سازمان گردشگری ملل متحد با برگزاری اجلاس «بهترین روستاهای گردشگری» به معرفی و قدردانی از روستاهایی می‌پردازد که گردشگری را به ابزاری برای توسعه پایدار، حفظ میراث‌فرهنگی و تقویت اقتصاد محلی تبدیل کرده‌اند. این روستاها، با استفاده از جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی خود، به‌عنوان الگو‌هایی در گردشگری پایدار معرفی می‌شوند. هر روستایی که وارد این فهرست جهانی می‌شود، داستانی از سنت و نوآوری دارد. این روستاها با پیوند دادن تاریخچه غنی خود به نیازهای امروزی، به محلی تبدیل شده‌اند که نه‌تنها به گردشگران فرصت آشنایی با زندگی ساده و اصیل را می‌دهند، بلکه به پایداری زیست‌محیطی و اجتماعی هم توجه دارند. انتخاب این روستاها براساس معیارهایی از قبیل حفظ محیط‌زیست، توسعه پایدار و استفاده بهینه از منابع‌طبیعی و فرهنگی، نشان می‌دهند گردشگری می‌تواند به‌عنوان یک نیروی مثبت برای بهبود جوامع روستایی عمل کند. استقبالی که کشورها در چند سال اجرای این ابتکار داشتند، نشان می‌دهند سیاست‌های کلی جهان به‌سمت پایداری توسعه و توجه به جوامع محلی تمایل بیشتری دارد.

روستاهای ایران که به رقابت جهانی امسال رفتند

«مصطفی فاطمی»، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی، درباره روستاهایی که تابه‌حال به‌عنوان دهکده‌های جهانی معرفی شده‌اند، می‌گوید: «در پنج دوره برگزاری این اجلاس ما توانستیم دو روستا را ثبت کنیم؛ کندوان و اصفهک. این دو روستا به‌دلیل ویژگی‌های خاصی که داشتند، هم از نظر معماری و موقعیت و هم از نظر توسعه پایداری که تجربه کرده‌اند، موفق به ثبت شدند. کندوان در زمینه پایداری محیطی و روستای اصفهک در حوزه پایداری اجتماعی برجسته بودند. داستان کندوان، بهره‌گیری از طبیعت برای ایجاد یک زیستگاه انسانی است که از طریق اقتصاد گردشگری تداوم پیدا کرده است. در روستای اصفهک، داستان امید جریان دارد؛ امیدی که پس از یک زلزله شکل گرفت و گردشگری عاملی شد برای بازگشت مردم و گردشگران به روستایی که هیچ‌کس نمی‌خواست دوباره به آن برگردد.»

فاطمی درباره روستاهایی که امسال نامزد معرفی به‌عنوان دهکده‌های جهانی بودند می‌گوید: «امسال هشت روستا از ایران نامزد معرفی به‌عنوان دهکده‌های جهانی بودند که هر کدام در حوزه‌ای خاص ابتکاراتی داشتند و در یکی از شاخص‌های مورد نظر سازمان گردشگری ملل متحد برجسته بودند. روستای حسنلو را از منظر ترویج و حفاظت از منابع فرهنگی معرفی کردیم؛ روستایی که سال‌ها مردم آن، سایت باستان‌شناسی موجود در آنجا را حفاظت و حراست کرده‌ و خودشان به پیشینه تمدنی‌شان واقف‌اند. موزه‌ای ساخته‌ و تلاش می‌کنند گردشگران را به روستای خود جذب کنند. در روستای پالنگان، موضوع بهره‌گیری از آیین‌های سنتی روستا برای جذب گردشگر مطرح شده و از سوی دیگر، پایداری محیطی هم مورد توجه است؛ به این صورت که اقلیم منطقه منطبق بر ساختار محیطی است که در آن واقع شده‌اند؛ یعنی روی همان کوه باغات و خانه‌هایشان را ساخته‌ و از آب جاری رودخانه برای پرورش ماهی استفاده می‌کنند. روستای موییل در اردبیل، با بهره‌گیری از چشمه‌های آب معدنی و کوه سهند، پایداری محیطی ایجاد کرده و تلاش می‌کند از این منابع بهره‌برداری اقتصادی و گردشگری داشته باشد. روستای برغان در البرز، علاوه‌بر معرفی برند محصولات غذایی مانند سماق و آلو، برند بستنی سنتی را نیز معرفی کرده و تلاش می‌کند آن را به‌عنوان میراثی در حوزه غذا ثبت و معرفی کند. روستاییان فهرج، با مدیریت منابع آب در طول تاریخ، تلاش کرده‌اند، این روستا را در کویر کم‌آب یزد حفظ کنند. قنات‌ها به‌خاطر کم‌آبی ایجاد شده‌اند. کشت‌های کم‌آب‌بر و گلخانه‌ای رونق پیدا کرده و امروزه این روستا به‌عنوان مقصد گردشگری کشاورزی مورد توجه است. مزارع کشاورزی متعدد گلخانه‌ای، مزارع پرورش شتر و کمپ‌های کویری، همه داستان پایداری محیطی روستا را روایت می‌کنند.»

