دفتر مطالعات زیربنایی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی با عنوان «بررسی شکل‌گیری و عوامل تشدید مناقشات آبی داخلی» بیان می‌کند که یکی از چالش‌های مهم منتج از تبعات بحران آب در جهان و خصوصاً ایران، بحث مناقشات آبی و مسائل پیرامون شکل‌گیری و گسترش آنهاست: «به‌دلیل اهمیت آگاهی به جوانب و ماهیت این مسئله و لزوم رویارویی مؤثر با آن، پژوهشگران نظریه‌های علمی و راهکارهای حاکمیتی و مدیریتی مختلفی برای کشورهای مختلف جهان ارائه کرده‌اند.»

موضوع مناقشات آبی داخلی اکنون بیش‌ازپیش مورد توجه سیاست‌گذاران، نهادهای حاکمیتی و قانون‌گذاری کشور بوده و به نظر می‌رسد حساسیت‌ها و نیازهای لازم برای شناخت آثار و تبعات این مسئله بر کلیت امنیت داخلی و ساختارهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشور ایجاد شده‌است: «یکی از مهم‌ترین دلایل شکل‌گیری و گسترش مناقشات آبی داخلی در کشور بحث تشدید بحران‌های اقلیمی و به‌تبع آن دسترسی سخت‌تر به منابع آب و همچنین تضعیف قوانین و ساختارهای کنترلی و نظارتی بخش آب و محیط‌زیست در کشور از سوی تمام طرف‌های مختلف درگیر در مناقشات آبی داخلی در کشور است.  از دیگر موارد مطرح شده در این گزارش ذیل علل شکل‌گیری مناقشات آبی داخلی در کشورهای مختلف از جمله ایران می‌توان به: ۱. مسائل، موانع و چالش‌های مرتبط با حکمرانی و مبانی مدیریتی، فنی و تخصصی در بخش آب، ۲. عدم توجه کافی به سیاست‌های موفق جمعیتی، توسعه‌ای و آمایشی، ۳. چالش‌های مرتبط با تنوع اقلیمی و جمعیتی، ۴. تضاد منافع، غیر همسویی اهداف و عدم همکاری مؤثر سازمان‌های مرتبط با مسئله آب و ۵. کاستی‌های حوزه اقتصاد و معیشت اصناف وابسته به آب، اشاره کرد. »

این گزارش همچنین به مهم‌ترین مناقشات آبی ایران در مورد مدیریت منابع آب داخلی پرداخته است.

 مناقشات آبی اصفهان و چهارمحال بختیاری

مسائل آبی بین دو اســتان اصفهان و چهارمحال و بختیاری یکی از مهمترین مسائل مرتبط با مناقشــات آبی در کشور است. نقش حیاتی استان چهارمحال و بختیاری به‌عنوان سرچشمه رودخانه‌های مهم کارون، زاینده‌رود و بخشی از دز، این استان را از لحاظ تأمین آب مناطق پایین‌دست مهم کشور به جغرافیایی حساس و بغضا آسیب‌پذیر کرده است.

کمیت منابع آبی استان چهارمحال و بختیاری می‌تواند به‌طور مستقیم مناطق مختلفی از فلات مرکزی، استان‌های اصفهان و خوزستان را متأثر کند، آنهم در شرایطی که تغییر اقلیم و همچنین دخالت‌های گسترده انسانی بر پیکره منابع آب کشور در حال وقوع و تشدید است.

