در قلب این سیستم، شرکتی دولتی به نام «حیا (Haya Water)» قرار دارد. نهادی که از سال ۲۰۰۲ تا امروز، برنامه‌ای یکپارچه برای جمع‌آوری، تصفیه و بازچرخانی آب فاضلاب اجرا کرده است. هدف این برنامه روشن است: «تبدیل فاضلاب به یک منبع استراتژیک برای بقای کشور در اقلیمی خشک».

 شبکه‌ای از لوله‌های زیرزمینی و ایستگاه‌های پمپاژ در شهرهای بزرگی چون مسقط و صلاله، آب‌های آلوده را بی‌نشت و هدررفت، به تصفیه‌خانه می‌رساند. این تصفیه‌خانه‌ها با فناوری‌هایی چون فیلتراسیون غشایی و اشعه فرابنفش، آب آلوده را به کیفیتی می‌رسانند که هرچند نوشیدنی نیست، اما برای طبیعت و اقتصاد کشور حیاتی‌ست.

 برنامه‌ریزی با عددها، جایی برای شعار نیست

 بنا بر آمار رسمی، در سال ۲۰۱۰ میلادی حدود ۹۷.۸ میلیون مترمکعب فاضلاب در عمان تصفیه شد؛ این رقم با گسترش زیرساخت‌ها در سال‌های گذشته افزایش‌یافته و برنامه‌ریزی شده که تا سال ۲۰۳۰ به صد میلیون مترمکعب برسد. نکته مهم، نه فقط میزان تصفیه، بلکه استفاده دوباره از این آب است.

 بخش عمده آب تصفیه‌شده (حدود سه‌چهارم) برای آبیاری فضای سبز، کشاورزی و مصارف صنعتی استفاده می‌شود. در این میان، عمان حتی از قنات‌های سنتی «أفلاج» برای انتقال آب تصفیه‌شده به مناطق کشاورزی بهره گرفته؛ ترکیبی هوشمندانه از میراث و مدرنیته که در کمتر کشوری از منطقه دیده می‌شود.

 بااین‌حال، چشم‌انداز «تصفیه‌ صددرصدی» همه فاضلاب‌ها، هنوز به حقیقت نپیوسته است. آنچه «حیا» تأیید کرده، تصفیه کامل تمام فاضلاب‌های جمع‌آوری‌شده در مناطق تحت پوشش شبکه است؛ نه لزوماً در سراسر کشور. در واقع، روستاها و مناطق دورافتاده هنوز در این سیستم ادغام نشده‌اند.

 بنابراین، در عمل صددرصد تصفیه فقط درباره مناطق شهری صدق می‌کند و میزان واقعی بازیافت همان ۷۸ درصد اعلام‌شده که بازهم در مقایسه با ایران و بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا، چشمگیر است.

 سیاست سبز، زمین را خشک نمی‌گذارد

 آنچه این الگو را قابل‌تأمل می‌سازد، فقط فناوری و عدد نیست؛ بلکه سیاست‌گذاری دقیق و دوراندیشانه است که عمان را به الگویی بدل کرده است. شرکتی واحد و متمرکز، مسئولیت جمع‌آوری، تصفیه و استفاده از فاضلاب را بر عهده دارد، بدون تداخل نهادی یا موازی‌کاری.

 قوانین سخت‌گیرانه و البته قابل‌اجرا مانع از تخلیه فاضلاب خام به طبیعت شده‌اند و صنایع موظف به تصفیه پیش از تخلیه هستند. هم‌زمان، دولت با برنامه‌های آموزش عمومی، مردم را تشویق کرده که نگاهشان به آبِ بازچرخانی شده، نه از جنس ترس که از جنس مسئولیت و غرور باشد.

 سرمایه‌گذاری برای آیندگان

 در پس این سیاست‌ها، سرمایه‌ای بزرگ نهفته است. عمان برای توسعه شبکه فاضلاب و بازیافت آن، تا سال ۲۰۴۰ میلادی، حدود ۷ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی کرده است؛ رقمی که برای کشوری کوچک، قابل‌توجه است.

