«دو» چاه داریم و یک چشمه. اما آنها هم دیگر  آبی ندارند. آنچه از این چاه‌های فرسوده و چشمه نیمه‌جان بیرون می‌آید، جوابگوی نیاز روستا نیست. همه اینها را بارها و بارها به مسئولان گفتیم. اما کسی کاری برای ما انجام نداد.» عبدالرضا از اهالی «گرکز» خراسان‌شمالی این حرف‌ها را تندتند می‌گوید: «نمی‌گویم که همه مشکلات را فقط ما داریم. می‌دانم که روستاهای دیگر هم همین مشکلات را دارند. اما ما برای خرید آب‌فروشی هم پول نداریم. مردم اینجا خیلی فقیر هستند.»‌

عبدالرضا از مشکلات دیگر روستا هم حرف می‌زند، با اینهمه فکر می‌کند که وقتی آب نباشد و حتی برای نوشیدن باید «دبه» به‌دست در انتظار تانکر بمانی، دیگر مجالی برای رسیدگی به مشکلات دیگر نمی‌ماند: «کسی در روستا نمی‌ماند. هر جوانی اگر بتواند از اینجا می‌رود. اینجا نه کاری هست، نه آینده‌ای. همه به داشتن جوانانشان دلخوش هستند، اما ما وقتی به بچه‌ها و جوانانمان نگاه می‌کنیم انگار آینه دق می‌بینیم.»

نگینِ بر باد رفته

«عباس» یکی دیگر از اهالی «گرکز» می‌گوید: «هنوز بهار است. خدا به مردم رحم کند، وقتی تابستان از راه برسد. جمعیت روستاهای بخش ما کم نیست. اما تعداد زیادی از اهالی روستاها در این بخش، پا به سن‌ گذاشته‌اند. وَالله که با این بی‌آبی، دیگر نجس و پاکمان مشخص نیست. خدا را خوش نمی‌آید. مسئولان می‌گویند خشکسالی است. اما خب مگر از قبل معلوم نبود که خشکسالی می‌آید. الان چند سال است که مدام می‌‎گویند خشکسالی است. مناطق ما مثل نگینی در خراسان بود. چند سال دیگر اثری از این نگین هم نمی‌ماند.»

عباس فکر می‌کند با توجه به اینکه در روستاها، میانگین سن افراد بالاست و عموماً افراد بر اثر کار زیاد و به‌ویژه کار روی زمین (اصطلاحی که به‌جای کشاورزی به‌کار می‌برد) همه را بیمار می‌کند دولت حداقل باید برای توزیع آب فکر دیگری کند و این شیوه توزیع آب با تانکر علاوه‌بر مشکل بی‌آبی مشکلات دیگری نیز برای اهالی پیش می‌آورد: «یک راننده می‌آید و نهایتاً یک میرآب. آن‌هم شاید بیاید و شاید نه. مردم همه، پیر و جوان «بانکه» و «دبه» به‌دست به‌صف می‌شوند که آب تحویل بگیرند. پیرزن و پیرمرد با کمر خم باید این بار را حمل کنند. جوانی باشد، کمکشان می‌کند، نباشد، خودشان باشد آن را حمل کنند. ولله که خدا را خوش نمی‌آید. باید بیایند.»‌

کمی آن‌سوتر، «چمن بید» هم همین مشکلات را دارد. فاطمه از اهالی چمن‌بید است. خودش می‌گوید از قدیمی‌ها: «در هر آبادی بروی این روزها همین است. قنات‌ها خشک شده است. فقط یک قنات باقی مانده که آن‌هم آب زیادی ندارد. نه آبی برای کشت‌وکار است و نه آبی برای آشامیدن. ما برای یک چکه آب، چشممان به دست مسئولان است که آب بیاورند. سهمیه آب تانکری مگر چقدر است؟ آن را بنوشی؟ به دام بدهی؟ حمام کنی؟ چه بکنی که کفاف بدهد؟ میدانی دور و بر روستای ما چقدر سرسبز بود. حالا آن سبزی هم دارد کم می‌شود. آب نباشد، هیچ‌چیزی نیست.»‌

