نسل Z با نگرشی مبتنی‌بر تجربه و مسئولیت‌پذیری محیط‌زیستی، در حال بازنویسی الگوهای سنتی سفر است. نتایج تحقیقات سایت Booking نشان می‌دهد ۱۳ درصد از مسافران این نسل اعلام کرده‌اند به‌دلیل انتشار گازهای گلخانه‌ای دیگر با هواپیما سفر نخواهند کرد.

۵۱ درصد از آنها ترجیح می‌دهند با محدود کردن مسافت سفر، ردپای کربن خود را کاهش دهند. ۵۰ درصد می‌گویند رزرو از طریق پلتفرمی با استانداردهای محیط‌زیستی بالا را در اولویت قرار می‌دهند.

یکی از نتایج جالب این تحقیق این است که ۳۷ درصد بیشترین تمایل را برای کار داوطلبانه هنگام سفر دارند. همین تقاضا و علاقه‌مندی باعث شکل‌گیری اقامتگاه‌های تجربه‌محور شده است. 

در دنیا برندهایی از جمله Selina با ترکیب فضاهای اقامت، کار و تفریح (LiveWorkPlay)  مطابق سلیقه نسل Z عمل کرده‌اند.

این اقامتگاه‌ها علاوه‌بر محل خواب، فضاهای کار اشتراکی، برنامه‌های هنری و فعالیت‌های گروهی را به مسافران ارائه می‌کنند. همچنین، برخی هتل‌ها با برگزاری کارگاه‌های تجربه‌محور و نمایشگاه‌های هنری محلی فضای اقامت مسافران را به مرکز تعامل فرهنگی تبدیل می‌کنند تا سهم بیشتری از جذب این نسل از مسافران داشته باشند. 

شناخت روحیات و علایق این نسل همان چیزی است که بسیاری از شرکت‌های بزرگ گردشگری به‌دنبال آن هستند، چراکه بی‌تردید آینده بازار گردشگری براساس علایق و روحیات این نسل تغییرات عمده‌ای خواهد داشت.

۷۰ درصد از مسافران نسل Z در پرسشنامه Booking گفته‌اند به‌دنبال تجربه‌های سفر خارج از مسیرهای رایج هستند که خانواده و دوستانشان از آنها اطلاعی ندارند. ۴۶ درصد گفته‌اند به‌احتمال زیاد در تعطیلات به یک مقصد بین‌المللی سفر کنند، اما ۳۲ درصد ترجیح می‌دهند در تعطیلات staycation داشته باشند و به مقاصد نزدیک محل زندگی‌شان سفر کنند. 

این تنوع علایق، کار بازاریابی و برنامه‌ریزی برای سفر را دشوار می‌کند، اما این نسل اشتراکات بسیاری هم دارد و شاید پررنگ‌ترین آن تأکید بر این نکته است که سفر کمترین آسیب را به محیط‌زیست و زمین بزند. برندهای مطرح گردشگری در دنیا با انجام پژوهش‌ها و مطالعات علمی تلاش می‌کنند با شناخت دقیق‌تر این نسل برنامه و سیاست آینده خود را با نیازها و علایق و دغدغه‌های این نسل هم‌سو کنند.

سفر فقط تفریح نیست

برای نسل Z سفر تنها فرصت تفریح یا استراحت نیست، بلکه راهی برای رشد فردی، بهبود سلامت روان، کشف فرهنگ‌های نو و تجربه زندگی اصیل است. آنها به‌جای مقاصد تکراری و برنامه‌های کلیشه‌ای، به‌دنبال تجربه‌های واقعی و شخصی‌سازی‌شده هستند.

«ایوانا جانستون»، متخصص بازاریابی در حوزه فناوری، گردشگری و استارتاپ‌ها، در مجله فوربز درباره نقش نسل Z در آینده گردشگری نوشته است: «انگار همین دیروز بود که همه تمرکز صنعت گردشگری بر جذب نسل هزاره با ارائه نان تست آووکادو و وای‌فای رایگان بود! حالا نسل Z مخاطب گردشگری است؛ نسلی که جوهره بازاریابی و طراحی تجربه سفر را دگرگون و صنعت گردشگری را وادار کرده برای جذب این نسل تأثیرگذار -متولدین بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲- راهبردی نو بیندیشد. این نسل حدود یک‌سوم جمعیت جهان را تشکیل می‌دهد.» 

جانستون در بخش دیگری از مقاله خود آورده است: «این نسل مشتاق تجربه، به‌دنبال اصالت، شخصی‌سازی و معنا در سفرهای خود است. بسته‌های تکراری و یکسان دیگر برایش جذاب نیست. آنها تجربه‌هایی می‌خواهند که با ارزش‌ها و سبک زندگی‌شان هم‌خوانی داشته باشد. آنها به‌دنبال تجربه‌های واقعی و فرهنگی هستند. مقاصدی را ترجیح می‌دهند که امکان شناخت فرهنگ بومی، تعامل با جامعه محلی و رشد شخصی را فراهم کند. تمایل این نسل به مقاصد کمترشناخته‌شده و شیوه‌های سفر پایدار، موجب رشد مفاهیمی چون اکوتوریسم، گردشگری داوطلبانه (Voluntourism) و سفرهای منحصربه‌فرد شده است.»

