تازه‌ترین آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران نشان می‌دهد از ابتدای سال آبی جاری (ابتدای مهر۱۴۰۳) تا ۲۵ مرداد (یکشنبه) حجم آب موجود در سدهای کشور ۲۱ میلیارد مترمکعب شده است. همچنین، ذخیره آبی سه سد مهم صفر شده، حجم پرشدگی مخازن کل سدهای مهم فقط ۴۱ درصد است و میزان آب موجود، کاهشی ۲۵ درصدی نسبت به سال آب پیش را نشان می‌دهد. میزان آب ورودی به سدها ۲۳ میلیارد و ۸۳۰ میلیون مترمکعب شده که مقایسه آن با همین بازه زمانی در سال گذشته، نمایانگر کاهشی ۴۲ درصدی است. میزان آب خروجی از سدهای بزرگ و مهم کشور هم به عدد ۲۷ میلیارد و ۹۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که در مقایسه با زمان مشابه سال گذشته آبی که ۳۴ میلیارد و ۸۷۰ میلیون مترمکعب بوده، ۲۲ درصد کاهش را نشان می‌دهد.

جدول‌های شرکت مدیریت منابع آب ایران نشان می‌دهد ذخیره آب در سه سد «شمیل و نیان» استان هرمزگان، «رودبال داراب» استان فارس و سد «وشمگیر، گلستان، بوستان» استان گلستان صفر شده است. اوضاع سدهای دیگر هم خوب نیست. ۱۲ سد بزرگ و مهم در تأمین آب شرب و کشاورزی، کمتر از ۱۰ درصد ذخیره آبی دارند و جدا از سدهای خالی، موجودی هشت سد تک‌رقمی شده است؛ از جمله «طرق»، «استقلال»، «سرنی»، «تهم»، «کینه‌ورس»، «تنگوئیه»، «دامغان» و «نهرین». میزان آب موجود در سدها مصداق فاجعه است: سد «لار» تهران ۵ درصد، «دوستی» و «طرق» در خراسان‌رضوی به‌ترتیب ۵ و ۶ درصد، «پانزده خرداد» حوضه قمرود ۸ درصد، «استقلال» و «سرنی» هرمزگان به‌ترتیب ۳ و ۱۳ درصد، سد «سفیدرود» گیلان فقط ۴ درصد، سد «تنگوئیه» سیرجان در استان کرمان ۷ درصد و سد «ساوه» استان مرکزی فقط ۷ درصد آب دارند.

تجربه این وضعیت آبی درحالی‌است که پیش‌بینی‌ها از کاهش بیشتر ذخایر سدها تا آخر تابستان خبر می‌دهد. در این شرایط دولت راهکارهای مقطعی مانند تعطیلی و قطعی آب را در پیش گرفته است که کمبود مخازن را جبران نمی‌کند.

هشدار کم‌آبی انجام وظیفه نیست

چه سیاستی ما را به بحران امروز رسانده است؟ «هدایت فهمی»، پژوهشگر حوزه آب و مدیر سابق دفتر منابع آب وزارت نیرو، درباره دلایل وضعیت فعلی منابع آب به «پیام ما» می‌گوید: «به‌نظر من، در وهله اول عدم مدیریت تقاضا این وضعیت را رقم زده است. ما بیشتر بر تأمین و استحصال آب متمرکز بوده‌ایم. علاوه‌براین، با خشکسالی‌ای که اتفاق افتاده، طبیعی است که منابع آب ما کاهش پیدا کرده. اما متناسب با این کاهش‌ها، کاهش چندانی در مصارف نداشته‌ایم، به‌ویژه در بخش کشاورزی.»

به‌گفته او، درحالی‌که حدود ۹۰ درصد منابع تجدیدپذیر کشور که در بخش کشاورزی صرف می‌شود، می‌شد با مدیریت صحیح و کاهش این میزان مصرف، آب شرب مورد نیاز مردم را تأمین کرد و منتظر بروز «چنین بحران وحشتناکی» نبود.

این پژوهشگر حوزه آب می‌گوید راه‌حل این است که تصمیم‌گیران روی کاهش مصارف در بخش کشاورزی متمرکز شوند و با روش‌های جدید، ازجمله جایگزینی فاضلاب تصفیه‌شده به‌جای آب شرب بهداشتی در بخش کشاورزی و جایگزین‌کردن چاه‌ها با پساب راه را هموار کنند. بااین‌همه، هشدارهای پیشین و وضعیت فعلی، چندان نشان‌دهنده پیگیری چنین اقداماتی نیست.

فهمی درباره اینکه فاصله اقدامات دولت با بحران می‌گوید: «من عزم و اراده‌ای برای حل مسئله به‌شکل اساسی نمی‌بینم. بیشتر مسئولان فقط ذکر مصیبت می‌کنند و از شرایط بحرانی می‌گویند. درحالی‌که از مسئولان اجرایی، انتظار عمل اجرایی می‌رود. باید برای حل بحران به‌صورت اجرایی و عملی اقدام کنند، نه اینکه فقط هشدار دهند. همه فکر می‌کنند با صدور هشدار کم‌آبی به وظیفه‌شان عمل کرده‌اند، اما این‌طور نیست.»