«یکی از گزارش‌های اخیر مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به وضعیت عملکرد سدهای در دست بهره‌برداری مهم کشور در مدیریت منابع آب از جمله در حوضه مرکزی و استان‌های مذکور پرداخته است که در آن سهم اثرگذاری این دو عامل مهم (طبیعی و انسانی( مشخص شده است. گزارش مذکور وضعیت منابع آب سطحی را در پی تشدید عوامل مطرح شده و همچنین مسائل مرتبط با حاکمیت آبی و مدیریت نامناسب توصیف کرده و بر آینده مبهم مسائل اجتماعی و امنیتی در کشور در صورت استمرار وضع موجود تأکید دارد. تجمعات مردم شهرکرد در اعتراض به اجرای پروژه‌های انتقال آب به اصفهان و مطالبات و اعتراضات کشاورزان اصفهان در تسریع و تکمیل اجرای این پروژه‌ها، تنها نمونه‌ای از کنش و واکنش طرفین این مناقشه آبی مهم در کشور است. تجمعات کشاورزان اصفهان در بستر خشک رودخانه زاینده‌رود درخصوص مسائل آبی مرتبط با این دو استان و البته چالش‌هایی که استان چهارمحال و بختیاری در تأمین آب شرب با آن درگیر بوده مباحثی هستند که لزوم توجه بیشتر به ساختار رخدادها و مناقشات آبی در این نقطه حساس جغرافیایی کشور را دوچندان می‌کند. از مهمترین پروژه‌های آبی این استان‌ها می‌توان به پروژه‌های انتقال آب بهشــت‌آباد، گلاب و سد و تونل کوهرنگ ۳ اشاره کرد که دیدگاه‌ها و نظرهای متفاوتی در مورد وضعیت فنی و کارشناسی آنها وجود داشته و مورد مناقشه طرفین بوده‌اند.»

 مناقشات آبی بین اصفهان و خوزستان

یکی دیگر از مناقشات مهم آبی در کشور، مسائل آبی بین استان‌های اصفهان و خوزستان است. درباره مسائل بین این دو استان مفهوم توسعه و عدم توسعه یکی از مواردی است که مورد بحث منتقدان و ناظران بوده است. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس عنوان می‌کند که شماری از منتقدان و ناظران مناقشه بین این دو استان، رشد صنعتی و نیاز مبرم بخش صنعتی به آب را در اســتان اصفهان یکی از دلایل بحران در استان‌های دیگر از جمله خوزستان می‌دانند: «ازجمله پروژه‌های انتقال آب مورد مناقشه بین دو استان، پروژه تونل کوهرنگ است که آب را از سرشاخه‌های اصلی کارون به زاینده‌رود منتقل می‌کند. همچنین طرح انتقال آب بهشت‌آباد با حجم 250 میلیون مترمکعب در سال که آب را از سرشاخه‌های کارون به استان‌های اصفهان، یزد و کرمان منتقل می‌کند، از دیگر پروژه‌های مورد مناقشه در دو استان مذکور است. طرحی که اجرای آن به گفته کارشناسان حواشی اجتماعی و محیط زیستی قابل‌توجهی چه در استان‌های مبدأ (خوزستان و چهارمحال و بختیاری) و چه در استانهای مقصد به‌دنبال دارد.

  مناقشه آبی بین اصفهان و یزد

از دیگر مناقشات آبی داخلی، مسائل آبی بین استان‌های یزد و اصفهان است. در اولین اشاره به مناقشات بین این دو استان می‌توان به آسیب و خرابکاری در خط لوله انتقال آب از اصفهان به یزد و مشکلات مرتبط با تأمین آب و رفع آسیب‌های فنی به زیرساخت‌های انتقال آب بین این دو استان اشاره کرد: «از دیدگاه ناظران و منتقدان، آبی که قرار بوده از اصفهان به یزد برای شرب انتقال داده شود، در بخش صنایع مقصد در یزد مصرف می‌شود. البته این در شرایطی است که در بحث انتقال آب به یزد حقابه شرب و صنعت به‌طور جداگانه لحاظ شده اما اینکه به‌لحاظ کمی این حقابه‌ها برای مصارف پیشبینی شده تا چه مقدار دقیق تخصیص داده می‌شود، جای پرسش و کار کارشناسی دارد. نفس این مسئله بار دیگر بحث توسعه نامتوازن و بارگذاری خارج از توان در مناطق هدف آبرسانی و انتقال آب را یادآوری می‌کند.»

