مرداد ماه سال گذشته بود که دستورالعمل صدور مجوز فعالیت گردشگری کشاورزی و نظارت بر آن‌ از سوی وزارت میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری به ۳۱ استان کشور ابلاغ شد. همان زمان ولی تیموری؛ معاون گردشگری وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی طیف وسیعی از فعالیت‌ها را در راستای گردشگری کشاورزی دانست و اعلام کرد که مرکز گردشگری کشاورزی عبارت است از واحد تولیدی کشاورزی اعم از مزرعه، باغات، گلخانه، ماکیان، دامپروری، شیلات، عرصه‌های تولید در فضای باز و بسته و رویشگاه‌های طبیعی که با توجه به جاذبه‌هایی همچون تولید، استفاده خوراکی، دارویی از محصول و صنایع تبدیلی و فرآوری، امکان بهره‌مندی توسط گردشگران را فراهم می‌کند؛ بنابراین این مراکز شامل محدوده‌هایی با تقاضای هر فرد حقیقی و یا حقوقی برای ایجاد کسب‌و‌کار گردشگری کشاورزی به صورت فعالیتی (تجربه‌گرا و بدون نیاز به سازه ثابت) می‌شود که پس از دریافت مجوزهای لازم از وزارت و با رعایت قوانین و مقررات مربوطه فعالیت می‌کنند.از شهریور ماه که این دستورالعمل صادر شد تا آذر ماه سال گذشته در حدود ۱۱ مرکز گردشگری کشاورزی مجوز فعالیت دریافت کردند و لیلا اژدری؛ مدیرکل دفتر همکاری‌ و توافق‌های گردشگری وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی همان زمان گفت که تاکنون استان آذربایجان شرقی با شش مجوز در صدر، استان یزد با دو مجوز در رتبه دوم و استان‌های اردبیل، گلستان و فارس هر کدام با یک مجوز در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
روز گذشته اما صدور مجوز برای مزرعه‌ای در کهگیلویه‌و‌بویراحمد این نوع از گردشگری تازه‌تاسیس را بار دیگر بر سر زبان‌ها انداخت و عاملی شد تا در زمان همه‌گیری شیوع کرونا صحبت از گردشگری شود. آن هم از نوع کشاورزی و آن هم در کشوری که براساس آمارهای ارائه شده فائو، در تولید ۲۲ محصول مهم کشاورزی در میان ۷ کشور برتر قرار دارد و جایگاه سیزدهم در خاورمیانه و آفریقای‌شمالی را به خود اختصاص داده است. علاوه بر این‌ها استان‌های گیلان، مازندران، خراسان‌رضوی، آذربایجان‌شرقی و غربی و فارس بیشترین سهم از زمین‌های کشاورزی را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین در سطح بین‌المللی نیز ایران در صادرات ۱۰ محصول کشاورزی رتبه یک تا دهم را در جهان به خود اختصاص داده است و با داشتن ۱۵ محصول باغی مهم از نظر تنوع تولید محصولات پس از چین و آمریکا مشترکا با ترکیه در رتبه سوم قرار گرفته است. در تنوع اقلیمی نیز، ایران رتبه پنجم جهان را به خود اختصاص داده است که این امر منجر به تولید و صادر کردن محصولات متنوعی از انواع سبزیجات، میوه‌جات و دام در تمامی استان‌های ایران باتوجه به پتانسیل‌ها و ظرفیت‌های متناسب با منطقه شده است. با این‌حال وضعیت سخت و دشوار کشاورزی؛ غلبه خشکسالی و کم‌آبی و از سویی نبود حمایت‌های لازم عامل دلخوری بسیاری از کشاورزان بوده و باعث شد تا تغییر کاربری به دامداری و گلخانه در دستور کار برخی از آنها قرار گیرد. با این حال گردشگری کشاورزی هم منتقدان و موافقانی دارد. کسانی‌که می‌گویند این نوع از گردشگری در وضعیت فعلی نمایشی است و عده‌ای دیگر که این را حرکتی در جهت بهبود اوضاع می‌دانند. آن هم در شرایطی که کرونا همچنان می‌تازد و بر اساس گزارش خبرآنلاین در ایران و در سال 2019 شمار مسافران و گردشگرانی که به این کشور سفر کردند، با رشد بسیار زیادی همراه بوده است که پیش‌بینی می‌شد با شروع سال 2020 این روند با سرعت بیشتری ادامه پیدا می‌کند. اما با شیوع ویروس کرونا علاوه بر اینکه شمار گردشگران افزایش پیدا نکرد، 90 درصد نیز نسبت به سال گذشته با کاهش رو‌به‌رو شد. صنعت گردشگری در همه شهرهای ایران در دوران کرونا خسارت‌های جبران ناپذیر زیادی را به بار آورد که بیشترین برآورد خسارت به خراسان رضوی با 184 هزار و 550 میلیارد ریال و کمترین برآورد خسارت هم به استان خوزستان با 242 میلیارد ریال تعلق یافته است.