فاطمی درباره ویژگی‌های بارز سه روستای کندلوس، شفیع‌آباد و سهیلی، توضیح می‌دهد: «روستای کندلوس در مازندران با تسهیلگری داروهای گیاهی را با برند خاص روستا تولید و به فروش می‌رسانند و موزه‌ای ایجاد کرده‌اند که تاریخ و تمدن روستا را معرفی می‌کند. این روستا از منابع فرهنگی در رویدادها و آیین‌هایش بهره می‌برد. روستای سهیلی در قشم هم نمونه‌ای از پایداری محیطی است. مردم این روستا شش ماه از سال را به فعالیت‌های گردشگری مشغول‌اند و در شش ماه دوم سال به احیای جنگل‌های حرا که سرمایه اصلی‌شان در گردشگری است، می‌پردازند. به این معنا که نهال‌های حرا را در خانه‌هایشان می‌کارند و از آنها مراقبت می‌کنند تا پس از رشد کافی، در جنگل بکارند. علاوه‌براین، عوامل آسیب‌رسان به جنگل‌های حرا را کنترل و گونه‌های جانوری منطقه را حذف می‌کنند. از جمله اقدامات انجام‌شده، این بود که محل برگزاری یکی از سنت‌های محلی به‌نام «شترشویان» را که در آن چند ماه یکبار شترها را در دریا می‌شستند، به‌جای دیگری منتقل کردند. چون این کار باعث آسیب به نهال‌های حرا می‌شد.» به‌گفته فاطمی، مردم روستا علاوه‌بر تمام این تلاش‌ها برای حفظ روستا، در شیوه صید هم تجدید نظر کرده و صید ترال را در روستا ممنوع کرده‌اند؛ چون می‌دانند این شیوه صید چقدر به محیط‌زیست دریایی آسیب می‌زند.

داستان روستای شفیع‌آباد کرمان اما با هفت روستای دیگر متفاوت است. داستان زنان، صنایع‌دستی، روستا و توسعه گردشگری در شفیع‌آباد به هم گره خورده است، فاطمی در مورد این روستا می‌گوید: «زنانی که چند سال پیش تصمیم گرفتند روستایی را که در حال خالی‌شدن از سکنه بود نجات دهند، گروهی به‌نام «گوجینو» تشکیل دادند و یک برند صنایع‌دستی دارند. با تلاش‌های این گروه از زنان، قنات روستا احیا شد. در مرحله بعد بومگردی‌هایی راه‌اندازی کردند و شروع به ترویج و معرفی روستا به‌عنوان مقصد گردشگری کردند. داستان شفیع‌آباد، داستان عزم زنان روستایی است که با مشارکت خود، روستا و منطقه‌شان را به یک روستای گردشگری و نمونه پایداری اجتماعی تبدیل کردند.»

معیارها و فرایند انتخاب دهکده‌های جهانی گردشگری

در فرایند انتخاب «بهترین روستاهای گردشگری» کشورها می‌توانند حداکثر هشت روستا را به‌عنوان نامزد معرفی کنند. این روستاها توسط هیئت مشاوره مستقل ارزیابی و طبق معیارهایی مانند پایداری اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی، به‌طور دقیق بررسی می‌شوند. پس از ارزیابی‌ها، فهرست نهایی در اواخر تابستان و اوایل پاییز هر سال اعلام می‌شود.

