نخستین تصویر از بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، اماکنی برای درمان انسان‌ها، رفع مشکلات سلامتی، نجات جان افراد و بازگردان زندگی به آنها است. این واقعیت اما یک روی تاریک نیز دارد، تولید حجم عظیمی از پسماندها و زباله‌های پزشکی‌ که می‌تواند حیات انسان، حیوانات، گیاهان و هر آنچه را که حیاتش وابسته به آب و خاک است، تهدید کند.‌ درواقع، پزشکی درصورت مدیریت نادرست پسماندهایش می‌تواند به همان اندازه که درمانگر است، تهدیدکننده نیز باشند. سر سوزن‌های آلوده، مواد شیمیایی، داروهای تاریخ‌گذشته و زباله‌های عفونی، اگر بی‌محابا وارد محیط شوند، نه‌تنها بیماران و کارکنان مراکز درمانی بلکه کل جامعه و محیط‌زیست را در معرض خطری خاموش قرار می‌دهند. همین واقعیت است که موضوع مدیریت پسماندهای بیمارستانی را به یکی از جدی‌ترین‌ نگرانی‌های نظام‌های سلامت، نهادها و فعالان‌ محیط‌زیستی تبدیل کرده است.

۴۰ اخطار به بیمارستان‌های پایتخت در پنج ماه  

شهرهای پرجمعیت با اماکن پرتعداد درمانی، پسماند بیشتری تولید می‌کنند. به همین دلیل، نگرانی‌ها درباره سرنوشت پسماندهای این اماکن نیز بیشتر است. تهران نه‌تنها تعداد بیمارستان‌ها و مراکز درمانی آن از سایر شهرهای کشور بیشتر است بلکه به‌لحاظ اماکن خرد درمانی، کلینیک‌ها، آزمایشگاه‌ها، کارخانه‌جات دارویی و… در کشور جایگاه نخست را دارد و بر همین اساس، نیز بیشترین پسماند و زباله بیمارستانی را تولید می‌کند. در روزهای اخیر گزارشی منتشر شد که از اخطار اداره حفاظت محیط‌زیست تهران به ۲۰ بیمارستان و مرکز درمانی کشور خبر می‌داد؛ اخطاری که به‌دلیل رعایت نکردن الزامات محیط‌زیستی در مورد مدیریت پسماندها و فاضلاب این اماکن درمانی در دو ماه نخست تابستان صادر شده بود.

 به‌گفته رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست تهران این ۲۰ اخطاریه تنها مربوط به دو ماه نخست تابستان بوده و از ابتدای سال تا امروز پس از بررسی ۵۰ بیمارستان و مرکز درمانی ۴۰ اخطاریه صادر شده است.

«زهره عبادتی»، رئیس اداره محیط‌زیست تهران، در گفت‌وگو با «پیام ما» در رابطه با اخطاریه به بیمارستان‌های تهران گفت: «این سازمان در راستای وظایف قانونی خود، به‌طور مستمر وضعیت بیمارستان‌ها و واحدهای درمانی را از دو منظر مدیریت پسماندها و مدیریت فاضلاب پایش می‌کند. انواع پسماندهای تولیدی، پسماندهای عفونی، تیز و برنده و شیمیایی خانگی هریک نیاز به مدیریت خاص خود دارند و به‌ویژه پسماندهای عفونی و تیز و برنده مستلزم نظارت دقیق‌تری هستند. اگرچه نظارت اصلی بر پسماندها برعهده وزارت بهداشت است، اما سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌دلیل اهمیت بالای مدیریت پسماند در بیمارستان‌ها، عملکرد وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم‌پزشکی در استان‌ها را نیز رصد می‌کند.»

