید بتوان آن را مهمترین و خاص‌ترین فضای معمارانه مدرن ایران دانست و روز دوم این پروژه به کاوش در صدا در میان شکاف‌های دیوارها و بر بستر طراحی بی‌بدیل معماری موزه اختصاص یافت.

گفت‌وگوی موسیقی با فضا

اجراهای روز جمعه، از گالری ۳ موزه و با قطعه‌ای به‌نام «گام‌‌های ما» شروع شد که قطعه‌ای «در جریان» بود و درحالی‌که اجرا ادامه داشت، مخاطبان می‌توانستند به نقاط دیگر موزه سر بزنند و اجراهای دیگر را تماشا کنند. همچنین این امکان را به مخاطبان می‌داد که به‌مدت یک ساعت به میان نوازندگان و خوانندگان بروند و مانند آنها در دایره‌ای قدم بزنند و وارد این اثر شوند.

هم‌زمان در گالری چهار موزه قطعه «صدای ”۳۳’۴» را اجرا کردند که آن‌هم جزو اجراهای در جریان بود. در این اجرا، جای نوازندگان با یکدیگر عوض می‌شد و به شیوه همان قطعه «گام‌های ما»، مخاطب به قدم‌زدن در میان نوازندگان دعوت می‌شد. 

از جمله برنامه‌های دیگری که هم‌زمان با این دو، در گالری‌های دیگر ادامه داشت، نمایش ویدئوآرت در گالری ۶ و پخش «موسیقی الکترونیک فیکسد مدیا» در سیماتک بود. دو برنامه متفاوت دیگر هم  در گالری‌های ۸ و ۹ در جریان بود.

در گالری ۸ «در جستجوی موج گمشده»، یک چیدمان صوتی بود که برای رادیو و الکترونیک طراحی شده بود. در این اجرا، مخاطب می‌توانست با تغییر موج رادیو و پردازش‌های برنامه‌نویسی شده بر روی صدای رادیو، به جستجوی صدای مورد نظر خود بپردازد و آن را با دیگر مخاطبان حاضر به اشتراک بگذارد. این اجرا به صورت پایان باز طراحی شده بود تا نمادین‌گرِ جستجوی بی‌انتها باشد.

در گالری ۹ هم «اشیاء در جست‌وجوی» در جریان بود که در آن صدا فرایندی تعاملی میان مخاطب، کامپیوتر، اشیاء و اجراکنندگان موسیقی بود. در طی آن با خلاقیت مخاطب و هنرمندان، محیط و اشیاء به ابزاری برای خلق اصوات جدید تبدیل می‌شدند و زنده ماندن این چیدمان وابسته به حضور جمعی، تعامل آزادانه و کنجکاوی شجاعانه افراد و هنرمندان حاضر بود.

هم‌زمان با این اجراها، چند قطعه دیگر در گالری‌های دیگر اجرا شد که نخستین آن «یوره پیش» در گالری شماره ۲ به رهبری مهدی جلالی بود که سه دوبیتی از باباطاهر را شامل می‌شد. آهنگسازی سه قطعه یوره پیش تجربه‌ای در برقرار کردن رابطه‌ای تنگاتنگ بین متن و موسیقی با الهام از فرهنگ ملودیک و گام‌های ایرانی بود.

سپس قطعه «پریسما» در گالری ۱ در حالی نواخته شد که نوازندگان به‌طور پراکنده در میان مردم ایستاده بودند و جلالی آنان را رهبری می‌کرد. در توضیح این قطعه گفته شده: «سازها همه از یک تُن محوری می‌آغازند و بر دایره‌ای می‌گذرند و از فضای مُدال هر ایستگاه متأثر می‌شوند.»

سپس قطعات «در پژواک صدا» در گالری ۲ و «تقلید کورکورانه» در گالری ۴ اجرا شدند.  اجراهایی که در آن به‌نوعی موسیقی با فضا و وسعت آن وارد گفت‌وگو شدند.

در ادامه این رویداد، قطعه «مدار» در گالری ۵ و «فضا و مکان شماره ۴» در حیاط موزه اجرا شد. در اجرای حیاط هم نوازندگان به‌طور پراکنده و در میان مردم برای آنها نواختند. 

«بی‌لغتی یاد» و «داستان قطره آب» عنوان قطعات دیگری بود که به‌ترتیب در گالری ۵ و ۹ نواخته و اجرا شدند.

