استدلال‌های غلط برای ثبت‌نشدن 

«احمد منتظر» استاد پیشکسوت معماری و چهرۀ ماندگار میراث فرهنگی کشور، می‌گوید: من در پاسخ به این ادعای هیئت‌امنا و برخی افراد در میراث فرهنگی که می‌گفتند این مسجد فاقد ارزش است و ثبت ملی نیست، بارها اعلام کردم و خواهم کرد که در وهلۀ اول مسجد کازرونی، مسجد است و زمانی که مسجد واجد ارزش خاص تاریخی، فرهنگی و ارزش معمارانه است، نباید تخریب شود. ازنظر منی که کارشناس هستم، مسجد کازرونی عباس‌آباد اصفهان تداوم و ادامۀ راه مساجد ایرانی است. حفظ و حراست از مساجد ایرانی به‌ اندازه‌ای مهم است که وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، به دنبال ثبت جهانی مساجد ایرانی است. حال شاید این پرسش مطرح شود که کدام مساجد ایرانی ثبت می‌شوند؟ که باید گفت مساجد ایرانی، یعنی مساجدی که شکل و فرم معماری مسجد ایرانی را دارد و هر مسجدی که دارای این فرم و ساختار باشد، بدون توجه به تاریخ ساخت آن، طبق آیین‌نامه می‌تواند ثبت جهانی شود. هدفم از بیان موضوع فوق این بود که چگونه باید دست روی دست گذاشت و بگذاریم مسجد کازرونی که تداوم و ادامۀ راه مساجد ایرانی است و قابلیت ثبت جهانی دارد، توسط هیئت‌امنای آن تخریب شود؟

 تاریخی‌بودن مسجد کازرونی

منتظر می‌افزاید: عده‌ای در بدنۀ ادارۀ کل میراث فرهنگی عنوان کردند که مسجد کازرونی، بنای تاریخی نیست، اما این ادعا اشتباه است. زیرا هیچ‌کدام از این افراد کارشناس نیستند، ضمن اینکه مسئلۀ ما تاریخی‌بودن مسجد نیست، بلکه این مسجد همان‌طور که به آن اشاره کردم، از ارزش معمارانۀ بالایی برخوردار است.

موضوعی که اعضای هیئت‌امنای مسجد کازرونی دنبال می‌کنند توسعه نیست، بلکه آنان مدعی توسعه هستند؛ این مسجد توسعه نمی‌خواهد. مدیرکل قبلی میراث فرهنگی اصفهان، اولین نفری بود که تأیید کرد، مسجد کازرونی با این‌همه مشخصاتی که گفتم، واجد ثبت نیست؛ در مقابل هم معاونت وقت میراث فرهنگی ادارۀ کل میراث فرهنگی اصفهان، مجوز تعمیر مسجد را داد، نه تخریب آن. ‌همۀ این موارد نشان می‌دهد، در بحث تاریخی‌بودن و ثبت تاریخی شدن این مسجد، بحث کارشناسی در بین نیست.

چهرۀ ماندگار میراث فرهنگی کشور تأکید می‌کند: نکتۀ مهم که باید عموم مردم و شهروندان اصفهان از آن اطلاع داشته باشند، این است که هیچ مدرک و پروانه‌ای برای تخریب و نوسازی مسجد کازرونی صادر نشده است و فقط شهرداری منطقه، یک مجوز تعمیر برای مسجد صادر کرده است، اما متأسفانه هیئت‌امنای آن به مسجد کازرونی ضربه وارد کرده‌اند و ضربه یک تصرف عدوانی و قابل‌پیگیری است. هیئت‌امنا با چه اجازه‌ای اقدام به تخریب شبستان مسجد کرده‌اند؟ هیچ دلیلی موجهی وجود ندارد که مسجد سالم تخریب و جای آن مجموعۀ دیگر ساخته شود.

 ارزش بالای مسجد کازرونی برای ثبت در آثار ملی

«سیدمحمد بهشتی» عضو شورای‌عالی میراث فرهنگی و گردشگری ایران و رئیس سابق سازمان میراث فرهنگی، با بیان اینکه سنت معماری ایرانی دارای یک سبقۀ تاریخی است، اظهار می‌کند: این سنت از جمله ویژگی‌هایش این بوده که در هر زمان و مکان، تناسب پیدا می‌کرده است؛ در واقع با شرایط زمان و مکان خودش معاصر می‌شده است که نمونۀ این معاصرشدن سنت معماری گذشتۀ ایرانی را می‌توان در مسجد کازرونی عباس‌آباد اصفهان مشاهده کرد.