او تأکید کرد: «موضوع مدیریت فاضلاب در بیمارستان‌ها نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. فاضلاب تولیدی در این مراکز ممکن است حاوی مواد شیمیایی و بیماری‌زا باشد که نیازمند تصفیه اصولی است. بیشتر بیمارستان‌ها به سیستم تصفیه فاضلاب مجهز هستند و خروجی‌های آنها مورد بررسی قرار می‌گیرد. خوشبختانه بیمارستان‌هایی که در سطح شهر تهران واقع شده‌اند، پس از تصفیه فاضلاب، آن را به شبکه جمع‌آوری فاضلاب شهری تخلیه می‌کنند.»

او بیان کرد: «از ابتدای سال جاری تا کنون، بیش از ۵۰ بیمارستان مورد پایش قرار گرفته‌اند و در این مدت حدود ۴۰ اخطاریه صادر شده است. تنها در دو ماه اخیر ۲۰ اخطاریه صادر کرده‌ایم. این اخطارها به‌دلیل درخواست از بیمارستان‌ها برای انجام خوداظهاری از طریق آزمایشگاه‌های معتمد بوده و الزاماً به‌معنی آلودگی بیمارستان‌ها نیست.»

این مقام سازمان محیط‌زیست همچنین درباره علت سایر اخطاریه‌ها به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، بیان کرد: «بازدیدها و آزمایش‌های انجام‌شده نشان داد برخی از دستگاه‌های بی‌خطرساز زباله (اتوکلاو) و خروجی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب این مراکز به استانداردهای لازم نرسیده‌اند. در این راستا، اخطاریه‌هایی برای رفع نقص به بیمارستان‌ها صادر و نتایج استاندارد به این سازمان ارائه شده است. اگرچه اکثر بیمارستان‌ها سیستم‌های مدیریت پسماند دارند، اما ممکن است مشکلاتی مانند کالیبره نبودن دستگاه‌ها یا ایراد در سیستم‌های تصفیه فاضلاب به‌وجود آید. خوشبختانه، بیمارستان‌های تهران اقدامات اولیه را رعایت کرده‌اند و پایش مستمر آنها برای اطمینان از رعایت استانداردها ادامه دارد.»

او درباره نظارت بر دفع داروهای تاریخ‌گذشته نیز گفت: «داروخانه‌ها و شرکت‌های تولید و واردکننده دارو موظف به مدیریت داروهای تاریخ مصرف گذشته هستند. این داروها تحت نظارت سامانه جامع محیط‌زیست کشور قرار دارند و مجوز لازم برای انتقال به مراکز مجاز پسماند را دریافت می‌کنند.»

عبادتی بیان کرد: «حجم قابل‌توجهی از مجوزهای صادرشده برای دفع و دفن پسماندهای شیمیایی مربوط به داروهای تاریخ مصرف گذشته است. او همچنین تأکید کرد با وجود حجم بالای داروخانه‌ها و مراکز درمانی در تهران، خوشبختانه وضعیت به‌گونه‌ای است که هنوز مشکل حادی در این زمینه وجود ندارد. نظارت و پایش مستمر بر وضعیت آلودگی ناشی از داروهای تاریخ مصرف گذشته ضروری است تا از بروز مشکلات جدی‌تر در آینده جلوگیری شود.»

ضعف در مدیریت پسماند

عبادتی تا حدودی نگرانی‌ها را از وضعیت بیمارستان‌های تهران برطرف کرد، بااین‌حال، «سلمان اسحاقی»، سخنگوی کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، در گفت‌وگویی، صدور بیش از ۲۰ اخطاریه محیط‌زیستی برای بیمارستان‌های تهران در تابستان را نشانه ضعف جدی در مدیریت پسماندهای بیمارستانی دانست و تأکید کرد: کمیسیون بهداشت با ورود جدی و پیگیری مستمر، مسئولان مربوطه را پاسخگو خواهد کرد.

