روز سه‌شنبه، ۲۰ خرداد ۱۴۰۴، پاسخ به اعتراض مردم این منطقه به فعالیت این معدن قهری بود. در مواجهه با این اعتراض‌ها، «محسن ایزدی»، فرماندار کهنوج، به ایرنا می‌گوید معدن تمامی مجوزهای قانونی لازم را از مراجع ذی‌صلاح دریافت کرده و حتی پس از اعتراض اولیه مردم، ارزیابی‌های محیط‌زیستی دوباره انجام شده و مورد تأیید قرار گرفته‌ است.

ایزدی در صحبت‌های خود به تلاش‌هایی برای جلب رضایت و مشارکت مردم و برگزاری بیش از ۱۰ جلسه با ساکنان محلی و تعهد سرمایه‌گذار به استخدام بومیان منطقه اشاره می‌کند. او به اشتغال‌زایی مستقیم برای ۵۰۰ نفر در فاز کارخانه فرآوری و ارزیابی‌های مثبت کارشناسان محیط‌زیست به‌عنوان مزایای این پروژه اشاره کرده است. فرماندار معتقد است توسعه واقعی تنها با مشارکت مردم امکان‌پذیر است و فعالیت این معدن منافع مردم منطقه را در اولویت قرار می‌دهد.

*یک تهدید جدی محیط‌زیستی

با وجود این ادعاها نمی‌توان از آسیب‌های احتمالی معدن کرومیت چشم‌پوشی کرد؛ اعتراض به معدن‌کاری را از سر مخالفت با توسعه نگریست و آن را ناحق دانست؛ به‌خصوص اینکه معدن دهکهان یک معدن روباز است. روباز بودن معدن به این معنی است که خاک و پوشش گیاهی به‌صورت مستقیم کنار زده می‌شوند تا سنگ و ماده معدنی استخراج شود. این روش بیشترین تخریب محیطی را دارد. در نوع روباز معدن، مشکلاتی مانند فرسایش خاک، انتقال آلاینده‌ها و ورود آلودگی به منابع آب و هوا شایع‌تر است.

استخراج کرومیت، به‌ویژه در مقیاس وسیع و به‌شیوه روباز، با وجود ادعاهای مربوط به رعایت مجوزها و چارچوب‌های قانونی، خطرات محیط‌زیستی، بهداشتی و اجتماعی قابل‌توجهی در پی دارد که داده‌های علمی و مطالعات به‌روشنی آن‌ را تأیید می‌کنند. مسئله اساسی در این است که کروم شش‌ظرفیتی (Cr6+)، که محصول فرآیندهای استخراج و خردایش سنگ است، به‌دلیل پایداری بالا در خاک و آب باقی می‌ماند و طیف وسیعی از آثار سمی و سرطان‌زایی دارد. همچنین، فعالیت‌های معدنی مانند خردایش، به‌ویژه در شرایط خشک، منجر به آزادسازی گردوغبار حاوی کروم می‌شود. عملیات خشک‌سازی می‌تواند فرم سه‌ظرفیتی کروم (Cr3+) را به فرم بسیار سمی‌تر شش‌ظرفیتی (Cr6+) تبدیل کند و غلظت آن را در محیط افزایش دهد. علاوه‌براین، پساب معادن، باطله‌های سنگی و لگن‌های اسیدی، حاوی مواد سنگین هستند که می‌تواند تا صدها متر به زیر سطح زمین نفوذ کنند و منابع آبی زیرزمینی (آب‌خوان‌ها) را آلوده و غیرقابل استفاده سازد.

مشخص است که این آلودگی‌ها مستقیماً بر سلامت انسان تأثیر می‌گذارد. کروم شش‌ظرفیتی توسط آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) به‌عنوان عامل گروه ۱ سرطان (قطعی سرطان‌زا برای انسان)، به‌ویژه سرطان ریه، شناخته شده است. سازمان بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) در مونگراف‌های خود اعلام کرده است ترکیبات کروم شش‌ظرفیتی (Cr(VI))  سرطان‌زای قطعی برای انسان (گروه 1)» است و به‌ویژه با سرطان ریه و همچنین سرطان‌های بینی و سینوس ارتباط دارد. آژانس حفاظت محیط‌زیست آمریکا (EPA) نیز (Cr(VI)) را «سرطان‌زای شناخته‌شده برای انسان از طریق تماس تنفسی» اعلام کرده است.

«Proposition 65» قانونی است که در سال ۱۹۸۶ در ایالت کالیفرنیا تصویب شد. این قانون ایجاب می‌کند که دولت این ایالت فهرستی از مواد شیمیایی شناخته‌شده برای ایجاد سرطان، آسیب به تولیدمثل یا اختلال‌های رشد جنینی را به‌روزرسانی کند و در اختیار عموم قرار دهد. براساس این قانون، استنشاق، بلع یا تماس پوستی با (Cr⁶⁺) می‌تواند موجب سرطان ریه، آسیب به DNA و مشکلات باروری شود.

