|پیام ما| موزه ارامنه تهران دیگر با همه موزه‌ها فرق دارد. پنج دستگاه کوچک این موزه را که در کلیسای مریم مقدس قرار دارد، از دیگر موزه‌ها جدا کرده. گروهی سه‌نفره چند روزی است این دستگاه‌ها را در ویترین‌های ویترین نسخ خطی و چاپی، ظروف نقره و فلزی، اتاق تابلوهای نقاشی و مخزن موزه جا داده‌اند تا از اشیا حفاظت و اشکالات نگهداری این آثار رفع شود. «سیستم یکپارچه هوشمندسازی موزه‌ها» نخستین اختراع موزه‌ای ایران است و اینطور که مجریان آن می‌گویند در موزه‌های دنیا نظیر ندارد.

دستگاه‌هایی که در ویترین‌ها و بخش‌های مختلف موزه قرار گرفته، به یک مانیتور وصل می‌شود و اطلاعاتی درباره رطوبت، نور، دما و حضور حشرات را نمایش می‌دهد. این اطلاعات به صورت آنلاین ضبط و ثبت می‌شود و در صورت تغییر شرایط، هشدار می‌دهد. ایده اولیه ساخت دستگاه، یازده ماه پیش از سوی مرجان حاجی رحیمی، خبرنگار میراث فرهنگی و عضو شورای بین‌المللی ابنیه و محوطه‌های تاریخی (ایکوموس) مطرح شد. او همراه با «محمودرضا گرجی» و «سالار بصیری» برای حفاظت از اشیای تاریخی و برطرف کردن نواقص موجود در نگهداریِ آثار تاریخی در موزه‌های کشور، دستگاهی را با نام «سیستم یکپارچه هوشمندسازی موزه‌ها» اختراع کردند. این اختراع در نخستین دوره مسابقات مخترعان جهان ویژه اعضای ایفیا در سوئیس و ششمین دوره نمایشگاه اختراعات کشور ترکیه در سال ۲۰۲۱ مدال طلا را هم به دست آورد و از یک‌شنبه هفته پیش در موزه ارامنه در کلیسای اسقف اعظم آرداک مانوکیان تهران به عنوان پایلوتِ موزه‌های کشور نصب شد.
در این موزه مدارک، لوازم و وسایل مربوط به برگزاری مراسمات مذهبی مانند عید پاک، مراسم عشای ربانی و …، اولین روزنامه ارمنی ایران به نام آلیک، سکه‌ها و اسکنانس‌های ارمنستان با تصاویری از هنرمندان این کشور، تصاویر و اطلاعات کلیسا و دیرهای ارامنه کل کشور، لباس سنتی زنان ارامنه در دوره‌های مختلف تاریخی و ارامنه در مناطق مختلف جهان، کتاب‌های خطی ارامنه، تندیس‌های اهدایی بانو لیلیت تریان مجسمه‌ساز برجسته (مشهور به مادر مجسمه‌سازی ایران) و سایر آثار هنرمندان ارامنه را به شکل مجسمه، صنایع دستی و مجسمه نگهداری می‌شود و تمامی آثار آن اهدایی از طرف ارامنه است.
مرجان حاجی‌رحیمی، عضو فدراسیون جهانی مخترعان (IFIA) از اینکه تلاش گروه به سرانجام رسیده خوشحال است. بعد از 11 ماه از زمان ایده‌پردازی، آزمایش در خانه، ثبت اختراع و اجازه اجرای پایلوت پروژه، طرح در موزه ای ارزشمند در خیابان میرزاکوچک‌خان تهران به اجرا درآمده است و برای رونمایی از آن اسقف اعظم ارامنه، رئیس ایکوم ایران (کمیته موزه‌ها) و معاون پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به موزه آمده‌اند. حاجی‌رحیمی که ایده‌پرداز ساخت این دستگاه است، از اضطراب رسیدن به این مرحله می‌گوید. «در مسابقات سوئیس اضطراب زیادی داشتیم. هر چند در این مسابقات خیلی تشویق شدیم اما تا وقتی اجرا نشد نمی‌دانستیم چه اتفاقی قرار است بیفتد و چه بازخوردی خواهیم‌داشت. حالا امیدوارم این کار جمعی گام مثبتی برای آینده موزه‌ها باشد؛ موزه‌هایی که میراث ملی ماست و نگهداری و حفظ اشیای آن وظیفه همه ما به ویژه موزه‌داران و مسئولان میراث فرهنگی است.»
سالار بصیری، مخترع دیگر می‌گوید این قدم کوچکی برای حفظ آثار است. «خیلی خوشحالیم که با این دستگاه توانستیم دو حوزه متفاوت میراث فرهنگی و فناوری را پیوند دهیم و بتوانیم از تکنولوژی برای محافظت از میراث فرهنگی استفاده کنیم.» او توضیح می‌دهد: «پروژه هوشمندسازی موزه‌ها به دنبال این است که امنیت اشیایی که داخل ویترین‌ها و مخازن موزه‌ها نگهداری می‌شود، از طریق اعلام شرایط نگهداری اشیا، تامین شود و نواقص را رفع کند.» به گفته بصیری، این اطلاعات (شرایط دمایی، رطوبت، نور و حضور حشرات) در بستر شبکه‌ای تعریف‌شده و می‌تواند در اختیار صاحبان موزه، وزارت میراث‌فرهنگی و ایکوم قرار بگیرد.