فراتر از استانداردهای جهانی

براساس آمارهای سازمان جهانی بهداشت، ۱۵ درصد پسماندهای بیمارستانی، زباله‌های خطرناک شامل پسماندهای عفونی، شیمیایی، پرتوزا و… است و ۸۵ درصد این زباله‌ها غیرخطرناک محسوب می‌شوند. از سوی دیگر، مدیریت پسماندهای بیمارستانی براساس پروتکل خاصی انجام می‌شود که براساس قانون مدیریت پسماندها مصوب سال ۱۳۸۳ تدوین شده است. در این پروتکل پسماندهای بیمارستانی یا پسماندهای پزشکی به چهار دسته پسماندهای عفونی، پسماند تیز و برنده، پسماند شیمیایی و دارویی و پسماند عادی تقسیم‌بندی شده‌اند و براساس ماده ۹ این پروتکل، به دو پسماند عادی یا شبه‌خانگی و پسماندهای پزشکی ویژه طبقه‌بندی می‌شوند.

سالانه در جهان میلیون‌ها تن زباله پزشکی تولید می‌شود که این آمار در اروپا به سالی شش میلیون تن می‌رسد. از سوی دیگر، میزان تولید زباله خطرناک به‌ازای هر تخت بیمارستانی در جهان بین ۰.۲ تا ۰.۵ کیلوگرم است. این درحالی‌است که میزان تولید زباله بیمارستانی در ایران بین ۲ تا ۳.۵ کیلوگرم است و براساس تخمین‌ها روزانه بیش از  ۳۰۰ تن زباله پزشکی در ایران تولید می‌شود. به‌گفته سخنگوی کمیسیون بهداشت و درمان «این میزان ۲۷ درصد بیش از استانداردهای جهانی است.»

اسحاقی در این رابطه اظهار کرد: «این موضوع نیازمند توجه فوری و جدی مسئولان و مدیران مراکز درمانی است. بیمارستان‌ها باید در مدیریت پسماندهای عفونی و خطرناک دقت بیشتری به خرج دهند و با به‌کارگیری روش‌های نوین بی‌خطرسازی، از آسیب‌های زیست‌محیطی جلوگیری کنند. در این میان، کمبود زیرساخت‌ها و فرسودگی برخی مراکز درمانی از مشکلات اساسی است که باید با برنامه‌ریزی و تخصیص بودجه مناسب برطرف شود.»

او همچنین بر ورود کمیسیون بهداشت به موضوع مدیریت پسماندهای بیمارستانی خبر داد و گفت: «کمیسیون بهداشت وظیفه خود می‌داند که ضمن ورود جدی به این موضوع، مسئولان وزارت بهداشت، شهرداری و سازمان محیط‌زیست را برای رفع این مشکلات پاسخگو کند و بدون همکاری و هماهنگی این نهادها، مدیریت پسماند بیمارستانی بهبود نخواهد یافت. سلامت جامعه تنها به درمان بیماران محدود نمی‌شود، بلکه حفاظت از محیط‌زیست در مراکز درمانی نیز باید در اولویت قرار گیرد تا بتوان محیطی سالم و ایمن برای همه فراهم کرد.»

براساس پروتکل یا آیین‌نامه مدیریت پسماندهای بیمارستانی، جمع‌آوری زباله‌ها و جداسازی یا تفکیک در مبدأ برای جداسازی زباله‌های خطرناک از زباله‌های عادی،  انتقال و حمل‌ونقل ایمن با تجهیزات مناسب به‌منظور کاهش آلودگی، ضدعفونی و استریل کردن پسماندهای عفونی و تیز از طریق اتوکلاو، تابش حرارت یا استفاده از مواد شیمیایی، بازیافت و استفاده مجدد برخی مواد قابل‌بازیافت و پس از رعایت پروتکل‌های بهداشت و درنهایت سوزاندن و دفع نهایی در کوره‌های ویژه با فیلترهای استاندارد سوزانده شوند تا از انتشار آلاینده‌ها جلوگیری مراحل استاندارد مدیریت پسماندهای بیمارستانی است.

نگرانی در مورد مراکز درمانی کوچک

براساس ماده ۱۳ قانون مدیریت پسماند، مصوب سال ۱۳۸۳ مخلوط کردن پسماندهای پزشکی با سایر پسماندها و تخلیه و پخش‌ آنها در محیط و یا فروش، استفاده و بازیافت ممنوع است. این مسئله به‌ویژه در مراکز درمانی کوچک یکی از نگرانی‌های سازمان محیط‌زیست است.

