هورالعظیم یکی از سه تالاب بین‌النهرین است که قدمت آن به هزاره‌های قبل از میلاد می‌رسد و هر بار یک تمدن و حکومت، هور را از آن خود می‌دانست و به داشتن آن مفتخر بود. امروز ایران و عراق هر کدام بخش‌هایی از هور را در اختیار دارند. به‌گفته مدهجی، یک‌سوم مساحت هورالعظیم در ایران است و دوسوم آن در عراق! بخش ایرانی آن در سال ۱۳۸۹ به‌عنوان «منطقه حفاظت‌شده» ثبت شد. عراقی‌ها هم بیکار نبودند، آنها منطقه‌‌ای از هور که تحت مدیریت آنها بود را در کنوانسیون رامسر ثبت کردند. مسئولان ایرانی هم می‌گویند قصد دارند بخش ایرانی را هم به کنوانسیون ملحق کنند. با‌این‌حال، در میان ردوبدل و تهیه اسناد و مدارک پرندگان هور زیر فشار تأسیسات نفتی و… می‌میرند و کسی مرگشان را گردن نمی‌گیرد.
«۳۸۹ گونه پرنده در هورالعظیم داریم که ۱۵۵ گونه آنها جزو پرندگان مهاجر هستند. به‌علاوه این تالاب، زیستگاه ۱۲ گونه ماهی در کنار سمور آبی یا شنگ هندی (گونه‌ در معرض خطر تهدید انقراض) است. لاک‌پشت فراتی و موش دم‌دراز میان‌رودان بین‌النهرین را هم در هور داریم.» اینها گفته‌های رئیس اداره احیای تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست است که در بازدید یک‌روزه از این منطقه شرح می‌دهد.
تنوع‌زیستی که مدهجی از آن صحبت‌ می‌کند زیر فشار نفت در حال عقب‌نشینی است. نمونه‌اش همان جاده‌ای که روی آن ایستاده بودیم در میانه تالاب. این جاده‌های دسترسی به‌واسطه ایمن نبودن،‌ هم جان پرندگان را می‌‌گیرند و هم جان سایر گونه‌ها را. فعالان محیط‌زیست منطقه بارها از سرعت بالای ماشین‌ها و تصادفات حیات‌وحش انتقاد و عنوان کرده‌اند نفتی‌ها به تعهداتشان عمل نمی‌کنند. مدهجی این نقد را قبول دارد: «تا پیش از سیل که جاده‌ها سالم بودند، قوانین کنترل سرعتی هم وجود نداشت و تلفات متعدد حیات‌وحش را داشتیم. سیل باعث آسیب رسیدن به جاده‌های هور شد و به‌شکل اتوماتیک سرعت هم کاهش یافت. ما یک برنامه زمان‌بندی به نفت داده‌ و اعلام کرده‌ایم که در ترمیم آتی جاده باید سرعت‌گیر نصب و از علائم هشداردهنده استفاده شود،‌ به‌علاوه تردد شبانه را هم باید محدود کنند.»

در همان حوالی که ما هستیم دکل‌ها هم دیده می‌شوند‌،‌ دکل‌هایی که نفتی‌ها اصرار دارند ایمن‌سازی شده‌اند و محیط‌زیستی‌ها آن را عامل دیگری برای تلفات پرندگان می‌دانند. به‌گفته مدهجی، ایمن‌سازی چند مدل دارد. ایمن‌سازی با خار که توسط نفتی‌ها انجام شده، یکی از این اقسام است. مدل دیگر استفاده از توپک رنگی است که در مسیر سیم‌ها گذاشته می‌شود. برخی هم از امواج مافوق صوت استفاده می‌کنند که این شیوه هنوز در هور استفاده نشده است. «پیشنهاد اولیه ما برای این خطوط اجرای آن به‌شکل زیرزمینی بود تا مشکلی برای پرندگان ایجاد نشود، نفتی‌ها گفتند به‌دلایل فنی نمی‌توانند.»
