دهتل هم مثل تیمره از مراکز مهم دنیای باستان است. مثل تیمره که سنگ‌نگاره‌های ارزشمندی با قدمت بالغ‌بر ۴۰ هزار سال را برای روزگار ما حفظ کرده، حال‌وروز خوشی ندارد. و مثل تیمره به حال خود رها شده است. این ناخوشی و رهاشدگی سنگ‌نگاره‌های باستانی ریشه در درک نادرستی دارد که مدیران از اهمیت این سنگ‌نگاره‌ها دارند. آثاری که منبع دست اول پژوهش برای بسیاری از پژوهشگرانی است که در ایران و جهان درباره جهان باستان مطالعه می‌کنند.

تخریب به شیوه مدیران

درک نادرست از اهمیت حوزه فعالیت یک مدیر غیرمتخصص، می‌تواند تبعات جبران‌ناپذیری داشته باشد. دهتل از یکی از تصمیمات غیراصولی در این زمینه جان سالم به در برده است. اما مرور آن اتفاق بیانگر حقایقی درباره انتصاب مدیران غیرمتخصص در حوزه فرهنگ و میراث‌ فرهنگی است. حدود پنج سال پیش بود که خبری مبنی‌بر انتقال دو سنگ‌نگاره ۹ هزار ساله از دهتل به تهران برای نمایش در یک نمایشگاه مرتبط با تاریخ کشتیرانی -چند سنگ‌نگاره با نقش کشتی در محوطه دهتل وجود دارد- منتشر شد و نگرانی‌هایی در این زمینه ایجاد کرد. هرچند با اقدام معاونت میراث‌فرهنگی وقت این امر متوقف شد، اما حتی طرح این موضوع در میان مدیران استان نشان می‌دهد چه درکی از اهمیت این سنگ‌نگاره‌ها وجود دارد. چنین مدیرانی چطور می‌توانند نگران عبور ماشین‌آلات سنگین در یک محوطه باستانی باشند.

همان روزها بود که «محمد ناصری‌فرد»، پژوهشگر سنگ‌نگاره‌های باستانی، در واکنش به انتشار این خبر و ابراز نگرانی نسبت به سرنوشت این سنگ‌نگاره‌ها به ایسنا گفت: «یونسکو پروتکل‌هایی برای برخورد با این نوع از سنگ‌نگاره‌ها دارد، مبنی‌بر اینکه «نباید روی آنها دست خیس کشید»، «نباید روی آنها راه رفت»، «نباید به آنها چیزی اضافه کرد»، «اگر امکان داشت فقط عکس بگیرید و از دیدن آن لذت ببرید» و «به‌هیچ‌وجه نباید آنها را جابه‌جا کرد»؛ چون وقتی این نوع از آثار از محیط طبیعی خود جدا و به‌جای دیگری برده می‌شوند، عرصه‌ مطالعاتی آنها کور می‌شود.» 

حضور ادامه‌دار حفاران غیرمجاز در دهتل

«ابراهیم رفیعی»، اهل بستک است و سال‌هاست که درباره وضعیت سنگ‌نگاره‌های دهتل اطلاع‌رسانی می‌کند، تلاش‌هایش در سال ۹۸ بالاخره مسئولان را به صرافت انداخت تا این سایت تاریخی را بعد از سال‌ها قول و وعده، در فهرست میراث ملی ثبت کنند. او در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «دهتل به‌عنوان یکی از مهمترین محوطه‌های سنگ‌نگاره‌ای ایران شناخته می‌شود، پس از انتشار آخرین نتایج پژوهشی درباره یافته‌های باستان‌شناختی این محوطه مشخص شد، قدیمی‌ترین سکونتگاه شناسایی‌شده در سواحل و پس‌کرانه‌های شمالی خلیج‌فارس با فرهنگ تراشه‌های بزرگ آشولی پارینه‌سنگی قدیم است». یکی از مهمترین شاخصه‌های دهتل که سنگ‌نگاره‌های آن را از دیگر محوطه‌های دارای سنگ‌نگاره در ایران متمایز می‌کند، علاوه‌بر محتوای نقوش، کروی و صیقلی بودن سنگ‌هایی است که نقوش روی آن ثبت شده و در تمام محوطه ۲۵۰ هکتاری پراکنده‌اند.