بوم‌گردی‌ها نوعی از گردشگری کشاورزی
تنوع اقلیم و اکوسیستم در ایران آنچنان زیاد است که بتواند میزبان انواع گسترده‌ای از گردشگری باشد و این درحالی است که تاکنون تنوع چندانی در گردشگری شاهد نبودیم. زهرا قلیچی‌پور؛ دکترای اکوتورسیم و فعال حوزه گردشگری هم معتقد است گردشگری کشاورزی برای ایران می‌تواند مزایای زیادی به همراه داشته باشد چرا که در بسیاری از شهرهای کشور کشاورزی رونق دارد و از سویی گردشگری کشاورزی می‌تواند باعث رشد و حفظ کشاورزی هم باشد. او به «پیام‌ما» می‌گوید این نوع از گردشگری می‌تواند عامل احیای نوع کشت‌های قدیمی و باغداری سنتی هم شود. روش‌هایی که دیگر استفاده نمی‌شود و از سویی هم می‌تواند باعث جذب گردشگر شود و هم کشاورزی به روش‌های قدیمی را احیا کند «این اتفاق خوبی است و می‌توان آن را به عنوان معیشت تکمیلی کشاورزان درنظر گرفت. این را هم باید در نظر گرفت که گردشگری کشاورزی در بسیاری از کشورهای دنیا پررونق است و استفاده از آن بسیاری از روستاها را زنده نگه داشته است.»
قلیچی‌پور معتقد است گردشگری کشاورزی پیش از این و با رونق اقامتگاه‌های بوم‌گردی آغاز شده. چرا که بسیاری از این اقامتگاه‌ها مختص به کسانی است که باغداری و کشاورزی داشته‌اند و در همین خانه‌های بومگردی هم محصولاتشان را استفاده می‌کردند «خانه‌ای بوم‌گردی در شمال کشور بود که در وسط باغی قرار داشت و در امکانات خانه هم آمده بود که می‌توانید خودتان محصولات باغ را بچینید و از محصولات ارگانیک استفاده کنید.»
او معتقد است برای احیای گردشگری باید روش‌های مختلفی را به کار بست و از سویی هم باید دقت کرد که این روش‌ها به دقت و درستی عملیاتی شود.
نگاه شعاری نباشد
این نوع از گردشگری که در زمانه کرونا آیین‌نامه عملیاتی شدنش صادر شد عمر کوتاهی در کشور دارد و شاید همین هم دلیلی است که فرخ میرشاهزاده؛ کارشناس گردشگری بگوید بیش از هرچیز به نظر حرکتی تبلیغاتی است «برای رونق گردشگری در زمان کرونا باید بخش‌های دیگری از گردشگری که در این زمان آسیب فراوانی دید توجه می‌کردند نه آن‌که گونه جدیدی از گردشگری به راه می‌افتاد.»
او همچنین معتقد است این گونه از گردشگری نیازمند پتانسیل‌ها و زیرساخت‌ها و حمایت‌هایی است که درال حاضر چندان مهیا نیست و به منطقه متین‌آباد اشاره می‌کند. منطقه‌ای در کویر که سازنده‌اش مجموعه‌ای از گیاهان و خوراکی‌های ارگانیک را هم در آن مهیا کرد اما نتیجه‌ای دربرنداشت و حمایت نشد «کشور ما از نظر کشاورزی پتانسیل‌های فراوانی دارد اما ماجرای اصلی اینجاست که گردشگری هیچگاه به عنوان صنعت درنظر گرفته نشده و حتی صحبت از این بود که چرا اتاق بازرگانی به صورت جدی و مولد در این عرصه فعال نیست.
گردشگری در بسیاری از کشورهای دنیا هم طراز با صنایع اصلی و مولد به آن توجه می‌شود اما متاسفانه در کشور ما چنین وضعیتی حاکم نیست.»
به گفته میرشاهزاده راه‌اندازی چنین نوعی از گردشگری در هر استان هم عملیاتی نیست و باید به موارد گوناگونی توجه شود «مطرح کردن چنین اتفاقی آن هم در سال آخر دولت بیش از هر چیز شعاری به نظر می‌رسد اما امیدواریم در عمل هم شاهد نتایج خوبی باشیم.»