یکشنبه گذشته (۱۹ مرداد) مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در جمع مدیران رسانه‌ها وضعیت منابع آب را «بحرانی» و «بی‌سابقه» وصف کرد و گفت: «نه زیر پایمان آب داریم، نه پشت سدها. آب چاه‌ها تمام شود، نمی‌دانیم چکار باید بکنیم. همه آن‌هایی که روزی مدیر بودند، ما را به اینجا رسانده‌اند.» پزشکیان به انتقال آب طالقان هم امیدی نداشت و از مدیران محیط‌زیستی کمک خواست: «تلاش می‌کنیم آب طالقان را بیاوریم تا پاییز به مشکل برنخوریم، اما با کاهش ۴۰ تا ۴۵ درصدی بارندگی و کمبود آب پشت سدها و عمیق‌تر شدن چاه‌ها، مشخص نیست بتوانیم مشکل را کنترل کنیم. یکی به من بگوید اگر آب چاه‌ها تمام شود، چگونه می‌خواهیم به تهران، کرج و قزوین آب برسانیم؟ ما در یک بحران جدی و بی‌سابقه قرار داریم، اما انگار می‌خواهیم چشم‌هایمان را ببندیم و واقعیت را نبینیم.»

فهمی می‌گوید: «مسئولان ما می‌بایست از قبل فکر این روز را می‌کردند. این وضعیت قابل‌پیش‌بینی بود و خیلی از کارشناسان این وضع را پیش‌بینی کرده بودند، اما عزم و اراده‌ای برای اعمال مدیریت تقاضا وجود نداشت.»

روز یکشنبه، «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، درباره ریشه‌های «ابربحران آب» به «اکوایران» گفت: «مشکلات فعلی را نمی‌شود فقط به خشکسالی نسبت داد. بحران آب امروز شهرها نتیجه دهه‌ها بی‌توجهی به محدودیت‌های منابع محیط‌زیست کشور است.» او خشکسالی و تغییراقلیم، حکمرانی ضعیف آب و بارگذاری‌های بیش‌از‌اندازه جمعیتی را از دلایل اصلی وضعیت فعلی دانست و خواستار بازنگری سیاست‌های متناقض و اتخاذ تصمیمات سخت برای مدیریت بحران شد. انصاری با انتقاد از نگاه سخت‌افزاری به مدیریت منابع آب که صرفاً بر سدسازی و انتقال آب بین‌حوضه‌ای متمرکز بوده، گفت: «رویکرد مغفول‌ مانده، مدیریت تقاضا و مصرف به‌شکل نرم‌افزاری است.» او در تشریح «تصمیم سخت» برای عبور از بحران کم‌آبی، محور قرار دادن محیط‌زیست در تمام طرح‌های توسعه‌ای را ضروری دانست و گفت: «تصمیم سخت تصمیمی است که براساس آن محیط‌زیست باید به‌عنوان محور دیده شود، نه چیزی انتزاعی یا لوکس… . مقصود من این است که در نظام حکمرانی، محیط‌زیست باید به‌عنوان متن دیده شود و نه حاشیه.»

باز هم به مردم فشار می‌آورند

در پنجمین سال خشکسالی به‌سر می‌بریم و طبق اعلام قبلی سازمان هواشناسی، خشکسالی امسال، شدیدتر از سال‌های پیش است. آمارهای شرکت مدیریت منابع آب ایران نشان می‌دهد از ابتدای مهر پارسال تا ۲۵ مرداد، ارتفاع کل ریزش‌های جوی کشور معادل ۱۴۷.۷ میلی‌متر بوده است. این مقدار بارندگی نسبت به میانگین دوره‌های مشابه درازمدت (۲۴۲.۸ میلی‌متر) ۳۹ درصد کاهش و نسبت به دوره مشابه سال آبی گذشته (۲۴۷.۹ میلی‌متر) ۴۰ درصد افزایش را نشان می‌دهد.

پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی درباره پاییز پیش رو خوشبینانه نیست. به‌گفته «سحر تاجبخش»، رئیس این سازمان، براساس نقشه‌های پیش‌یابی هواشناسی، بارش‌ها قابل‌توجه نخواهد بود و نیمه اول آن با گرما خواهد گذشت.

با وجود این پیش‌بینی و وضعیت فعلی سدها، مدیر سابق دفتر منابع آب وزارت نیرو می‌گوید: «اگر این خشکسالی‌ها ادامه یابد و چاره‌اندیشی اساسی نشود، قطعاً به فروپاشی اقتصادی و اجتماعی می‌رسیم. تردیدی نیست. اگر پاییز بارش نداشته باشیم، به‌یقین، وضعیت بسیار بحرانی‌تر خواهد شد.»

فهمی گفته‌ها تأکید می‌کند: «این بحران باید همه را هشیار کند که مسئله را جدی بگیرند و برای کاهش بحران تلاش کنند. راهی جز این وجود ندارد. زمان به‌کارگیری راهکارهای کوتاه‌مدت گذشته است.»

اما بحران احتمالی پیش رو چطور قرار است مدیریت شود؟ با فشار بر مصارف شرب مردم یا تغییر در مدیریت آب در بخش کشاورزی؟ او معتقد است این‌بار هم بیشترین فشار بر مردم وارد می‌شود. «مسئله‌ امروز حاصل برداشت نادرست بسیاری از مسئولان از خودکفایی و امنیت غذایی است. من فکر می‌کنم باز هم به بخش کشاورزی خیلی فشاری وارد نشود و تلاشی برای مدیریت تقاضا انجام نگیرد؛ بخشی که بزرگترین مصرف‌کننده آب است و باید بیشترین صرفه‌جویی را بر آن اعمال کرد. و البته این کار شدنی است، یعنی ۱۰ درصد کاهش در مصرف غیرضروری در بخش کشاورزی کاملاً امکان‌پذیر است و به نیاز امروز مردم کمک می‌کند. اما متأسفانه بار این قضیه بیشتر بر آب شرب شهرها متمرکز می‌شود و باز هم موضوع کشاورزی فراموش می‌شود.»