رفیعی با تأکید بر اینکه در سال‌های اخیر موارد حفاری غیرمجاز در تمام منطقه افزایش پیدا کرده و محوطه دهتل نیز از این ماجرا در امان نمانده است، می‌گوید: «در بازدیدی که طی چند روز گذشته از محوطه داشتم، با موج عجیبی از تخریب روبه‌رو شدم که طی یک سال گذشته انجام شده است و مواردی هم در حال انجام بود. در گوشه‌گوشه محوطه با حفاری غیرمجاز روبه‌رو شدم و دشت جنوبی که روستا به‌سمت محوطه در حال پیشرفت است، با ساخت‌وساز خانه‌ها، سنگ‌نگاره‌ها شکسته یا از بین رفته‌اند. مورد دیگر کانال‌کشی آب جاری روستا است که از منبع قدیمی تا منبعی که جدید احداث شده، در حال انجام است. ساخت منبع جدید -هرچند نیاز روستا است- اما باعث تخریب سنگ‌نگاره‌های سایت تاریخی دهتل شده است. درعین‌حال کانال‌کشی با جولان دستگاه‌ها و ماشین‌های حفر کانال بدون هشدار یا نظارت مسئولان و بی‌خبری اداره میراث‌فرهنگی صورت گرفته و باعث تخریب و آسیب جبران‌ناپذیری در محوطه شده است».

دهتل یک نگارخانه کهن است

«محمد ناصری‌فرد»، باستان‌شناس هنر، نویسنده و پژوهشگر سنگ‌نگاره‌های ایران، سال‌هاست که روی نقوش سنگ‌نگاره‌های دهتل مطالعه و بررسی انجام می‌دهد. او درباره نقوش این منطقه می‌نویسد: «نقش‌هایی که در میان سنگ‌نگاره‌های دهتل است، همچون دیگر نقاط ایران بیشتر بز کوهی است؛ نماد ایران باستان، به مضمون آبخواهی، زایندگی، برکت و محافظت، یک جور دعا. بز کوهی در اینجا نقش حیوان نیست بلکه نوعی خط تصویری است که سبک هنری و مضمونی خاص دارد که ردپای آن را در جای‌جای ایران با همین سبک هنری و مضمون می‌بینیم. ادامه این نقش‌های کهن بز کوهی را در هزاره‌های بعد می‌توانیم روی دست‌بافت‌ها، پیکره‌های مفرغی و خالکوبی روی دست زنان عشایر در لرستان هم ببینیم».

به باور این پژوهشگر که به‌شکل تخصصی درباره سنگ‌نگاره‌های باستانی پژوهش می‌کند: «دهتل یک موزه و نگارخانه کهن است که سقف ندارد، تنها جایی است که نقاشی‌های کهن از کشتی‌های بادبانی دارد؛ مشابه آن را ما در هیچ‌جای ایران ندیده‌ایم و شاید در هیچ‌جای جهان هم نباشد. این نقوش نشان از نگاه هنرمندانی دارد که اینجا زندگی می‌کردند، شاید زمانی که هنرمندان این نقاشی‌ها را خلق کرده‌اند، گستره آب دریا تا دهتل یا نزدیک دهتل بوده است که هنرمند دیده‌های خود را بر این سنگ‌ها حک کرده است».

هنرنمایی کهن بشر

سنگ‌نگاره‌ها قدیمی‌ترین تجربه انسان در خلق یک اثر هنری محسوب می‌شوند و می‌توان نشانه‌ها و نمادهای پیچیده بسیاری از جهان باستان را به کمک آنها مطالعه و بررسی کرد. در ایران اما حتی یک نهاد یا بنیاد مستقل برای حفاظت از این سنگ‌نگاره‌ها که در مناطق مختلف کشور پراکنده هستند هم شکل نگرفته است. این آثار که از دل قر‌ن‌ها به امروز ما رسیده، علاوه‌بر حفاری غیرمجاز و غارت محوطه‌ها و مخدوش شدن ناآگاهانه توسط وندال‌ها، قربانی توسعه و آلایندگی‌ها شده‌اند و به‌مرور در حال تخریب هستند.

دهتل علاوه‌بر ارزش‌های باستانی و پژوهشی می‌تواند یکی از مهمترین جاذبه‌های گردشگری نزدیک به خلیج‌فارس باشد. حالا که مدیران بخش‌های مختلف به فکر آبادی و ارتقای زیرساخت‌ها در جزایر سه‌گانه ایران -که سال‌ها به حال خود رها شده بودند- افتاده‌اند و ناگفته پیداست که مدتی بعد این تب تند توجه به ابوموسی و دیگر جزایر فروکش خواهد کرد، شاید بد نباشد در راستای تقویت گردشگری جنوب کشور، نیم‌نگاهی هم به ظرفیت‌های بی‌نظیر دهتل داشته باشند و به این محوطه باستانی به چشم یک مرکز پژوهشی که می‌تواند میزبان گردشگران و پژوهشگران سراسر دنیا باشد، نگاه کنند و زیرساخت‌های منطقه را برای این امر ارتقا دهند و برای معرفی دهتل بیشتر تلاش کنند. 

تیتر الهام‌گرفته از عنوان کتاب «موزه‌هایی در باد» نوشته «مرتضی فرهادی» که پژوهشی است در مردم‌شناسی هنر و مروری بر سنگ‌نگاره‌ها و سنگ‌نبشته‌های ایران و آسیا دارد.