آخرین و مهمترین اجرا در مرکز موزه و در کنار حوض روغن اجرا شد که مهدی جلالی به‌عنوان رهبر در کنار حوض ایستاد و نوازندگان در کنار حوض و در رمپ پیچ در پیچ میان موزه پراکنده ایستادند و قطعه «فضا و مکان شماره ۵» را نواختند که این قطعه مانند قطعه «فضا و مکان شماره ۴» براساس معماری موزه طراحی شده بود.

در میان همه این قطعات، سه قطعه با عنوان «پرامنید» اجرا شد؛ قطعه‌های کوچکی که بین قطعات اصلی شنیده می‌شدند و یک اجرای اصلی که تمام می‌شد، انگار «پرامنید» به قطعه قبلی حمله می‌کرد. ایده این اثر از «پرومناد» در «تابلوهای یک نمایشگاه» اثر «مودست موسورگسکی» الهام گرفته شد؛ اما این‌بار قدم‌زدن نه میان تابلوها، که میان صداهاست. شنونده در فضای موزه هنرهای معاصر تهران حرکت می‌کرد و درواقع پرامنید مسیری میان قطعات بود.

اجرا در موزه به‌جای سالن کنسرت

گروه موسیقی «یارآوا» در سال ۱۳۸۰ توسط مهدی جلالی، ابراهیم الهیاری و حامد زند کریم‌خانی و در ابتدا با هدف معرفی گونه‌ای متفاوت از موسیقی سنتی و ترویج موسیقی بی‌کلام یا غیر کلام‌محور تأسیس شد. این گروه معتقد است فعالیت در حوزه موسیقی معاصر باید در فضایی آزاد باشد و در دسترس همگان قرار گیرد.

«مهدی جلالی»، کیوریتور این رویداد درباره تناسب اجرای موسیقی با فضای موزه به «پیام ما» توضیح می‌دهد: «به‌طورکلی موزه‌ها و به‌طورخاص موزه‌های هنرهای معاصر برای چنین اجراهایی بسیار زیاد مناسب هستند. البته نه به این معنا که برای اجرای انواع دیگر موسیقی مناسب نباشند، اما موسیقی معاصر با چنین فضایی هم‌خوانی بیشتری دارد؛ چراکه نام آن «موزه‌ هنرهای معاصر» است.»

او درباره این رویداد دوروزه اضافه می‌کند: «فکر می‌کنم این اتفاق با این حجم که کل فضای موزه خالی باشد و فقط موسیقی اجرا شود، اولین‌بار است؛ اما به‌طور قطعی نمی‌توانم آن را تأیید کنم. سالیان سال است که بعد از انقلاب هنرمندان رشته موسیقی مدرن و معاصر دنبال این بوده‌اند که در این فضا موسیقی اجرا شود و حالا به کمک مدیریت موزه چنین فضایی ایجاد شده.»

از دیدگاه جلالی، فضای موزه قابلیت‌های بسیار زیادی دارد و در هر گوشه از آن می‌توان برای اجرای موسیقی در همان نقطه خاص استفاده کرد. به‌گفته او، زمان آمادگی و برنامه‌ریزی برای اجراها محدود بوده: «زمانی که برنامه‌ریزی این پروژه را شروع کردیم، فرصت بسیار محدودی داشتیم و منطقی بود که آن را عقب بیندازیم. منتها ازآنجاکه یک فرصت استثنایی پیش آمده بود، تصمیم گرفتیم این کار را عهده‌دار شویم و در دو هفته آن را برنامه‌ریزی کردیم.»

جلالی درباره سبک آثار اجراشده توضیح می‌دهد: «سبک همه آثار زیرمجموعه موسیقی معاصر قرار می‌گیرند. یکسری از قطعات، چه الکترونیک و چه سازی، از قطعات سابق گروه یارآوا انتخاب شدند. سعی کردیم از کارهایی باشند که بیشتر به فضای موزه نزدیک و برخی از آنها شامل پرفورمنس هستند. بنابراین، ویژگی آنها اجرا در فضایی چون موزه و گالری است تا اجرا در یک سالن کنسرت. سایر قطعات هم برای فضای خاصی از موزه نوشته شده‌اند.»

به‌گفته او، برخی از قطعات اجراشده در روز پنجشنبه (۸ آبان) الهام‌گرفته از موسیقی ایرانی از جمله موسیقی نواحی بوده است.

موزه هنرهای معاصر معطوف به یک هنر نیست

«رضا دبیری‌نژاد»، رئیس موزه هنرهای معاصر، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره برگزاری این‌دست رویدادهای موسیقی در موزه هنرهای معاصر می‌گوید: «موزه هنرهای معاصر، معطوف به یک هنر نمی‌شود. به‌ویژه اینکه در دنیای معاصر، مرزکشی و تفکیک بین هنرها امر درستی نیست و اکنون ارتباط تنگاتنگی بین هنرهای مختلف اعم از تجسمی، موسیقی و نمایش و سینما وجود دارد.»