وقتی پیمانکاران نفت دلایل فنی را عنوان کردند،‌ محیط‌زیست خوزستان گزینه‌ دیگری را روی میز گذاشت؛ «سیم‌های غلاف‌دار یا روکش‌دار» تا آسیب کمتری ایجاد شود. از نظر رئیس اداره احیای تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان پرندگان از دو جهت آسیب‌پذیر هستند. مورد اول، تلف‌شدن ناشی از برخورد با کابل‌ها و سیم‌ها است که این اتفاق به‌ویژه در شب‌ها بیشتر اتفاق می‌افتد و گونه‌های بزرگ مانند فلامینگوها بیشتر آسیب می‌بینند. مورد دوم برق‌زدگی است؛ «هورالعظیم اکوسیستمی است که پرندگان به‌شکل مداوم در آن حضور دارند‌ و درنتیجه به‌واسطه این کابل‌ها بسیار آسیب‌پذیرند.»
در این سال‌ها مجموعه اقداماتی برای ایمن‌سازی کابل‌ها توسط پیمانکاران نفتی انجام شده، نمونه‌اش همین خارها و توپ‌ها که به‌راحتی قابل‌دیدن هستند. «خارها و توپ‌ها را کار گذاشته‌اند، اما کافی نیست. حتی اگر برای برق‌زدگی هم اقداماتی انجام داده باشد، اما مشکل برخورد حل نشده است. ما نمی‌توانیم به پرنده بگوییم شب پرواز نکن. هورالعظیم کریدور عبور پرندگان است. بنابراین، باید فکر دیگری کرد. پیشنهاد ما این بود که از سیستم مافوق صوت استفاده کنند.»

سیستمی که مدهجی از آن صحبت می‌کند، گرچه در برخی مناطق به‌کار گرفته شده، اما انگیزه حفاظت از پرندگان نبوده است. «در میدان دارخوین حوضچه‌هایی داریم که محل ذخیره نفت یا ضایعات آن است. در این حوضچه‌ها پرندگان می‌افتادند. بنابراین، یک طرح آزمایشی با استفاده از سیستم مافوق صوت انجام دادند که توانست جلوی افتادن پرندگان را بگیرد.»
به‌گفته رئیس اداره احیای تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان،‌ در هورالعظیم نه اجرای خطوط به‌شکل زیرزمینی انجام شد و نه از سیستم مافوق صورت استفاده شد. راهکار دیگری که آنها دادند استفاده از سیم غلاف‌دار بود که فاصله عرضی نداشته باشند و به‌این‌ترتیب، تعداد سیم‌ها کاهش یابد. «متأسفانه این کار هم انجام نشده است. گفتند زیرزمینی نمی‌شود. گفتیم غلاف‌دار و روکش را در کنار هم با فاصله و روی تک‌پایه انجام دهید، این کار را هم نکردند.»
محیط‌زیست در مقابل خلف وعده‌های نفت چه کرده؟ «ما تعهدنامه محضری گرفته بودیم و با آن مجوزشان را ابطال و پیگیری قضائی کردیم. دو پیگیری قضائی داشتیم،‌ منع تعقیب خوردند. دوباره شکایت کردیم و گفتیم که از شروط مجوز عدول شده است، ولی باز منع تعقیب خوردند. در این زمینه دستگاه قضا باید پاسخ دهد.»
به‌گفته مدهجی، در دوره‌ای بازرسی کل کشور و بازرسی استان پیگیر مسئله شدند و کارهای خوبی انجام شد؛ منتها در بحث فعالیت نفتی تمرکز زیادی نداشتند. «باید در بحث حقوق عامه معاونت دادستان کل کشور پیگیر این موارد باشد. اگر بحث تحقیق و تفحص درباره تعهدات نفت مطرح شود، به حفاظت از تالاب کمک می‌کند.»