شبکه‌های فرسوده

«فاطمه» می‌گوید: «ما برای هیچ‌چیزی در روستا آب نداریم. اما آب خوردن برایمان از همه‌چیز واجب‌تر است. یک نفر قنات‌ها را لایروبی نمی‌کند. مخزن روستا مربوط به ۳۰ سال گذشته است. لوله‌کشی از آن هم قدیمی‌تر.» ناگهان خنده‌اش می‌گیرد و با زبان محلی خودشان می‌گوید:‌ «آن زمان که سجلد بِچه رِ شو قرآن آقاش مِنبِشتند (زمانی که به‌جای شناسانه نام بچه‌ را پشت قران پدرش می‌نوشتند).»

حق با فاطمه است. علاوه‌بر فرسودگی حالا مخزنی با گنجایش ۱۵۰ مترمکعب آب پاسخگوی نیاز ۵۰۰ خانوار این روستا نیست. یکی دیگر از  اهالی روستا می‌گوید: «قنات‌های چمن‌بید هم در طرح هادی قرار گرفته‌اند، جهادکشاورزی برای لایروبی و مرمت اعتباری اختصاص نمی‌دهد. درحالی‌که جهادکشاورزی باید با اولویت این کار را انجام دهد.»

تانکر آب روزهاست بخش جدانشدنی از منظره روستاهای «چمن‌بید»، «گرگز» و روستاهای بخش «مانه و سملقان» است. اگر چه اوضاع آب در شهرهای این بخش نیز بهتر از روستاها نیست. تنش آبی در استان خراسان‌شمالی هنوز به فصل تابستان نرسیده، شدت پیدا کرده است و رد آن را می‌توان در همه بخش‌ها دید.

خشکسالی طی پنج سال گذشته در همه مناطق کشور خودش را جدی‌تر نشان می‌دهد و اما در برخی مناطق، ‌توام با تغییراقلیم اثرات شدیدتری دارد. خراسان‌شمالی یکی از همان مناطق است.

چالش گسترده

مدیرعامل شرکت آب‌وفاضلاب استان خراسان‌شمالی در تماس «پیام‌ما» برای پیگیری وضعیت این روستاها پاسخی نمی‌دهد، اما روابط‌عمومی شرکت‌ آبفای کشور، موضوع آبرسانی سیار به این روستاها را تأیید می‌کند؛ موضوعی که مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری این استان می‌گوید فقط در مورد روستاهای این بخش نیست که نیاز به آبرسانی سیار وجود دارد: «در حال حاضر ۹۳ روستا با تانکر آبرسانی می‌شود و ۲۸۰ روستا نیز با تنش آبی مواجه هستند. با پیگیری‌های انجام‌شده به تعدادی از این روستاها از محل اعتبارات محرومیت‌زدایی کمک کردیم و تعدادی از روستاها نیز مقرر شد از محل اعتبارات منابع داخلی، تملک و مولدسازی که تزریق می‌شود، تا قبل از شروع گرما، مشکلات تنش آبی را رفع کنند.»

«صادق رمضان‌زاده» می‌گوید: «برای رفع بخشی از تنش‌های آبی باید علاوه‌بر تغییر الگوی مصرف آب شهری و روستایی، شبکه‌های فرسوده در روستاها نیز اصلاح شود. برای جداسازی آب شرب از آب کشاورزی و دامداری باید برنامه‌ریزی بلندمدت داشته باشیم؛ چون با تغییراقلیم، آب بزرگترین معضل در کشور خواهد شد. با توجه به خشک شدن قنات‌ها و کم‌آبی‌ها باید در بخش کشاورزی علاوه‌بر استفاده از روش‌های نوین آبیاری، از گونه‌های مقاوم و اصلاح‌شده برای کشت استفاده کنیم تا بتوانیم خودمان را با شرایط اقلیمی جدید وفق دهیم که این موضوع هم نیاز به فرهنگسازی دارد.»