به‌گفته فاطمی «معیارهای اصلی سازمان جهانی گردشگری ملل متحد (UNWTO) برای ثبت در فهرست روستاهای جهانی، در درجه اول منابع‌طبیعی و فرهنگی است. ما تقریباً در تمام کاندیداهایی که معرفی می‌کنیم، بالاترین امتیاز را در این حوزه کسب می‌کنیم؛ به این معنی که روستاهای ما به‌اندازه‌ای قابلیت دارند که هرکدام در زمینه منابع فرهنگی و طبیعی کم‌نظیرند و بیشترین امتیاز را دریافت می‌کنند.» شاخص‌های بعدی، ترویج و حفاظت از منابع فرهنگی و پایداری اقتصادی است. مواردی که نشان می‌دهد روستا چقدر از گردشگری و فعالیت‌های مرتبط با آن منتفع می‌شود. چند درصد از مردم روستا از گردشگری بهره‌مند هستند و آیا درآمد گردشگری به کل مردم روستا سود می‌رساند یا خیر.

مؤلفه‌های دیگر که زیر ذره‌بین می‌رود: «در موضوع پایداری اجتماعی به نقش مشارکت زنان و جامعه محلی در فعالیت‌های روستا و استمرار آن در دوره‌ای که روستا به یک مقصد گردشگری تبدیل شده، توجه دارند. پایداری محیطی از دیگر شاخص‌های ورد بررسی است که همان‌طورکه از نامش پیداست، به اهمیت حفاظت از محیط‌زیست پیرامون روستا می‌پردازد؛ آیا روستا به محیط پیرامونش اهمیت می‌دهد؟ چگونه از منابع‌طبیعی محافظت می‌کند؟ آیا برنامه مناسبی برای مدیریت پسماند دارد و می‌تواند کمترین آسیب را به محیط‌زیست وارد کند؟ آیا گردشگری موجب حفاظت از محیط پیرامون شده؟ آیا حذف پلاستیک و سوخت‌های فسیلی و ترغیب به استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و موارد مشابه مورد توجه قرار گرفته؟» ظرفیت گردشگری و توسعه و یکپارچگی زنجیره ارزش نیز مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. این شاخص بررسی می‌کند که آیا اجزای مختلف گردشگری در روستا شکل گرفته‌اند؟ یعنی مردم صنایع‌دستی تولید و عرضه می‌کنند؟ بازارچه دارند؟ اقامتگاه‌های بومگردی، هتل، آژانس‌های گردشگری و مراکز پذیرایی وجود دارند و دیگر اجزای گردشگری در روستا توسعه پیدا کرده‌اند؟

فاطمی درباره فاکتورهای دیگر توضیح می‌دهد: «کشورها باید درباره سیاستگذاری‌های کلی و اقداماتی که انجام می‌دهند، به داوران توضیح دهند؛ از جمله اینکه «حاکمیت و اولویت‌بندی گردشگری در کشور چه وضعیتی دارد. سازمان جهانی گردشگری می‌خواهد بداند حاکمیت محلی تا چه حد به توسعه گردشگری علاقه‌مند است و آیا اقدامات شاخصی برای توسعه گردشگری در روستا انجام داده است یا خیر. موضوع دیگر که باز به سیاست‌های کلان مربوط است زیرساخت و اتصالات است. از کشورها می‌پرسند آیا روستا دسترسی مناسبی به امکانات حمل‌ونقل دریایی، هوایی، ریلی و زمینی دارد؟ گردشگران چگونه می‌توانند به این روستا سفر کنند؟ در این شاخص، اتصالات آنلاین هم مورد توجه است؛ پهنای باند اینترنت روستا چقدر است؟ آیا روستا با شبکه‌های بین‌المللی سفر در ارتباط است؟ آیا کارت‌های اعتباری بین‌المللی در روستا قابل‌استفاده‌اند؟ آیا گردشگران می‌توانند فعالیت‌های خود را به‌سادگی انجام دهند، آیا امکان رزرو از طریق وب‌سایت‌های بین‌المللی وجود دارد؟ مورد بعدی هم بهداشت، ایمنی و امنیت است. شامل میزان امنیت روستا، وجود مراکز بهداشتی، دسترسی مردم به مراکز درمانی و ایمنی اماکن گردشگری می‌شود.» علاوه‌بر تمام این شاخص‌ها سه ابتکاری که روستا دارد و داستان تفصیلی روستا هم به سازمان جهانی گردشگری ارائه می‌شود.