او ادامه می‌دهد: همین امر باعث شده که مسجد کازرونی از ارزش بالایی برخوردار باشد و نمی‌توان ارزشمندی آن را نادیده گرفت. درعین‌اینکه در دوران معاصر، آثار فراوانی ساخته‌ شده که واجد هیچ ارزشی نیستند و به دلیل اینکه تبعیت از هیچ سنتی نکرده و ارزشی را در خود منعکس نمی‌کنند، اگر تخریب یا دچار نوسازی شوند، جای هیچ افسوسی نیست.

رئیس سابق سازمان میراث فرهنگی کشور تصریح می‌کند: هنر ما در دورۀ معاصر، تولید زباله‌های ساختمانی است که واجد هیچ ارزشی نیستند، اما در مقابل آثاری در دوران معاصر ساخته‌ شده که در این معاصریت، یک نفع در آن منعکس است؛ همچون مسجد کازرونی عباس‌آباد که تلاش کرده سنت معماری ایرانی باشد و یا معماری جدید ایرانی که تلاش می‌کند که هویت معماری گذشته را در خود منعکس کند؛ همچون موزۀ هنر معاصر، تئاتر شهر و نمونه‌هایی دیگر که ثبت آثار ملی هستند. پس‌ ازاین‌رو مسجد کازرونی واجد ارزش است که تابع سنت‌های گذشته بوده، اما پاسخگوی نیازهای امروز است و هرگونه دخل و تصرف در آن، باید با رعایت همان ارزش‌ها صورت گیرد.

او اضافه می‌کند: مسجد کازرونی باید ثبت ملی شود. این نظر اشتباهی است که فقط مسجد کازرونی را از لحاظ معماری واجد ارزش دانست و پنداشت این ارزش معماری ارزش میراثی ندارد و بدین خاطر میراث فرهنگی در حفظ و حراست از این مسجد هیچ وظیفه‌ای ندارد، بلکه از لحاظ جایگاه قانونی، تنها میراث فرهنگی است که حافظ این ارزش‌ها است و اگر دستگاه دیگر بخواهند این بنا را حفظ کند، یک وظیفۀ اخلاقی را انجام داده است و اگر کارشناسی از میراث فرهنگی عنوان کند، وظیفۀ میراث فرهنگی نیست که از مسجد کازرونی حفاظت کند، وظیفۀ ذاتی دستگاه خود را نقض کرده است.

او می‌افزاید: برای توسعۀ مسجد کازرونی عباس‌آباد، بهترین سرمشق برای افرادی که خبره‌اند و آشنایی با تاریخ معماری دارند، مسجد جامع اصفهان است؛ این مسجد از دورۀ آل‌بویه تا دورۀ قاجار، مادام دچار تغییر و تحول شده است، اما این تغییر و تحول در طول حدود هزار سال، تابع یک سنت بوده است و این سنت اجازه داده یک مسجد شبستانی تبدیل به یک مسجد دارای گنبد، چهار ایوان، کاشی‌کاری و مقرنس‌کاری شود و همۀ این اتفاقات، مربوط به دوره‌های تاریخی مختلف است؛ یعنی ما در این مسجد از محراب دورۀ ایلخانی تا ایوان تیموری و آثاری مربوط به دورۀ صفویه و سایر دوره‌های تاریخی داریم، اما همۀ این‌ها مخل یکدیگر نیستند؛ یعنی تابع یک سنت هستند. این سرمشق می‌تواند به ما یاد دهد که چگونه یک مسجد بنا به زنده‌بودنش، می‌تواند دچار تغییر و تحول شود، اما تابع همان سنت معماری ایرانی باشد. 

 کم‌نظیربودن مسجد کازرونی در سنت مسجدسازی ایران

«حمیدرضا خوئی» معمار و مدرس گروه معماری دانشکدۀ معماری ‌و ‌شهرسازی دانشگاه شهید‌ بهشتی، می‌گوید: مسجد کازرونی سازمان روشنی دارد متشکل از سردر، دالان ورودی، حیاط، دالان دوم و شبستان؛ حیاط و شبستان، کانون‌های اصلی‌ این ترکیبند. حیاط که دو ایوان‌ دارد – یکی قِبلی و دیگری روبه‌قبله – در تملک فضای باز و نیم‌باز است و شبستان در انحصار فضای بسته. همچنین این دو کانون از هم مستقلند، پس با دو مسجد «تابستانه» و «زمستانه» در یک مسجد مواجهیم. «مسجد زمستانه»، مأمنی گرم مهیا می‌کند و «مسجد تابستانه»، در اغلب ماه‌ها دایر است؛ در سنت مسجدسازی ایران، چنین ترکیبی از عرصه‌های فضایی اگر یگانه نباشد، کم‌نظیر است.