استدلال وزارت نفت برای هر تخریبی که در هورالعظیم می‌کند، سه کلمه است: «میدان مشترک نفتی»!‌ آنها می‌گویند در راستای منافع ملی باید نفت برداشت شود. «حقیقت این است که همین مدل را در میدان دیگری بیرون از تالاب به روش زیرزمینی انجام دادند. گفتیم اگر ممنوعیت دارید، چرا آنجا این کار را انجام دادید؟ آنها پاسخ دادند آنجا شرکت هزینه کرده است. متأسفانه در هور برای ما دلایل فنی می‌آورند. گفتند اگر زیرزمینی انجام دهیم، جاده را تعریض می‌کنیم. گفتیم اشکال ندارد. خطوط برق هوایی لطمات جبران‌ناپذیری را متوجه پرنده‌ها به‌واسطه برخورد می‌کند. متأسفانه هر چه تعداد چاه‌های برداشت در آینده بیشتر شود‌، جاده‌ها و تلفات هم به‌تبع آن افزایش می‌یابد. ما پیگیری می‌کنیم، اما نتیجه می‌شود منع تعقیب.»

همه دستگاه‌ها پای کار بیایند
«محمد ساکی»، رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان هویزه، از جلسات متعددی می‌گوید که در موضوع پرندگان با پیمانکاران نفتی برگزار شده است. «با حضور قوه قضائیه شهرستان هویزه دادگستری چندین جلسه با نفت گرفتیم، آنها شرکت نفت را ملزم به ایمن‌سازی کردند. خواسته ما این است که بقیه مسئولان هم پای کار بیایند،‌ از فرمانداری و استانداری گرفته تا دادگستری. رعایت ضوابط محیط‌زیستی تنها به پرندگان خلاصه نمی‌شود، بلکه باید پروژه‌های نفتی پیوست محیط‌زیستی داشته باشند.»

نیروی کم و تخلف بی‌شمار
«عباس بوعذار»، مسئول منطقه تالاب هورالعظیم، چهار سال است که در هور کار می‌کند. با اینکه حجم کار بالاست و مشکلات فراوان اما اگر به عقب بازگردد، باز تصمیمش برای کار و زندگی،‌ حفاظت از هور است. او از این می‌گوید که برای انجام کارشان نیرو کم است و شیفت‌ها طولانی. محیطبانان باید هم حواس‌شان به تخلفات و برنامه‌های نفت باشد و هم به صید غیرمجاز در هورالعظیم. «دکل‌های برق ایمن‌سازی نشدند. منطقه صدهزارهکتاری را نمی‌شود با سه نفر حفاظت کرد. درنتیجه تخلف اتفاق می‌افتد و گاهی هم با چوب و چاقو به جان‌ ما می‌افتند.»
در هور برخی با برق، ماهی صید و با محمیه، پرندگان را شکار می‌کنند. «صید ماهی با برق زیاد شده‌، هم راحت‌تر است و هم حجم بیشتری ماهی می‌توانند بگیرند. تلاش ما این است که همه تخلفات را کنترل کنیم، اما چطور می‌توانیم به جاده،‌ دکل،‌ تخلفات صید و شکار و … با این تعداد نیرو برسیم.»
به تعهداتمان عمل کرده‌ایم
«محمد صارم‌پور»، رئیس محیط‌زیست شرکت مهندسی توسعه نفت، گفته‌های مدیران محیط‌زیست استان را قبول ندارد. او معتقد است آنچه را که درباره ایمن‌سازی لازم بوده، انجام داده‌اند. «روی دکل‌های برق خار ضدپرنده نصب کرده‌ایم تا دچار برق‌گرفتگی نشوند.»
رئیس محیط‌زیست شرکت مهندسی توسعه نفت که دانش‌آموخته محیط‌زیست است، دلایل فنی را ذکر می‌کند و درنهایت به این نکته اشاره می‌کند که هورالعظیم میدان نفتی مشترک نفتی است و به‌واسطه منافع ملی باید برداشت صورت گیرد.

مدیریت تعارض به‌جای مقابله با تخلف
«ایمان ابراهیمی»، حفاظتگر، معتقد است اداره‌کل محیط‌زیست هم در بلایی که بر سر پرندگان در هورالعظیم می‌آید،‌ مقصر است. او اشاره می‌کند: «متأسفانه محیط‌زیست در آن زمان در زمینه ابعاد گسترده‌ فاجعه‌ تلفات پرندگان در اثر گذر خطوط انتقال و توزیع برق از میان زیستگاه پرندگان اطلاعات کافی نداشت و این تعهدنامه‌ها به‌شکل کلی در زمینه ایمن‌سازی گرفته شدند. همین موضوع یکی از اختلافات شرکت‌های نفتی با اداره محیط‌زیست است.»
