قبل از اینکه سراغ ماجرای تخریب غسالخانۀ قبرستان «عمو زین‌الدین» برویم، بد نیست دربارۀ محلۀ «عموزین‌الدین» یا به‌قولی «امیر زین‌الدین» بدانیم؛ یکی از قدیمی‌ترین محله‌های تبریز که مشاهیر زیادی از جمله «زینب پاشا» و «محمدتقی جعفری» را هم در خود جای داده است. این محله، قدیم‌ترها محل زندگی نمک‌فروشان بوده و تبریزی‌ها به آن «دوزچیلار» می‌گویند. حالا هم بسیاری از اهالی کوی همچنان به این شغل مشغولند و تبریز‌ی‌ها هم برای تهیۀ نمک به این کوی مراجعه می‌کنند. این کوی از شمال به رودخانۀ «مهران‌رود»، از جنوب به کوی «حکم‌آباد»، از شرق به کوی «چوستدوزان» و از غرب به کوی «جمشیدآباد» می‌رسد. 

در یکی از وقف‌نامه‌های مربوط به زمان «قراقویونلوها» به‌نام وقف‌نامۀ «مظفریه»، نام عموزین‌الدین با عنوان «امیرزین‌العارفین» نوشته شده است. از قنات‌های معروف این کوی می‌توان به «ایلانلو»، «علی‌خاتون» و «میرقاسم» اشاره کرد. همچنین مسجد تاریخی «معجز» از مهم‌ترین مساجد عموزین‌الدین به شمار می‌رود و یکی از گورستان‌های قدیمی تبریز هم در کنار این کوی قرار دارد که حالا با تخریب غسالخانه‌اش، در صدر اخبار رسانه‌ها قرار گرفته است.

 تخریب غسالخانه

قبرستان حکم‌آباد یا «عمو زین‌الدین»، در خیابان آذربایجان تبریز قرار گرفته و با اینکه گفته می‌شود بخش زیادی از قبرهای این گورستان مربوط به دورۀ پهلوی اول است، ‌اما در میانۀ این قبرستان قدیمی، غسالخانه‌ای قرار داد که مربوط به دورۀ قاجار است. این غسالخانه که در تاریخ پنجم تیر ۱۳۸۴ به شمارۀ ۱۱۹۷۹ در فهرست آثار ملی ثبت و این ثبت در همان زمان به استاندار وقت ابلاغ شد، اما از گزند تعرض در امان نماند و روز شنبه ۶ مرداد تخریب شد. امروز از گورستان و غسالخانۀ وقفی عمو زین‌الدین در شرق تبریز، به‌جز قبرهای شکسته و ازبین‌رفته و ساختمانی متروکه با ایوان ستون‌دار و اتاق‌های شست‌وشوی زنانه و مردانۀ نیمه‌مخروبه‌اش، چیزی باقی نمانده است؛ بنایی که مصالحش از نوع ازارۀ سنگی، با تزیینات آجرکاری، قاب‌بندی و بدنه‌هایی با طرح و نقش و آجرکاری بوده و امروز متروکه‌شدنش باعث آسیب‌پذیرشدن بنا و ریزش بخش‌های اصلی ساختمان شده است. 

 به سرنخ‌هایی رسیدیم

رئیس ادارۀ میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌‌دستی تبریز، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بیان اینکه غسالخانۀ قبرستان «عمو زین‌الدین» روز شنبه ۶ مرداد تخریب شده است، توضیح می‌دهد که از گذشته برخی از اهالی محله یا نهادها، مکاتبه‌هایی با میراث فرهنگی کرده بودند و تقاضای تخریب این غسالخانه را داشتند و معتقد بودند که این منطقه تبدیل به محل تجمع معتادان شده است و چون در گورستان هیچ تدفین جدیدی انجام نمی‌شود، باید تخریب شود.

«سید رامین اسبقی» با این توضیح می‌افزاید: «با همین طرز فکر بود که روز شنبه یک دستگاه لودر وارد محوطه شده و با اینکه درِ غسالخانه قفل و در اختیار سازمان آرامستان‌های شهرداری تبریز بوده، آن را تخریب کرده است.»

او از یافتن سرنخ‌هایی دربارۀ عاملان تخریب غسالخانه تصریح می‌کند: «همراه لودری که برای تخریب رفته، دو نفر بودند که کارت شناسایی ارائه داده‌اند که این کارت‌ها برای نهاد خاصی بوده است. بعد از قطعی‌شدن موضوع و پیگیری‌های دستگاه قضا، حتماً نام نهاد را اعلام می‌کنیم. خود دستگاه قضایی و معاون دادستان تبریز دراین‌باره حساسیت دارند و از ما خواستند موضوع را پیگیری کنیم. روز دوشنبه ۸ مرداد، شکایت در دفتر دادستان عمومی انقلاب تبریز ثبت شده است و پیگیر موضوع هستیم.»

اسبقی با تأکید بر اینکه به استناد قانون حفاظت از مراکز تاریخی مصوب ۱۳۹۶ در صورت محرز شدن جرم، افراد ذی‌مدخل ملزم هستند همان بنا را عین‌به‌عین بازسازی کنند، تأکید می‌کند: «بنا بین ۸۰ تا ۹۰ درصد تخریب شده است و فکر می‌کنم سرنوشت شکایت ثبت‌شده تا هفتۀ آینده مشخص شود.»

  پای اوقاف در میان است؟

گرچه «سید رامین اسبقی» رئیس ادارۀ میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌‌دستی تبریز، فعلاً نام نهاد دخیل در تخریب غسالخانه را عنوان نمی‌کند، اما باتوجه‌به سابقه‌ای که دربارۀ این ماجرا وجود دارد، به نظر می‌رسد در تخریب غسالخانه پای ادارۀ کل امور اوقاف و امور خیریه در میان است. چند سال پیش موضوع تغییر کاربری گورستان عموزین‌الدین مطرح و زمزمه‌های تغییر کاربری و تبدیل این گورستان به خیریۀ سرای سالمندان با تصمیم شهرداری تبریز و ادارۀ کل امور اوقاف و امور خیریۀ آذربایجان شرقی مطرح شد. گورستان عموزین‌الدین هم مانند دیگر گورستان‌های تاریخی، دستخوش تغییر کاربری و بخش تاریخی آن به مدرسه تبدیل شده، اما غسالخانۀ تاریخی واقع در آن توانسته است تا حدودی در امان مانده و زبان گویای تاریخ این گورستان و محلۀ عمو زین‌الدین باشد؛ غسالخانه‌ای که در سال ۱۳۸۴ به ثبت ملی رسیده است.

ادارۀ کل امور اوقاف و امور خیریه، چند سال پیش با نصب بنری دربارۀ تغییر کاربری گورستان نوشته بود: «به اطلاع اهالی محترم منطقه و مؤمنین می‌رساند، ادارۀ کل اوقاف و امور خیریۀ استان با همکاری شهرداری تبریز و خیرین، با عنایت به تقاضای اهالی محترم برای ساماندهی گورستان متروکۀ عمو زین‌الدین، برای احداث مجموعۀ بزرگ خیریۀ سرای سالمندان و کودکان بی‌سرپرست اقدام می‌کند. لذا برای خدمتگزاری و حفظ شأن اموات مؤمنین و رعایت موازین شرعی و قانونی، آن دسته از عزیزانی که مایل به انتقال قبور بستگان خود هستند، تا آخر تیر با هماهنگی ادارۀ اوقاف ناحیۀ ۱ تبریز اقدام کنند.»