به‌گفته فاطمی، نقطه‌ضعف روستاهای معرفی‌شده از سوی ایران بیشتر در حوزه زیرساخت است. هر چند در مواردی پیش از ارائه پرونده روستاها سعی می‌شود این کمبودها رفع شود، اما مسئله کلان‌تر از آن است که بتوان در کوتاه‌مدت آن را رفع کرد.

مزایای جهانی‌شدن برای روستاها

سال گذشته روستای اصفهک به‌عنوان دهکده جهانی معرفی شد و پیش‌از‌آن، کندوان به این فهرست راه پیدا کرده بود. اما مزیت این ثبت چیست؟ فاطمی معتقد است: «فرایند ثبت روستاها خود به‌تنهایی یک ارتقا است. یک روند که روستا را تبدیل به روستای گردشگری می‌کند. وقتی سه سال پیش برای ثبت روستا به روستای سهیلی رفتم و با مسئولان محلی و اعضای شورا صحبت کردم، نگاه آنها این بود که سهیلی باید تبدیل به شهر شود و اصلاً نگاه حفظ روستا را نداشتند. اما فرایند ثبت و علاقه‌مندی آنها به ثبت و احساسی که نسبت به روستایشان پیدا کردند، باعث شد سهیلی مسیر خود را تغییر دهد و بخواهد روستا باقی بماند. اصالت‌های فرهنگی خود را حفظ کند و به‌عنوان یک روستا تبدیل به بهترین دهکده گردشگری جهان شود. همین اتفاق در فهرج، پالنگان و بسیاری از روستاهای ایران رخ داده. توجه حاکمیت محلی به این روستاها جلب شده، نشست‌های متعددی برای ارتقای استانداردهای روستا برگزار شده، تابلوها تغییر کرده و امکانات زیرساختی در این روستاها ایجاد شده است. درنتیجه می‌توان گفت فرایند ثبت باعث ارتقای روستا می‌شود. وقتی ما یک روستا را کاندید تبدیل‌شدن به یک دهکده گردشگری جهانی می‌کنیم، باید آن را مطابق با استانداردهای بین‌المللی ارتقا دهیم و این اتفاق در روند ثبت رخ می‌دهد. این‌گونه نیست که بگوییم فقط ثبتش کنیم و هیچ اتفاقی نمی‌افتد. برخی روستاها، مانند اصفهک،داستانشان قوی است و سازمان گردشگری ملل متحد را ترغیب می‌کند آن را ثبت کند. در این موارد ارتقای روستا پس از ثبت اتفاق می‌افتد؛ ولی در اکثر روستاها، این فرایند قبل از ثبت اتفاق می‌افتد.»

گردشگری روستایی در افق جهانی

معرفی «بهترین روستاهای گردشگری» تنها یک جشنواره سالانه جهانی نیست، بلکه حرکتی تأثیرگذار در دنیای گردشگری است. این روستاها مسیر توسعه پایدار را روشن می‌کنند و به‌عنوان پیشگامانی در عرصه حفاظت از محیط‌زیست، فرهنگ و اقتصاد محلی شناخته می‌شوند. این شانس بزرگی برای توجه بیشتر به ظرفیت‌های گردشگری روستایی در ایران است. فاطمی معتقد است: «برای اولین‌بار است که سه روستا را به‌صورت هم‌زمان ثبت می‌کنیم. هر چند به‌صورت غیررسمی به ما اعلام شده و خبر رسمی روز جمعه منتشر خواهد شد، اما با رسمی شدن این ثبت ما جزو معدود کشورهایی خواهیم بود که در یک دوره، سه روستا را ثبت کرده است.» این اتفاق نشان از جایگاه ویژه روستاهای ایران دارد؛ روستاهایی که هنوز اصالت‌ فرهنگی و پایداری اجتماعی، اقتصادی و محیطی را حفظ کرده‌‌اند و می‌توانند به جذاب‌ترین مقاصد گردشگری تبدیل شوند.