«مهدی خادم ثامنی»، مدیرکل دفتر پسماند سازمان محیط‌زیست، به «پیام ما» گفت: «یکی از تهدیدات و نگرانی‌های ما عدم تفکیک زباله‌های بیمارستانی است. زمانی که زباله‌های پزشکی مانند زباله‌های عادی دفع شوند، زباله‌گردها ممکن است با تهدید مواجه شوند و از سوی دیگر، موجب انتشار بیماری و آلودگی‌های عفونی شوند.»

او افزود: «عمده مشکلات ما ممکن است در دفع پسماند بیمارستانی مرتبط با مراکز خرد درمان مانند کلینیک‌های جراحی محدود، مطب‌های پزشکی و… باشد. در بیمارستان‌های بزرگ مشکل چندانی وجود ندارد و عموماً ضوابط و استانداردهای مدیریت پسماند رعایت می‌شود.»

این مقام سازمان محیط‌زیست تأکید کرد: «وزارت بهداشت مسئول نظارت بر مدیریت پسماند بیمارستانی از ابتدا تا انتهای آن است. این پسماندها نخست باید بی‌خطر‌سازی شود و پس‌ازآن، به روش‌های استاندارد حمل و دفع شود. سازمان محیط‌زیست نیز مسئول نظارت بر حسن انجام کار است و درصورت مشاهده تخلف به آن ورود می‌کند.»

عبادتی نیز درباره وضعیت مدیریت پسماند مراکز درمانی کوچک گفت: «نگرانی اصلی ما بیشتر مربوط به مراکز کوچک درمانی مانند مطب‌ها و کلینیک‌هاست که احتمال قاطی شدن پسماندهای عفونی با سایر پسماندها وجود دارد. طبق قانون، مدیریت پسماند این مراکز برعهده وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم‌پزشکی است. در تهران، سه دانشگاه علوم‌پزشکی ایران، تهران و شهیدبهشتی مسئول نظارت بر این مراکز هستند. در کارگروه مدیریت پسماند که اخیراً در فرمانداری تهران برگزار شد، تصمیماتی برای نظارت بیشتر بر مراکز خرد درمانی اتخاذ شد.»

او بیان کرد: «حدود شش‌هزار مرکز کوچک درمانی در تهران فعال هستند که با پیگیری‌های انجام‌شده، بسیاری از آنها پسماندهای خود را به سازمان مدیریت پسماند شهرداری تحویل می‌دهند. همکاری بین شهرداری تهران و دانشگاه‌های علوم‌پزشکی در این زمینه ادامه دارد و هدف نهایی اطمینان از مدیریت صحیح پسماندها در تمامی مراکز درمانی است. همچنین، انتظار می‌رود دانشگاه‌ها گزارشی جامع از وضعیت مدیریت پسماند در مراکز خرد درمانی ارائه دهند تا نظارت و پایش این موضوع به‌طور کامل انجام شود.»

«محسن فرهادی»، مدیرکل سلامت محیط و کار وزارت بهداشت، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره نحوه مدیریت پسماند مراکز خرد درمانی گفت: «براساس قانون مدیریت پسماند، مطب‌ها، آزمایشگاه‌ها، کلینیک‌ها و سایر مراکز درمانی کوچک (به‌جز بیمارستان‌ها) سه راهکار برای دفع پسماندهای ویژه پزشکی در اختیار دارند. نخستین راهکار بی‌خطرسازی در محل تولید با استفاده از تجهیزات مجاز، دومین راهکار انتقال پسماند به نزدیک‌ترین بیمارستان برای بی‌خطرسازی و درنهایت برون‌سپاری به شرکت‌های مجاز و شهرداری‌ها برای جمع‌آوری و بی‌خطرسازی است.»