 منابع مالی این پروژه‌ها از بودجه عمومی، مشارکت شرکت‌های بین‌المللی مانند Suez و Veolia و همکاری بخش خصوصی تأمین شده‌اند.

 هزینه سالانه نگهداری و توسعه سیستم هم حدود ۵۰ میلیون دلار برآورد می‌شود. این کشور همچنین پروژه‌هایی به ارزش نیم میلیارد دلار برای گسترش پوشش شبکه تا سال ۲۰۳۰ در دست اجرا دارد.

 الگویی میان بیابان و دریا

 در منطقه‌ای که آب همیشه مسئله‌ای سیاسی و اقتصادی بوده، عمان توانسته فاضلاب را نه‌تنها مدیریت، بلکه بازتعریف کند. با تصفیه صددرصدی فاضلاب در مناطق شهری و بازیافت ۷۸ درصد آن برای مصارف غیرشرب، این کشور در میان کشورهای خاورمیانه پیشروست و در رتبه‌های میانی آسیا و جهان ایستاده است.

 ساختار پایدار تصفیه‌خانه‌ها و شبکه جمع‌آوری فاضلاب در عمان، نتیجه الگوبرداری هدفمند از کشورهای صنعتی چون ژاپن و برخی کشورهای اروپایی‌ست؛ تجربه‌ای که با سرمایه‌گذاری حداقلی ۱.۲ میلیارددلاری شکل‌گرفته و امروز برای کشورهای خشک اقلیم منطقه، به الگویی قابل‌دسترس بدل شده است.

 ایران، با تمام چالش‌هایش در زمینه هدررفت آب، فرسودگی زیرساخت‌ها و قطعی‌های مکرر می‌تواند با نگاهی دوباره به همین الگو، فاضلاب را از تهدید به فرصت بدل کند. تغییری که نه‌تنها به کاهش بحران آب می‌انجامد، بلکه می‌تواند آینده‌ای پایدارتر را برای نسل‌های بعدی رقم بزند؛ اگر بخواهیم.

 اما در ایران؛ فاضلاب، هنوز مصیبت است

 در مقابل، ایران هنوز با بحران‌های بنیادی در حوزه آب‌وفاضلاب دست‌به‌گریبان است. آمارها می‌گویند حدود ۳۵ درصد از آب در شبکه توزیع، به دلیل فرسودگی، پیش از رسیدن به مصرف‌کننده از دست می‌رود.

 فاضلاب در بسیاری از شهرها یا اصلاً جمع‌آوری نمی‌شود یا بدون تصفیه به رودخانه‌ها و زمین‌های کشاورزی می‌رسد.

 اگرچه در برخی کلان‌شهرها تصفیه‌خانه‌هایی ساخته شده، اما نگاه به فاضلاب هنوز ابزاری، محدود و حاشیه‌ای است. نه مدیریت متمرکزی وجود دارد، نه سرمایه‌گذاری‌ای در سطح ملی برای توسعه زیرساخت‌ها دیده می‌شود و نه گفت‌وگویی جدی با مردم برای تغییر نگرش عمومی درباره آب بازچرخانی شده آغاز شده است.

 فرصتی که زیر زمین مانده است

 در کشوری که هر تابستان با قطعی آب و آلودگی منابع روبه‌روست، فاضلاب می‌توانست بخشی از راه‌حل باشد. اما هنوز نیست. شاید اگر نگاهی تازه به این «پساب» داشته باشیم و آن را نه به‌عنوان زباله و دورریز، بلکه به‌عنوان سرمایه‌ای زیست‌محیطی ببینیم، بتوانیم الگویی چون عمان را نه فقط تحسین که تجربه کنیم.

 اینکه فاضلاب را پنهان کنیم، یا آن را به منبعی برای پایداری تبدیل کنیم، تصمیم سیاستمداران امروز ایران است. عمان راه خود را انتخاب کرده است. ایران اما همچنان در آغاز راه ایستاده است و زمان، شاید دیگر به‌قدر فاضلاب، قابل بازچرخانی نباشد.