او می‌افزاید: در قرن پنج که ایوان‌ به مسجد آمد و‌ نمای ستون‌ مدور تخت شد، مسجدی که فضای باز به درون شبستانش امتداد می‌یافت، به مسجدی بدل شد که حیاطش از شبستان تفکیک می‌شد، اما با ایوان‌ مسجد کازرونی، دوباره فضای باز به فضای داخلی پیوست.

این معمار ادامه می‌دهد: هر جدارۀ جانبی حیاط مسجد که پرتراش‌ و مفصل و قوس‌دار و کوتاه و کم‌روزنه و بسته است، ایوان مجاورش را بی‌تراش و ساده و تخت و بلند و عمیق و خالی جلوه می‌دهد. ضمن این مخالف‌خوانی، کف ایوان قِبلی برخلاف قاعدۀ مرسوم، هم‌تراز حیاط است تا حیاط و ایوان پیوسته‌تر شوند؛ با این‌ها معماری مسجد هم به سنت ایرانی وصل است و هم به بروز جلوه‌هایی از دورۀ جدید میدان می‌دهد.

خوئی تصریح می‌کند: برف‌انداز بنا قریب به ۲۴۰ مترمربع وسعت دارد و میان مسجد و مادی نیاصرم در برِ جنوبی وساطت می‌کند. متولیان در فکر گسترش مسجدند و بر پایۀ ضوابط بالادستی، قادرند تا سه‌ طبقه در برف‌انداز بسازند. اگر بخش توسعه به مسجد و شبستان صدمه‌ نزند، خیری برای مسجد دارد، اما با چرخش تمامی مسجد به‌ سوی قبله، کنجی از‌ شبستان به بَرِ شرقی زمین رسیده و لاجرم اگر مسجد را در برف‌انداز توسعه دهند، شبستان راه اتصال را می‌بندد. لاجرم باید پرسید که چگونه دالان دوم مسجد را از کنار شبستان به «مادی نیاصرم» برسانیم؟ پاسخ خوب مستلزم تصرفی محدود در کنج‌ شمال‌ شرقی شبستان است، اما به دو شرط: اولاً کارشناسان آگاه تأیید کنند، ثانیاً فضای شبستان به‌هم نریزد؛ کاری که باید روی میز طراحی و به دست طراح اهل و ضمن مشورت با صاحب‌نظران انجام شود.

 خطر غفلت از معماری معاصر

«علی عطریان» معمار و مدرس دانشگاه، با اشاره به اهمیت معماری معاصر می‌گوید: این نوع معماری مورد غفلت جدی قرار گرفته است که اگر به معماری معاصر توجه نکنیم، چه‌بسا در آیندۀ نزدیک، خیلی از اتفاقاتی که برای آیندۀ هویت ما مهم است، از دست می‌رود. پس باید به این نوع معماری حساسیت ویژه‌ای داشت، به‌ویژه معماری سدۀ گذشته، یعنی از حوالی سال‌های ۱۳۰۰ تا حوالی ۱۴۰۰ که در واقع دوران معماری معاصر را تشکیل می‌دهند.

او می‌افزاید: در معماری دوران معاصر، به‌واسطۀ رشد تجدد که در ایران شاهد هستیم، ابنیۀ مذهبی به‌ویژه مساجد ما رشد آن‌چنانی از لحاظ کمی و کیفی و همگام با توسعۀ شهرها در حوزۀ معماری نکرده‌اند و حتی همگام با معماری مساجد در دورۀ قاجاریه، صفویه و دوره‌های تاریخی قبل‌تر نشده‌اند و در واقع تعداد اندکی از معماری‌های ارزشمند در دوران معاصر در حوزۀ کارکردهای مسجد شکل‌ گرفته است و این تعداد مساجد در شهر اصفهان، انگشت‌شمار هستند.

این معمار اظهار می‌کند: تعداد مساجد ارزشمند که بر اساس معماری دوران معاصر ساخته و ارزشمند هستند، آن‌چنان بالا نیست و از لحاظ برهۀ زمانی معماری ما، بسیار مهم هستند. مساجد ساخته‌شده بر اساس معماری دورۀ معاصر، نمایندۀ یک معماری مذهبی در دورانی هستند که بخشی از آن‌ها حدود چهل‌ تا پنجاه سال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی و در دوره‌ای که معماری مذهبی چندان موضوعیت نداشته است، ساخته‌ شده است.