 وضعیت تنش آبی در این استان بخش شرب را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار داده و عملاً آب را از دسترس بسیاری روستاها دور کرده است. در این شرایط خشکسالی اما به‌نظر می‌رسد پرمصرف‌ترین بخش کشاورزی خراسان‌شمالی همچنان قصد تغییر و اصلاحی در الگوی کشت ندارد. حتی با وجود اینکه اراضی زیر کشت در این استان هم تحت‌تأثیر شدید تنش آبی قرار دارند.

کشتزارهای بی‌آب

 ایرنا هشتم اردیبهشت به‌نقل از «وحید صباغ»، مدیر امور آب، خاک و فنی و مهندسی سازمان جهادکشاورزی خراسان‌شمالی، نوشت: صد درصد کشتزارهای آبی و باغی استان با تنش آبی مواجه هستند که این وضعیت به‌علت کاهش بارندگی‌ها ایجاد شده است. کشتزارهای خراسان‌شمالی امسال با تنش آبی و کم‌آبیاری مواجه‌اند، به‌گونه‌ای‌که کشاورزان استان باید با احتیاط بیشتری نسبت به کشت محصولات بهاره اقدام کنند. درواقع، کشاورزان باید محصولاتی را در زمین‌های خود کشت کنند که نیاز آب کمتری دارد.

 به‌گفته او، کشت بهاره در این استان تا اواسط مردادماه ادامه دارد و بیشترین کشت این بازه زمانی نیز در استان مربوط به پنبه و چغندرقند است: «اراضی دیم در استان فقط ۱۶۰ هکتار است. متأسفانه اراضی دیم استان بیشتر با چالش کم‌آبی مواجه است و اگر روند کاهش بارندگی‌ها و افزایش دما ادامه‌دار باشد، بخشی از این اراضی زیر کشت محصولی نخواهد داشت.»

اما بنابه اعلام این مسئول در این وضعیت تنش آبی سهمیه این استان برای کشت برنج در سطح ۴۰۰ هکتار است: «حدود ۳۰۰ هزار هکتار از اراضی استان خراسان‌شمالی زراعی است که سالانه با توجه به شرایط آب‌وهوایی بین یک تا یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن نیز انواع محصول از آن برداشت می‌شود. تعداد ۸۲ هزار بهره‌بردار بخش کشاورزی در این استان مشغول به فعالیت هستند که ۳۶.۴ درصد شاغلان استان را به خود اختصاص داده که این شاخص در کشور ۱۸.۹۹ درصد است.»

براساس اعلام دفتر معاونت حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب‌منطقه‌ای خراسان‌شمالی (در ۸ اردیبهشت) براساس آخرین آمارها سطح آب‌های زیرزمینی در دشت‌های این استان به ۷.۵ متر کاهش یافته است. طبق آنچه وب‌سایت شرکت آب‌منطقه‌ای این استان منتشر کرده است، مخازن آب زیرزمینی خراسان‌شمالی سالانه بین ۶۵ تا ۹۵ میلیون مترمکعب کسری دارد و این میزان بیش از مقدار تغذیه آبخوان‌ها (بارندگی‌های مؤثر) است. همچنین، حجم تجمیعی کسری مخازن آب زیرزمینی استان در چند دهه اخیر به بیش از دو میلیارد مترمکعب رسیده است.

طبق همین آمار از مجموع دشت‌های مطالعاتی خراسان‌شمالی؛ «مانه»، «غلامان» و «قوری میدان»‌ محدوده های آزاد و «سملقان»، «بجنورد»، «رباط قره‌بیل»، «جاجرم»، «صفی‌آباد»، «اسفراین» و «شیروان» دشت‌های ممنوعه بحرانی است که برداشت بی‌رویه از این منابع سبب شده است با افت شدید مواجه شوند.