به‌گفته این حفاظتگر، مسئله مهم در حفاظت از هورالعظیم این است که در آنجا سطح تخریب سازه‌های عمرانی نفتی ده‌ها برابر تخلفات شکار و…، به این تالاب صدمه می‌زند. «در اخبار به‌شکل گسترده به پرونده‌های تخلفات افراد محلی اشاره می‌شود، درحالی‌که تخریب‌های گسترده ادامه دارد.»
ابراهیمی برای شرایط سخت کار محیطبانان این تالاب هم نگران است. «محیطبانان هورالعظیم کار سختی دارند‌، هم تعدادشان کم است و هم امکاناتشان. آنها باید مدام در حال تعقیب و گریز باشند؛ گاه با یک ماشین دنبال دو سمند پر از افراد مسلح که چند اردک را شکار کرده‌اند. اگر در این مأموریت‌ها محیطبانی را از دست بدهیم، چه؟ آیا اولویت این درگیری‌های روزانه و پرخطر است یا جلوگیری از کشته‌شدن ده‌ها گونه‌ جانوری در اثر این تعارضات عمرانی؟ ضمن آنکه برای جلوگیری از صید و شکار و برخورد با متخلفین، هورالعظیم ظرفیت بالایی برای حفاظت به‌روز، از جمله از طریق دوربین‌های مداربسته و کنترل ورود و خروج از جاده‌های محدود تالاب، دارد و دراین‌صورت کمتر نیازی به چنین درگیری‌های مسلحانه و خطرناکی است.»

مرگ خاموش پرندگان در هور
یک منبع آگاه که نمی‌خواهد نامی از او برده شود، از عدم نظارت بر پیمانکاران جاده‌های جدید در هور انتقاد می‌کند. «شرکت نفت در سرتاسر تالاب هورالعظیم جاده‌کشی کرده است؛ هم آسفالته و هم خاکی و هیچ‌گونه نظارتی بر رفت‌وآمد در این جاده‌ها ندارد.»
وقتی از نظارت صحبت می‌کنیم‌، منظور چیست؟ «محدودیت برای سرعت خودرو در این جاده‌ها تعیین نشده، نه دوربینی هست، نه دست‌اندازی، نه تابلویی که هشدار دهد جاده محل عبور حیات‌وحش است. نتیجه این رهاشدگی، تلفات گسترده‌ای است که هرساله از برخورد حیات‌وحش با خودروهای عبوری داریم.»
به‌گفته این منبع آگاه، پرنده‌ها در صدر فهرست قربانیان تصادف هستند و در رتبه‌های بعدی پستانداران و خزندگان قرار می‌گیرند. «در فصل بهار که فصل زادآوری حیات‌وحش است، این تلفات بیشتر هم می‌شود. والدین برای تهیه غذا برای جوجه‌هایشان بیشتر رفت‌وآمد می‌کنند. اینگونه است که در جاده‌ها تلف می‌شوند‌. به‌علاوه، جوجه‌ها هم قدرت پرواز زیادی ندارند و تلفاتشان زیاد است.»
خطوط انتقال برق موضوع دیگری است که این کارشناس به آن می‌پردازد. «به لطف شرکت نفت در سرتاسر تالاب ما این خطوط را داریم که باعث تلفات پرندگان می‌شوند. تلفات جاده‌ای قابل‌مشاهده است، اما در درون تالاب پس از برخورد با این خطوط پرنده به آب می‌افتد و از چشم پنهان می‌شود. در بخش‌هایی از تالاب این خطوط در مناطقی قرار گرفته که بین نقاط تغذیه‌ای و نقاط شب‌مانی پرنده‌هایی نظیر فلامینگوها یا پلیکان‌هاست. پرنده‌ها دم غروب و اوایل صبح که نور کم است، با این سیم‌ها برخورد می‌کنند و تلف می‌شوند.»