او ادامه داد: مابقی مساجد ساخته‌شده در یک سدۀ اخیر پس از پیروزی انقلاب، بعد از کش‌وقوس‌های جنگ تحمیلی و شکل‌گیری نظام به معنای واقعی، معماری‌های آن‌ها شکل‌ گرفته است که این نوع معماری، معماری‌ای بوده که به ساخت مصلاها و غیره روی آورده است، اما مساجد محله‌محوری که ارزشمند باشند، شاید در این دوره‌ها کمتر شکل‌ گرفته‌اند و مساجدی که هم شکل‌ گرفته‌اند، یا از کیفیت آن‌چنانی برخوردار نیستند که واجد ارزش معماری باشند یا به این اندازه بزرگ‌مقیاس هستند که در قالب معماری مساجد محلی کارکرد ندارند.

عطریان اضافه می‌کند: در واقع معماری مساجد پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، معماری شهر را تحت‌تأثیر قرار داده‌اند؛ همچون مصلاها در شهر اصفهان و سایر شهرهای کشور که این تجربه را پشت‌سر گذاشتند. شاید موفق‌ترین تجربۀ ما در معماری مذهبی، تجربۀ حرم رضوی است که توسعۀ آن مبتنی‌بر اندیشه‌ای است و الگوهای صفویه پیش و پس‌ از این دوره، در خود حرم موجود است. اما وقتی در شهرها مساجد محله‌محور، مساجدی که بسیار عمیق و تأثیرگذار هستند و یک رابطۀ بلافصل با خانواده‌ها، مردم و نمازگزاران محل دارند، مورد بررسی قرار می‌دهیم، در خواهیم یافت، این نوع مساجد رشد آن‌چنانی که باید نداشته‌اند؛ ضمن اینکه منظورم از رشد و توسعه، ساخت‌وساز نیست، بلکه کیفیت معماری است؛ پس آن مساجدی که در این سده شکل‌ گرفته‌اند و واجد ارزش معماری هستند، به نظر من به تعداد انگشتان یک دست هم نمی‌رسد و باید آن‌ها را بسیار غنیمت بدانیم.

  کم‌توجهی به معماری مساجد محلی

این مدرس دانشگاه تأکید می‌کند: متأسفانه به معماری مساجد محلی بسیار کم‌توجهی شده است که معماری آن تحت‌تأثیر معماری بزرگ شهر و یا کشور قرار دارد و در زیر سایۀ آن‌ها، همیشه جایی برای نفس‌کشیدن کمتر داشته‌اند؛ یعنی دانشکده‌های معماری در حوزۀ تخصصی معماری، شاید کمتر به آن‌ها پرداخته‌اند و بر معماری آن اغلب هیئت‌امنای مسجد تصمیم می‌گیرند و چه‌بسا بسیاری از این تصمیم‌ها بر پیکرۀ معماری آن مسجد و ابنیۀ محلی ضربۀ ناگواری وارد می‌کند.

او با اشاره به ارزشمندی مساجد محلی به‌واسطۀ پایگاه محلی بودنشان، می‌گوید: در معماری معاصر از الگوهای موفق معماری گذشته گرته‌برداری شده است و این گرته‌برداری‌ها به‌ اندازه‌ای مهم است که بتوانیم بر اساس معیارهای روز حرکت کرده و هم مبتنی‌بر سنت معماری گذشته حرکت کنیم. 

 رعایت موفق الگوی معماری سده‌های گذشته 

عطریان می‌افزاید: مسجد کازرونی عباس‌آباد اصفهان، طبق کتیبه‌ای که ملاحظه کرده‌ام، متولد دهۀ ۵۰ قمری است؛ یعنی چیزی حدود ۸۰ سال و بیشتر از عمر ساخت آن می‌گذرد و دارای اندام‌واره‌های خاص قابل‌ملاحظه در معماری معاصر ما است؛ این اندام‌واره‌ها شامل یک مأذنه یا سردر ورودی، دالان ورودی، وضوخانه و در واقع صحن اصلی و ایوان‌ها، شبستان اصلی و محراب است و وقتی این اندام‌واره‌ها را تفکیک می‌کنیم و مورد بررسی قرار می‌دهیم، درخواهیم یافت مبتنی‌بر اصول معماری سنتی ما بنا نهاده شده است و همۀ این اندام‌واره‌ها، الگوی موفق معماری سده‌های گذشته را در ساخت‌وساز مسجد رعایت کرده است که این امر در فضای عملی معماری، به‌طور کامل مشخص است.

او با انتقاد از اقداماتی که هیئت‌امنای مسجد کازرونی تحت عنوان توسعۀ مسجد انجام می‌دهند، می‌گوید: اضافه‌کردن به معنای توسعۀ طبقاتی نیست؛ ارزش ملک ممکن است افراد را وسوسه کند که طبقاتی بسازند. به نظر من یکی از خطاهای راهبردی برای توسعۀ این مسجد، اضافه‌کردن طبقات بالایی و ارتفاع‌دادن به آن است.