گفته می‌شود پادشاهان ایرانی تا پیش‌از دورۀ صفوی کاری برای جمع‌آوری، حفظ و نگهداری جواهرات و سنگ‌های زینتی نکرده بودند تا اینکه نوبت به پادشاهان صفوی رسید تا با فرستادن نمایندگانی به کشورهای مجاور، جواهرات موجود را خریداری، جمع‌آوری و حفظ کنند. گرچه پس از حملۀ افغان‌ها به ایران مقداری از این جواهرات به افغانستان فرستاده شد، اما با همت نادرشاه بخش زیادی از آنها به ایران بازگردانده شد. در دورۀ قاجار، «فتحعلی‌شاه» که علاقۀ فراوانی به جواهرات و تجملات درباری داشت، کوشش بسیاری در نگاهداری و ضبط آنها کرد و «تخت نادری»، «تخت طاووس» و «تاج کیانی» به‌دستور او ساخته شد. 

بازدید عمومی و تعطیلی

اولین بازدید عمومی از جواهرات ملی ایران سال ۱۳۲۲ انجام شد. بعد از آن در سال ۱۳۳۴ به‌فرمان محمدرضاشاه پهلوی، پروژۀ ساخت خزانۀ فعلی جواهرات ملی آغاز به کار کرد و در سال ۱۳۳۹ افتتاح شد. خزانۀ جواهرات بانک مرکزی، هم‌زمان با همه‌گیری ویروس کرونا تعطیل شده بود که ادامه‌دارشدن این تعطیلی به انتقال این گنجینه به خزانۀ جدید بانک مرکزی در تپه‌های عباس‌آباد تهران که در حال ساخت است، ارتباط داده شد. حالا بانک مرکزی جمهوری اسلامی اعلام کرده است «خزانۀ جواهرات ملی» پس از حدود چهار سال تعطیلی بار دیگر برای بازدید عموم بازگشایی می‌شود. دراین‌مدت، خزانۀ جواهرات ملی فقط به‌مدت‌محدود یک هفته و به مناسبت دهۀ فجر (از ۱۲ تا ۱۹ بهمن ۱۴۰۱) باز شده بود.

از جمله جواهرات مشهور این گنجینه می‌توان به «الماس دریای نور»، «جقۀ نادری»، «تاج شهبانو»، «تاج کیانی»، «کرۀ جواهرنشان»، «تخت‌طاووس» و «تخت نادری» اشاره کرد.

یک پژوهشگر تاریخ در گفت‌وگو با «پیام ما» بابیان‌اینکه سال ۱۳۳۹ با تصویب قانون تشکیل بانک مرکزی قرار شد این گنجینه پشتوانۀ چاپ اسکناس باشد، اظهار می‌کند: «در تاریخ در کشورهای دیگر رسم است یک چیزی را پشتوانۀ پول ملی کنند. در ایران هم به‌همین‌رسم، گنجینۀ جواهرات پشتوانۀ چاپ اسکناس شد. هرچند بعد از مدتی این قانون برداشته شد.»

او به ذکر یک پیشینه اشاره می‌کند و می‌گویند: «فتحعلی‌شاه برخی از این جواهرات را به سر و گردن خود آویزان می‌کرده است به‌طوری‌که «گریبایدوف» (دیپلمات روس)، در سفر به ایران اولین چیزی که توصیف می‌کند این‌است‌که شاه ایران جواهرات بسیاری داشته است. در همین دوران است که تخت‌طاووس به‌دستور فتحعلی‌شاه در اصفهان ساخته و بسیاری از جواهرات در آن جاسازی می‌شود.»

گنجینۀ بی‌مانند

گنجینۀ بی‌مانند «خزانۀ جواهرات ملی»، مجموعه‌ای از گران‌بهاترین جواهرات جهان است که در قرون و اعصار مختلف گردآوری شده است. ابراهیم‌زاده دراین‌باره تأکید می‌کند، این مجموعه بسیار نفیس است و بسیاری از جواهرات موجود در آن در دنیا نظیر ندارد: «به‌همین‌دلیل‌است زمانی‌که قانون خزانۀ بانک ملی تصویب شد، قوانین مهمی برای حفاظت از این جواهرات گذاشتند. زیرا تک‌تک این جواهرات بخشی از گنجینه‌ای است که در طول تاریخ به ما رسیده و متعلق به همه است.»

این پژوهشگر تاریخ ادامه می‌دهد: «در زمان قاجار این جواهرات دست شاه بود و شاه آن را به یکی از کسانی که امین بودند می‌سپرد. این جواهرات به‌صورت مداوم بررسی می‌شد که چیزی از آن کم‌وکسر نشده باشد. در زمان پهلوی باتوجه‌به‌اینکه قانون بانک و خزانۀ جواهرات ملی تصویب شد، استفاده از این جواهرات به‌راحتی نبود و اگر شاه، ملکه یا شاهزادگان می‌خواستند از آن‌ها استفاده کنند، باید طبق قانون خاصی آن‌ها را قرض می‌گرفتند. براساس قانون پنج فرد حقیقی و حقوقی شامل رئیس کل بانک مرکزی، وزیر اقتصادو‌دارایی، رئیس سازمان برنامه‌وبودجه، رئیس بانک ملی و رئیس خزانه باید حضور می‌داشتند و صورت‌جلسه را امضا می‌کردند و اگر حتی یک نفر از این افراد حاضر نبودند، این جواهرات قرض داده نمی‌شد.»

او ادامه می‌دهد: «باتوجه‌ به همین قانون هم بود که زمان انقلاب، شاه وقتی برای دریافت برخی از این جواهرات مراجعه کرد هر روز یکی از این افراد نمی‌آمدند تا امکان خروج جواهرات پیش نیاید. شاه عصبانی می‌شود، اما رئیس بانک ملی یادآوری می‌کند که این قانون تصویب شده است و نمی‌توان از آن عدول کرد. حتی زمانی که در جشن تاج‌گذاری تاج ملکه درحال طراحی بود، بیرون طراحی، اما جواهرات داخل خزانه جای‌گذاری شد.»

ابراهیم‌زاده در پایان صحبت‌های خود بااشاره‌به ساخت خزانۀ جدید در تپه‌های عباس‌آباد می‌گوید: «هنوز این خزانه ساخته نشده و البته درصورت ساخت هم جابه‌جایی این جواهرات کار بسیار سختی است. گنجینۀ جواهرات یکی از محدود‌ترین موزه‌های ایران است؛ اما امیدوارم بعد از بازگشایی ببینیم که شایعات این مدت دربارۀ بازنشدن خزان و یا ازبین‌رفتن برخی از جواهرات درست نباشد و گنجینه را همان‌طور که بود ببینیم.»