از فرکانس دیجیتال غافل نشوید

آمار رسمی می‌گوید این نسل به‌طور میانگین روزانه بیش از ۱۰ ساعت آنلاین است و دیجیتالی‌ترین نسل تاریخ به شمار می‌رود و طبیعی است در این ساعات تمام فعالیت‌های روزمره را هم در همان فضای آنلاین انجام دهد. 

پژوهشی از هتل‌های Wyndham نشان می‌دهد ۷۹ درصد از مسافران این نسل در امارات از هوش مصنوعی برای طراحی سفر استفاده می‌کنند. شرکت‌های گردشگری هم با تکیه بر همین نیاز چت‌بات‌های هوشمند، بسته‌های پویا و امکانات مربوط به رزرواسیون را طراحی و ارائه می‌کنند. 

برخی کشورها از جمله کشورهای حاشیه خلیج‌فارس در زمینه «سفر بدون اصطکاک» پیشگام‌اند. فرودگاه بین‌المللی دبی راهروی مهاجرت هوشمند مجهز به هوش مصنوعی را معرفی کرده که مسافران واجد شرایط را در ۱۴ ثانیه و بدون نیاز به چک‌کردن گذرنامه عبور می‌دهد. شرکت‌هایی مانند فلای‌دبی نیز از دروازه‌های چهره‌خوان برای کارکنان خود استفاده می‌کنند تا زمان انتظار و کاغذبازی را کاهش دهند. 

در حوزه اقامت نیز هتل‌های زنجیره‌ای Marriott امکاناتی مانند ورود بدون کلید، چک‌این دیجیتال و دستیار هوش‌مصنوعی در اتاق ارائه می‌دهند.

به‌باور جانستون: «درک و سازگاری با رفتار و ارزش‌های نسل Z برای بقا و رشد در بازار گردشگری دنیا حیاتی است. این نسل تنها یک گروه مصرف‌کننده نیست، بلکه نسلی اثرگذار با ذهنی دیجیتال‌گراست که در حال بازنویسی آینده سفر و هتلداری است؛ نسلی که باید زبانش را دانست، ارزش‌هایش را درک کرد و تجربه‌هایی ساخت که با دنیای او هم‌صدا باشد.»

ایران؛ پوست در بازی یا تماشاگر

با توجه به ویژگی‌ها و ترجیحات نسل Z، روشن است که این نسل قرار است چهره گردشگری جهان را بازتعریف کند. اما در ایران، پرسش این است که گردشگری ایران در شرایط فعلی چقدر «پوست در بازی» دارد؟ 

زیرساخت‌ها و خدمات گردشگری در ایران هنوز با نیازهای نسل Z هم‌سو نیست و بسیاری از تصمیم‌گیرندگان، بیشتر در موقعیت ناظر هستند تا بازیگر فعال. آنها هنوز بر سیاست‌های نخ‌نما و سنتی در مدیریت این حوزه پافشاری می‌کنند. شاید نمی‌دانند بدون سرمایه‌گذاری واقعی در دیجیتالی‌سازی، تجربه‌محوری، توسعه سفرهای پایدار و تعامل با جوامع محلی، ایران تنها در نقش یک تماشاگر باقی خواهد ماند و فرصت بهره‌گیری از بزرگ‌ترین گروه مسافران آینده را از دست می‌دهد.

با مرور آمار و نتایج پژوهش‌های بین‌المللی می‌توان به این نتیجه رسید که برای جذب نسل Z، فعالان گردشگری ایران می‌توانند بر سه محور تمرکز کنند: اول، دیجیتالی‌سازی تجربه سفر؛ دوم، توسعه سفرهای تجربه‌محور و فرهنگ‌محور با تأکید بر و تعامل با جامعه محلی؛ و سوم، ایجاد برنامه‌های پایدار و دوستدار محیط‌زیست. 

اقامتگاه‌ها، تورگردان‌ها و شهرهای مقصد می‌توانند با استفاده از فناوری، طراحی تجربه شخصی‌سازی‌شده و ارائه فعالیت‌های خلاقانه و داوطلبانه، جذابیت خود را برای این نسل افزایش دهند. اما در تبلیغات عمده و سیاستگذاری‌های کلان حاکمیتی و حتی برخی فعالان بخش خصوصی هنوز تأکید بر ارائه تسهیلات سفر به بازنشستگان و کارکنان دولت است تا نسلی که دنیا را دیجیتالی می‌بیند و درک می‌کند.

البته هر دو این جوامع هدف باید مورد توجه قرار گیرند، اما مسئله اینجاست که برنامه‌ریزی و تأمین زیرساخت‌ها نیز مبتنی‌بر نیازهای همان گروه‌هایی است که سیاست‌های حاکمیتی بر آن تأکید دارند. 

‌این یک حقیقت است که بدون سازگاری با نیازها و ارزش‌های نسل Z، گردشگری ایران به‌رغم داشتن ظرفیت‌های قابل‌توجه متناسب با علایق این نسل، فرصت بهره‌گیری از یکی از بزرگ‌ترین گروه‌های مسافران آینده را از دست خواهد داد.