او افزود: «نظارت بر اجرای این فرایندها توسط کارشناسان بهداشت محیط در مراکز خدمات جامع سلامت که در محلات و بخش‌های مختلف حضور دارند، انجام می‌شود و درصورت مشاهده تخلف، موضوع تا رفع نقص پیگیری می‌شود. سطح دوم نظارت از سوی دانشگاه‌های علوم‌پزشکی و وزارت بهداشت انجام می‌شود، چنانچه مشکلات فرایندهای مدیریت پسماند رفع نشود، مراکز متخلف به مراجع قضائی ارجاع داده می‌شوند.»

فرهادی با اشاره به تفاوت مدیریت پسماند در بیمارستان‌ها و مراکز خرد درمانی بیان کرد: «بیش از ۹۵ درصد بیمارستان‌های کشور مجهز به دستگاه‌های بی‌خطرساز و اتوکلاو هستند و پسماند خود را در محل مدیریت می‌کنند. اما مراکز خرد به‌دلیل پراکندگی و محدودیت اقتصادی، این امکانات را نداشته و همین موضوع احتمال بروز خطا را افزایش می‌دهد.»

این مقام وزارت بهداشت همچنین درباره تفکیک از مبدأ پسماندهای بیمارستانی بیان کرد: «میزان تفکیک از مبدأ پسماندها در بیمارستان‌ها ۷۵ درصد است، که البته تا به صد درصد برسد راه زیادی وجود دارد.»

او در ادامه به آمار تولید پسماند عفونی اشاره کرد و گفت: «سرانه تولید پسماند عفونی در کشور به‌طور میانگین روزانه ۱.۵ کیلوگرم به‌ازای هر تخت بیمارستانی است که رقم بالایی محسوب می‌شود. اگر تفکیک از مبدأ به‌درستی انجام گیرد، میزان پسماند عفونی کاهش می‌یابد و هزینه‌ها و استهلاک دستگاه‌ها نیز کمتر می‌شود.»

به‌گفته او، برخی مراکز مانند مطب‌های روان‌پزشکی تقریباً پسماند عفونی ندارند، اما در کلینیک‌های زنان، زایمان و بخش‌های تزریقات و پانسمان حجم پسماند عفونی بیشتر است.

این مقام مسئول با تأکید بر هماهنگی‌های نزدیک وزارت بهداشت و سازمان محیط‌زیست یادآور شد: «در حال حاضر بازرسی‌های مستمر و تبادل اطلاعات میان دو دستگاه انجام می‌شود و موارد تخلف علاوه‌بر پیگیری داخلی، به اطلاع سازمان محیط‌زیست نیز می‌رسد.»

آمار اخطارها به بیمارستان‌های تهران و عدم تفکیک از مبدأ ۳۰ درصد پسماندها نشان می‌دهد که هنوز فاصله زیادی تا رعایت کامل استانداردها وجود دارد. این واقعیت، مسئولان وزارت بهداشت، سازمان محیط‌زیست به‌عنوان نهاد ناظر عالی و مدیران مراکز درمانی را در برابر این پرسش قرار می‌دهد که چرا با وجود قوانین و تجهیزات موجود، همچنان نقص‌های جدی در فرایند بی‌خطرسازی و تصفیه مشاهده می‌شود؟

می‌توان از همین اخطارها به‌عنوان فرصتی برای ارتقای استانداردها، تقویت همکاری میان نهادها و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین مدیریت پسماند به‌ویژه در مراکز خرد درمانی استفاده کرد. اگر نگاه به موضوع از سطح یک مشکل حاشیه‌ای به اولویت اصلی در نظام سلامت ارتقا پیدا کند، می‌توان تهدید پسماندهای بیمارستانی را به الگویی از مدیریت هوشمندانه و آینده‌نگر تبدیل کرد؛ الگویی که هم ضامن سلامت بیماران و کارکنان مراکز درمانی، کارگران شهرداری، زباله‌گردها است و هم تهدیدهایی محیط‌زیستی را کاهش می‌دهد.