در دیگر گزارش‌ها اعلام شده است استنشاق گردوغبار غنی از (Cr6+) خطر ابتلا به بیماری‌های تنفسی، آسم و انواع سرطان را به‌شدت افزایش می‌دهد. ورود (Cr6+) از طریق تنفس، بلع یا تماس پوستی می‌تواند به کلیه، کبد و دستگاه گوارش آسیب برساند و همچنین، باعث التهاب‌های پوستی و زخم‌های مزمن شود. در سطح ژنتیکی، (Cr6+) باعث آسیب DNA، جهش ژنتیکی و ایجاد استرس اکسیداتیو می‌شود و مطالعات حیوانی نیز ارتباط آن را با اختلالات عصبی، تأثیر بر رشد جنین و سمیت تولیدمثل نشان داده‌ است.

از دیگر سو، باید در نظر داشت که معدن کرومیت می‌تواند به اقتصاد بومی منطقه آسیب برساند. حضور (Cr6+) یا همان کروم شش‌ظرفیتی در خاک، جذب مواد مغذی توسط گیاهان را مختل می‌کند، فتوسنتز را کاهش می‌دهد و مانع آب‌گیری ریشه می‌شود. حتی غلظت‌های پایین (نزدیک ۰.۵ میلی‌گرم در لیتر) نیز تأثیر مخربی بر رشد گیاهان دارد که به کاهش بازده کشاورزی منجر می‌شود. عناصر سنگین از جمله کروم و سایر فلزات مانند نیکل، کادمیم و سرب نیز ممکن است از طریق آب و خاک به گیاهان، دام‌ها و سپس به انسان منتقل شود. برای بررسی بیشتر این موضوع تلاش شد تا اظهارنظر مسئولان محیطزیست درباره اثرات مضر کروم و تمهیدات صورت‌گرفته در این زمینه گرفته شود اما تا زمان نوشتن این گزارش پیگیری‌ها به نتیجه‌ نرسید.

نگران‌کننده‌تر این است که تجربه معدن‌کاری در ایران نشان داده است صاحبان معادن معمولاً پس از دریافت مجوز، در پرداخت جریمه یا اجرای پروژه‌های اصلاح و جبران محیط‌زیستی تأخیر، مقاومت و انکار مسئله را در پیش می‌گیرند و ویرانی به‌جا می‌گذارند.

*زنجیره هزینه‌ها

فرماندار کهنوج می‌گوید احداث کارخانه معدن در آینده هم می‌تواند نزدیک به ۵۰۰ نفر ایجاد اشتغال کند. حتی اگر بپذیریم این مرکز این تعداد شغل واقعی ایجاد می‌کند، باید پرسید اشتغال کوتاه‌مدت در برابر چه هزینه‌ای؟ آیا قرار است به قیمت آلودگی آب، خاک و هوا تمام شود؟ ازبین‌رفتن باغات و مشاغل کشاورزی پایدار منطقه هزینه این معدن‌کاری است؟

همان‌گونه‌که گفته شد آلودگی منابع آب، خاک و هوا، به‌ویژه در معادن روباز کرومیت، هزینه‌های بهداشتی سنگینی به دولت و مردم تحمیل می‌کند. درمان این بیماری‌ها نه‌تنها بار مالی قابل‌توجهی برای نظام سلامت دارد، بلکه معیشت کارگران را نیز به مخاطره می‌اندازد. در کنار آن، آلودگی منابع آب و خاک کیفیت زمین‌های کشاورزی را کاهش می‌دهد و به افت تولید غذایی منجر می‌شود که جبران آن مستلزم صرف منابع هنگفت مالی و زمانی است. پالایش خاک آلوده و احیای منابع آب آلوده به فلزات سنگین در بسیاری موارد یا ممکن نیست یا دهه‌ها زمان و میلیاردها تومان هزینه می‌طلبد.

ازبین‌رفتن باغات و فعالیت‌های کشاورزی سنتی منطقه، می‌تواند ضربه‌ای مستقیم به بنیان‌های اقتصادی پایدار در دهکهان وارد ‌کند. کشاورزی در این مناطق یکی از مهمترین منابع اشتغال بومی و تأمین‌کننده امنیت غذایی محلی است.

واقعیت این است که شرکت‌های بهره‌بردار معدنی اغلب مسئولیتی در قبال احیای محیط‌زیست و جبران خسارات نمی‌پذیرند و همین موضوع بار جبران را بر دوش دولت و نهادهای عمومی می‌گذارد. بیکاری کشاورزان باعث افزایش وابستگی آنها به کمک‌های معیشتی و یارانه‌های دولتی می‌شود که خود هزینه‌ای بلندمدت برای نظام رفاه کشور دارد.