به‌گفته او، بخشی از فضای معاصریت، کار بینارشته‌ای است: «نکته دیگر این است که معاصر امری است که هر لحظه در حال کهنه‌شدن است؛ به این معنا که یک «اکنونی» در آن وجود دارد که هر لحظه هم معاصر است و هم نیست. درواقع، شاخص موزه‌های هنرهای معاصر در جهان، ایجاد رویدادهای معاصر است. یعنی اگر بخواهیم به نمایشگاه‌های هنرهای تجسمی بسنده کنیم، به مجموعه‌ای بسنده می‌کنیم که در حال خارج‌شدن از دوره‌های معاصر است. این‌دست رویدادها و تجربه‌ها است که این نوع موزه‌ها را به یک نوع مرکز فرهنگی معاصر تبدیل می‌کند. درواقع، به‌طور‌کلی بخشی از رویکردهای جدید موزه‌ها و به‌طور اخص موزه‌های معاصر به‌سوی تجربه‌گرایی و تعامل رفته‌اند تا مخاطبان فرصتی برای تجربه محیطی داشته باشند.»

از دیدگاه دبیری‌نژاد، می‌توان به این بهانه مخاطبان را به تعامل و تفکر وادار کرد: «در نمایشگاه «به گزارش زنان» دیدیم فرصت تفکر و نقد اجتماعی ایجاد شد. همین موضوع که خود موزه به اندیشیدن تلنگر می‌زند، یعنی دارد نقش معاصر خود را ایفا می‌کند.»

در رویدادهای موزیک‌تک صرفاً شاهد اجرای موسیقی نیستیم بلکه پرفورمنس، ویدئوآرت و… در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند: «از آغاز سال چند تجربه آزمایشی برای موسیقی داشتیم؛ مانند روز جهانی موزه و شب در موزه که البته اجرای موسیقی، برنامه مکمل بود. اما در ادامه به‌طور جدی‌تر این اتفاق را پیش بردیم؛ مانند اجرای ارکستر جوانان و برنامه‌های یکشنبه موسیقی در موزه که به‌طور ثابت برگزار می‌شود. اما برای هدفمندتر کردن آن با جمعی از اهالی موسیقی معاصر جلساتی را برگزار کردیم و بنیان کانون موسیقی موزه هنرهای معاصر را بنا گذاشیم. مجموعه برنامه‌هایی را به‌نام «موزیک‌تک» شکل دادیم که این رویداد اولین برنامه آن بود.»

چنین اجراهایی چندین ویژگی دارند. دبیری‌نژاد دراین‌باره توضیح می‌دهد: «این‌دست برنامه‌ها حس محیطی بسیار زیادی دارند، انگار این فضا برای همین کار ساخته شده و شنیدن موسیقی در این فضا به‌خودی‌خود جذاب‌تر است. همچنین، مخاطب را وارد یک تجربه محیطی می‌کند و در حال اضافه‌کردن یک لایه به محیط است؛ درواقع این رویداد یک خاطره جدید از این محیط می‌سازد.»

به‌گفته او، موزه هنرهای معاصر سعی دارد این برنامه‌ها را به‌طور ادواری اجرا کند و نشست‌های تخصصی و نمایش فیلم‌ مستند نیز در کنار آنها برگزار شود: «هفته آینده برنامه دوم موزیک‌تک اجرا می‌شود که مروری است بر موسیقی قرون وسطی تا قرن بیستم.»

رئیس موزه هنرهای معاصر توضیح می‌دهد «موزیک‌تک» در فرصت بین‌نمایشگاهی که گالری‌ها خالی‌اند برگزار می‌شوند، اما ممکن است در حین برگزاری برخی نمایشگاه‌ها و به تناسب، برنامه‌های موزیک‌تک ادامه یابند: «به‌دنبال برگزاری یک نمایشگاه برای سال آینده با تم موسیقی و آثار تجسمی مربوط به این حوزه در کنار اجرای موسیقی هستیم.»

استقبال از این رویداد دوروزه به‌خوبی نشان داد مخاطبان امروز، به‌ویژه در فضای هنر معاصر، مشتاق تجربه‌هایی متفاوت و میان‌رشته‌ای هستند؛ تجربه‌هایی که مرز میان دیدن و شنیدن و مخاطب و هنرمند را از میان برمی‌دارند.