  استان‌های مازندران و سمنان

یکی دیگر از مناقشات داخلی حاصل از طرح‌های انتقال آب مربوط به استان‌های مازندران و سمنان است. زمزمه‌های نخستین این پروژه به سال‌های میانی دهه هشتاد شمسی مربوط است که در آن قرار بود آب از دریای خزر و با عبور از محدوده جغرافیایی استان مازندران به استان سمنان منتقل شود. براساس اظهارنظر کارشناسان آب و محیط زیســت، این طرح انتقال 180 کیلومتری، می‌تواند تبعات محیط زیستی خاصی برای استان مازندران داشته باشد. از جمله این تبعات می‌توان به تخریب جنگل‌های هیرکانی در استان مازندران و تحت‌الشعاع قرار گرفتن معیشت در مناطق و سکونتگاه‌های جنگلی این استان اشاره کرد. هرچند در سال 1403 اصرارها برای اجرایی شدن این طرح به‌عنوان یک طرح ملی بالا گرفته اما از دید منتقدان و کارشناسان مسائل محیط زیستی، هزینه‌های فنی و اجرایی و مسائل اجتماعی مهمترین مواردی هستند که نیاز است در اجرای این طرح مورد توجه قرار گیرند.

 انتقال آب سبزکوه به چغاخور

پروژه انتقال آب سبزکوه به چغاخور اگرچه پروژه‌ای درون استانی است اما عملیات اجرایی آن با انتقادها و البته اصرارهای گسترده‌ای همراه بوده است. موافقان این پروژه آن را گامی مؤثر برای تأمین آب واحدهای صنعتی در شهرستان بروجن می‌دانند، هرچند در مواردی نیز هدف تأمین آب شرب برای این پروژه مطرح بوده است. اما دیدگاه مخالف اجرای این پروژه، عدم در نظر گرفتن ارزیابی‌ها و ملاحظات محیط زیستی و آمایش سرزمین، خشک شدن چشمه‌های مختلف آب در مبدأ پروژه، رشد معضلات محیط زیستی در هر دو نقطه مبدأ و مقصد (از جمله فشار بیشتر بر تالاب بین‌المللی چغاخور) و گسترش بحران‌های اقتصادی و معیشــتی را از معضلات مرتبط با اجرایی شدن این طرح مورد مناقشه می‌دانند. برای ادامه عملیات اجرایی این پروژه، در ســال 1396 مصوبه‌ای در هیئت دولت وقت مابین وزارت نیرو و سازمان محیط زیست ارائه شد. از دید ناظران، این پروژه در حالی درصدی از پیشرفت فیزیکی را داشته که شماری از کارشناسان در سازمان محیط زیست و وزارت نیرو با اجرای آن مخالف بوده‌اند.»

 مناقشه پیرامون حقابه هورالعظیم

یکی دیگر از مسائل آبی مهم و بحث برانگیز کشور مرتبط با تالاب هورالعظیم در استان خوزستان است. این تالاب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تالاب‌های این استان همواره پتانسیل ایجاد مناقشات آبی را در سالیان گذشته داشته است. این تالاب در زمان بحران‌های مرتبط با ک‌مآبی و کاهش سطح تراز در نتیجه کاهش حقابه آن، یکی از مراکز اصلی انتشار گردوغبار در جنوب غربی کشور به‌شمار می‌رود. کارشناسان همواره به تأمین حقابه محیط زیستی این تاالب از سدهای بالادست آن اصرار می ورزند. از دید آنها توجه به این مسئله می‌تواند به حفظ جنبه‌های حیات و اکوسیستم این تالاب، جلوگیری از انتشار بیشتر گردوغبار و کاهش جوانب مخرب اجتماعی، اقتصادی و حتی امنیتی مرتبط با کم آبی این تالاب و جلوگیری از به خطر افتادن معیشت ساکنان این منطقه کمک کند.مرکز پژوهش‌های مجلس می‌گوید: «از دید کارشناسان، تأثیر عوامل انسانی در رشد معضلات این تالاب حائز اهمیت است. با توجه به فاصله 95 کیلومتری ورودی اصلی تالاب تا سد کرخه (محل رهاسازی آب تالاب) رشد کشاورزی و کشت محصولات آب‌بر در مسیر انتقال آب به تالاب باعث نگرانی‌هایی برای کاهش ورودی به تالاب شده است. در واقع بخش قابل توجهی از حقابه تالاب صرف توسعه کشاورزی و افزایش سطح زیرکشت محصولات آببر (مانندبرنج) می‌شود که لزوم تدوین قوانین کنترلی و پایش مستمر سیستم تأمین، عرضه و مصرف آب در این منطقه را بیش‌از پیش حائز اهمیت می‌کند. این مسئله در صورت بروز بحران‌های مرتبط با تأمین و توزیع آب در بین کشاورزان مسیر انتقال آب تالاب، پتانسیل بروز یک مناقشه محلی مهم را تقویت می‌کند.»