محمودرضا گرجی، یکی دیگر از مخترعان هم می‌گوید: «این سیستم به هوشمندسازی و محافظت از آثار موزه‌ها کمک می‌کند. در طرح آزمایشی پنج ویترین نسخ خطی، چاپی، ظروف نقره و فلزی، تابلوهای نقاشی و مخزن انتخاب شده که بر اساس گزارش‌های سیستم، نتیجه دستگاه‌ها تا امروز مثبت بوده است.»
احمد محیط طباطبایی، رئیس ایکوم ایران توضیح می‌دهد که «فناوری موزه‌ها در دنیا معمولا در عالی‌ترین سطح است. و حالا با تمام محدودیت‌ها و وضعیت فعلی کشور، کاری از سوی کارشناسان ما انجام شده است.» به گفته او پس از موفقیت این طرح در مسابقه اختراعات سوئیس، در کمیته ملی موزه‌ها مطرح و رونمایی شده و در نهایت مخترعان به موزه ارامنه معرفی شده‌اند. «ما به دنبال موزه‌ای به عنوان یک مکان پایلوت بودیم، موزه‌ای کوچک که از تنوع آثار هم برخوردار باشد؛ فلز، کاغذ، پارچه. این میان موزه ارامنه مناسبت‌ترین گزینه بود، چون هم کتاب‌های چاپ سنگی و نسخ خطی دارد و هم لباس و فلز.» حالا این سیستم هوشمند با سرمایه شخصی این سه نفر مراحل آزمایشی را با موفقیت در این موزه گذرانده و رونمایی شده و مجریان آن در انتظار دیگر موزه‌ها برای استفاده از این طرح هستند.
شاهمرادیان، مدیر موزه ارامنه و قلی‌نژاد، معاون فناوری پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری هم در مراسم حضور دارند. آنها در سخنانی ‌کوتاه درباره حفاظت بیشتر از میراث فرهنگی با اجرای چنین پروژه‌هایی ابراز امیدواری و برای گروه آرزوی موفقیت می‌کنند.
۱۱ ماه طول کشید که ایده به اجرا تبدیل شود. «تحقیقات اولیه، دریافت اطلاعات و رایزنی‌ها، شرکت در مسابقات؛ همه اینها زمان برد. با این همه تا قبل از شرکت در مسابقات طرح را اجرا نکرده بودیم و بعد از گرفتن مدرک جهانی که یک رسمیتی به کار ما می‌داد، با همکاری ایکوم اینجا را معرفی کردند.» مرجان حاجی‌رحیمی می‌گوید: «ما هیچ دستورالعمل ملی برای حفاظت اشیای مختلف از سوی وزارت میراث فرهنگی نداریم. یعنی هیچ دستور مدونی وجود ندارد که نشان دهد شرایط نگهداری کاغذ، فلز یا پارچه باید به چه صورتی باشد. فقط ایکوم این مشخصات را دارد و این اطلاعات را در اختیار ما گذاشت. اینطور بود که برای هر ویترین شرایط نگهداری جداگانه‌ای طراحی کردیم و حالا یک خط استاندارد داریم که اگر شرایط از آن بالا یا پایین‌تر رفت، دستگاه آلارم می‌دهد.» چرا موزه ارامنه؟ حاجی رحیمی درباره انتخاب این موزه هم توضیح می‌دهد: «ما برای اینکه تایید این موزه را بگیریم، نامه‌نگاری نکردیم. باقی موزه‌ها بروکراسی سخت و پیچیده‌ای داشتند اما موزه ارامنه به خوبی همکاری کرد. برنامه ما این دستگاه‌ها سریع‌تر در محیط موزه‌ای نصب شوند و نمی‌خواستیم وارد فرایند طولانی نامه‌نگاری شویم. از طرف دیگر چون با هزینه خودمان می‌خواستیم انجام دهیم، برایمان مهم بود جای کوچکی باشد که زودتر به نتیجه برسیم. علاوه ‌بر این محیط موزه ارامنه با توجه به تنوع محصول، شرایط مناسبی برای این اختراع داشت که نتیجه هم خوب بوده است.» او ادامه می دهد: «5 دستگاه در بخش‌های مختلف این موزه قرار داده شده و همه آنها به یک مانیتور وصل می‌شود و اطلاعات روی سیستم ضبط و ثبت می‌شود. اگر چنین سیستمی بود به طور مثال اتفاقی که در سازمان اوقاف رخ داد و اسناد از بین رفت، رخ نمی داد. این اطلاعات به صورت آنلاین روی اپلیکیشن در تلفن همراه یا کامپیوتر قابل نصب است و همه اطلاعات در هر زمان و با هر جغرافیایی قابل دسترسی است.»
سه مخترع جوان امیدوارند که موزه‌ها از طرحشان استقبال کنند. حاجی رحیمی، می‌گوید: «همین حالا که در موزه ملی ایران، آثاری از موزه بوخوم آلمان در حال نمایش است، اگر از چنین سامانه‌ای استفاده می‌شد، مدیر موزه بوخوم می‌توانست از طریق یک نرم‌افزار، در جریان وضعیت نگهداری آثارشان در موزه ملی ایران قرار گیرد.» به گفته او نمونه این سیستم تا کنون در موزه‌های دیگر اجرا نشده است، سیستمی که موزه‌ها دارند همان دیتالاگر است که محدودیت‌هایی دارد، ولی سامانه موجود علاوه‌بر پایش، وضعیت را کنترل می‌کند.