بنا به تعریف، امنیت آب عبارت است از اطمینان از وجود آب، با کیفیت و کمیت مناسب به‌منظور وجود سلامت و معیشت عادی و شرایط مساعد زیست‌بوم به‌نحوی‌که مخاطرات مرتبط با آب برای مردم و محیط‌زیست و اقتصاد به حد معقولی برسد. به بیانی امنیت آبی شامل بهره‌برداری پایدار از سامانه‌های آبی و صیانت از آنها در مواجهه با مخاطرات اعم از آلودگی سفره‌های آب زیرزمینی، ورود آلاینده‌ها به آب‌های جاری و… در کنار توسعه پایدار منابع آب است.

با این اوصاف، دستیابی به امنیت اولیه آب هم در بهره‌برداری از پتانسیل تولیدی آن و هم محدود کردن آثار مخرب آن اولویتی اجتماعی است.

ازآنجا‌که مقادیر آب شیرین در جهان محدود است و این منابع تنها سه درصد از کل منابع آب روی کره زمین هستند، موارد بسیاری را می‌توان تهدیدی جدی برای آنها تلقی کرد. رشد بی‌رویه جمعیت، سدسازی‌های غیراصولی، اولویت‌بخشی به اقتصاد و سیاست بدون توجه به اثرگذاری عوارض آنها بر سایر حوزه‌ها، توسعه ناپایدار و… در زمره این تهدیدهای اساسی قرار می‌گیرند.

ورای موارد مذکور، مطرح شدن و پذیرفته شدن و صد البته آشکار شدن پیامدهای تغییراقلیم سبب شده است تا این ابرچالش نیز نقشی حائز اهمیت پیرامون همه موارد مرتبط با آب و امنیت آب بیابد.

تغییراقلیم با تغییر در الگوهای بارش و باد و ایجاد نوسانات بارندگی و بروز سیل برای برخی نواحی و خشکسالی برای نواحی دیگر، افزایش قابل‌توجه دما و افزایش میزان رطوبت جو و وقوع رویدادی فرین و همچنین تسریع چرخه آب و ایجاد پیامدهایی مانند ذوب زودهنگام برف کوهستان‌ها و یخچال‌های طبیعی و کمتر روی زمین ماندن برف و بارش بیشتر باران در مقایسه با برف، موجبات بروز ناامنی آب را فراهم می‌کند. درنتیجه مبتنی‌بر آینده‌پژوهی‌های اقلیمی و پیش‌نگری‌ها تغییراقلیم با ایجاد تغییرات در مجموعه‌ای از شاخص‌های اقلیمی یکی از عوامل اصلی بحران‌زایی برای امنیت آب خواهد بود.

البته این مسئله، چالش‌های به‌مراتب بیشتری را برای کشورهای ناامن از منظر آب در قیاس با کشورهایی که در قرن گذشته به امنیت آبی دست یافته‌اند، به‌دنبال خواهد داشت و مردم این کشورها با معضلات بیشتری در قبال مبادلات اجتماعی و محیط‌زیستی در حوزه مدیریت آب مواجه خواهند بود. تلفیق پیامدهای تغییراقلیم با کمیابی ذاتی منابع آب شیرین در یک منطقه و رشد جمعیت و ضعف مدیریت و رقابت‌های منطقه‌ای بر سر منابع آبی مشترک می‌توانند بحران‌های پیشین را به‌مراتب تشدید کنند و این معنایی جز رشد و توسعه محدود، فقر پایدار و تحمل بیشتر رنج‌های انسانی نخواهد داشت.

مطابق برآوردها و بررسی‌ها در سال ۲۰۱۰ برای مناطقی با ۸۰ درصد جمعیت جهان تهدیدات آبی وجود داشت که رایج‌ترین آنها کم‌آبی است.

در حال حاضر، غرب آسیا و شمال آفریقا بیشترین میزان تنش و ناامنی آبی را دارند. البته فشار انکارناپذیر مواردی مانند رشد جمعیت، توسعه شهرنشینی، کشاورزی سنتی و ترویج مصرف گرایی و… طی دهه‌های اخیر وضعیت را تا سال ۲۰۳۰ وخیم‌تر نیز خواهد کرد. سایر مناطق مانند خاورمیانه که تأثیرپذیری کشورهای آن از تغییراقلیم بیش از متوسط جهان است نیز پرتنش‌تر خواهد بود. هند، چین، شیلی، آسیای میانه و جنوب آسیا نیز هرکدام به‌نحوی به‌سمت ناامنی آبی سوق خواهند یافت. اقدامات چین در سدسازی که کاهش جریان آب را برای ویتنام، کامبوج و تایلند در پی دارد، معضلات مصر و اتیوپی بر سر آب، سدسازی‌های ترکیه و موارد مشابه به‌معنای اهمیت هرچه بیشتر توجه به امنیت آبی به‌منظور جلوگیری از معضلاتی مانند جنگ، جهل، فقر، تبعیض جنسیتی و رقابت بر سر آب و مناقشات منطقه‌ای و… هستند.

البته بحث امنیت آب صرفاً محدود به موارد مستقیم تأثیرپذیر و تأثیرگذار بر آن نخواهد ماند. معضلاتی مانند طوفان‌های گردوغبار، بحران ریزگرد، بی‌کیفیتی و شوری و فرسایش خاک و… هم در ادامه بروز خواهند یافت.

نشانه‌های بروز ناامنی آبی در ایران و طی مسیر رو به بحران عیان است. شیوه کنونی مدیریت آب، ناتوانی و ضعف دیپلماسی در تأمین حقابه‌ها از رودهای مرزی، روند کاهشی ذخایر آب ایران، کمبود آب و سیل‌هایی با خسارات جبران‌ناپذیر و… بیانگر امنیت آبی پایین در برخی مناطق از شمال‌شرق تا جنوب‌شرق و مرکز ایران است.

به هر روی، بحث پرداختن به امنیت آبی باتوجه‌به تغییراقلیم بحثی درهم‌تنیده با ابعاد مختلف امنیت، اولویت‌های اجتماعی و استحقاقات است. اتخاذ استراتژی‌های مؤثر و سازگار با تغییراقلیم و همسو با اهداف مرتبط با ارتقای امنیت آبی مانند بهره‌گیری از فناوری‌های قابل‌اتکا و دانش روز به‌منظور افزایش ظرفیت نگهداری آب در خاک، حفظ کیفیت خاک، ایجاد زیرساخت‌های متناسب با مدیریت اصولی آب و… منطقی به‌نظر می‌رسد. هرچند که الگوی حفاظت و مدیریت آب در کشورهای مختلف به‌دلیل شرایط اقلیمی گوناگون، متفاوت خواهد بود.

یقیناً نخستین رکن تاب‌آوری در مواجهه با تغییراقلیم دستیابی به امنیت آبی است. در جهان به‌منظور ارتقای امنیت آبی، تمسک به صلح آبی بر مبنای پذیرفتن آب به‌عنوان اساسی‌ترین حق بشر و نه کالا و ابزار اعمال قدرت و پیشبرد سیاست با هدف انتقال دانش و فناوری و تبدیل مسائل آب‌های مرزی و فرامرزی به ابزار همکاری ضروری تلقی می‌شود.