 مناشقات سد تالوار

یکی دیگر از پروژه‌هایی که زمزمه اجرای آن با چالش‌هایی همراه بوده طرح انتقال آب ســدهای آزاد و قوچم در استان کردستان به استان همدان به‌منظور تأمین آب شرب و کشاورزی در این استان است: «در پروژه انتقال آب از سد آزاد، مسئولان و کارشناسان در استان کردستان در سال 1398 این پروژه را به صلاح استان ندانسته و با توجه به اولویت نیاز در شهرستان‌های قروه و دهگلان، به آن نوعی دید انتقادی داشته‌اند. همچنین مسئولان استان همدان پروژه انتقال آب از سدهای آزاد و قوچم را مصوب دولت دانسته و بر ضرورت اجرای آن تأکید دارند.

  انتقال آب فینسک

یکی دیگر از پروژه‌های فعلی سدسازی کشور، عملیات ساخت سد فینسک در استان سمنان بر سرشاخه‌های رودخانه تجن به‌منظور انتقال  آب آن به استان سمنان برای مصارف شرب و کشاورزی است.مرکز پژوهش‌هایم جلس در گزارش عنوان می‌کند که  به رغم اینکه برای یک بازه زمانی و در پی تشدید مخالفت‌ها و ابهام‌ها پیرامون احداث این سد، اعتباری برای آن منظور نشده بود، در قانون بودجه سال 1402 کشور ردیف اعتباری برای آن اختصاص یافته است: « اصرارها برای تکمیل این سد در شرایطی مطرح می‌شود که به گفته مسئولان استان سمنان منابع آبی استان خصوصا چشمه روزیه و قنات گلرودبار به‌دلیل تأثیر تغییر اقلیم و به‌تبع آن کاهش بارندگی توان تأمین پایدار آب شرب مناطق هدف را نداشته و تکمیل ساخت این سد و بهره‌برداری از آن باید در زمان مناسبی برای رفع تنش آبی استان انجام شود.

این گزارش در پایان تاکید می‌کند: « مسئله مهم اثرگذار دیگر در احتمال بروز و گسترش مناقشات آبی در کشور در زمان حال و آینده، مسائل مدیریتی، فناورانه، شرایط دسترسی  عادلانه و الگوی مصرف آب است. هم اکنون کشور به‌دلیل اثرگذاری وسیع عوامل اقلیمی از جمله تغییر اقلیم ( عمدتا به دلیل کاهش بارندگی، و به تبع آن کاهش ذخیره در مخازن و نفوذ به آبخوان‌ها) به عنوان پدیده‌ای جهانی و عمدتا خارج از کنترل قوانین، ، وضعیت آبی و محیط زیستی خاصی را تجربه میکند. یکی از مهمترین مسائل برای عبور از این بحران، پیگیری مباحث مدیریتی کارآمد، به‌روز و مبتنی بر آخرین دستاوردهای علمی، دانشگاهی و تخصصی است.