نگاهی به فعالیت‌های «یحیی دهقان‌پور»، عکاس ایرانی که در ۸۶سالگی از دنیا رفت

آخرین قابِ یحیی





آخرین قابِ یحیی

۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ۲۱:۴۱

| پیام ما | بیست‌وشش ساله بود و با دوربینی تازه‌کار، آن روز سرد بهمن‌ماه ۱۳۴۵، وقتی تابوت «فروغ فرخزاد» را روی دوش عزاداران دید، انگار فهمید که دارند تاریخ را شانه‌به‌شانه شعر حمل می‌کنند. بعد از آن‌هم ثبت تصاویر مهم دیگری از تاریخ معاصر شد بخشی از کار او. «یحیی دهقان‌پور»، روز جمعه (۲۵ اردیبهشت) و در ۸۶سالگی چشم از جهان فروبست و از خودش عکس‌هایی به‌جای گذاشت که این روزها روایتگر تاریخ معاصرند.

متولد ۱۱ دی ۱۳۱۹ در تهران بود و از همان سال‌های نخست کارش نشان داد که عکاسی را چیزی فراتر از ثبت یک تصویر می‌بیند. برای تحصیل در این رشته، نخست در سال ۱۳۵۴ به انگلستان و سپس به آمریکا رفت و دوره کارشناسی عکاسی را در انستیتو هنر سن‌فرانسیسکو گذراند. شاگردی اساتیدی چون «جری برشارد»، «لیندا کانر»، ا«نسل آدامز»، «دوئین مایکلز» و «آلن سکولا»، افق تازه‌ای به او بخشید و عکس‌هایش در آمریکا با لحنی طنزآمیز، جنبه‌هایی از فرهنگ عمومی آمریکایی را روایت می‌کردند.

بازگشتش به ایران با تظاهرات مردمی ضد رژیم شاه هم‌زمان شد. با نگاهی تیزبین، جنبه‌های غالباً ناآشکار از انقلاب ۱۳۵۷ را به تصویر کشید. بخشی از این عکس‌ها با عنوان «و بدین‌سان شهیاد فروریخت» در انجمن فرهنگی ایران و فرانسه به نمایش درآمد. اما آنچه دهقان‌پور را در تاریخ عکاسی ایران ماندگار کرد، تنها عکس‌هایش نبود؛ او با دانش به‌روز و تسلط بر جریان‌های مدرن عکاسی غرب، توانست دیدگاه‌های جدیدی را وارد فضای آموزشی ایران کند. در سال‌های پساانقلاب، در دانشکده صداوسیما، دانشگاه تهران، دانشگاه هنر، دانشگاه الزهرا و دانشگاه آزاد اسلامی تدریس کرد و میان تکنیک و نگاه روشنفکرانه پیوندی عمیق برقرار ساخت.

در دهه ۱۳۷۰، مجموعه‌های «کوهپایه‌ها»، «حمل‌ونقل» و «پل» را با همکاری شهرداری تهران پدید آورد. وب‌سایت «حرفه‌هنرمند» درباره این دسته از آثار او نوشته است که او در این مجموعه تصاویر زوایای فرهنگ اوقات فراغت و نسبت فضای شهری با رفتار شهری را کاویده است. در دهه ۱۳۸۰، با استفاده از روش چینش موزاییکی، مونتاژ و به‌کارگیری خلاقانه دوربین پانوراما، در ارائه چشم‌اندازی نو در عکاسی کوشید. رویکرد نوگرایانه و کنایه‌آمیز در مستندنگاری خرده‌فرهنگ‌های جامعه ایرانی و آزمایشگری مستمر در شیوه‌های کنش عکاسی، از ویژگی‌های مهم آثار اوست.

شاعرانگی یک خاک‌سپاری تاریخی

اگر یک مجموعه باشد که نام دهقان‌پور را از کریدورهای آکادمیک به دل تاریخ معاصر ایران ببرد، همان عکس‌های خاک‌سپاری فروغ فرخزاد در سال ۱۳۴۵ است. آن روزها او جوانی ۲۶ساله و شیفتهٔ ادبیات بود. هنوز عکاس حرفه‌ای نشده بود که «محمود پاکزاد»، عکاس، دوربین نامناسبش را دید و دوربین بهتری در اختیارش گذاشت. دهقان‌پور از تمام مراسم تشییع، از پزشکی قانونی در کاخ دادگستری تا امامزاده اسماعیل قلهک (جایی که جسد شسته شد) و سرانجام تا ظهیرالدوله در روز چهارشنبه ۲۶ بهمن ۱۳۴۵، عکس گرفت. چند عکس از این مجموعه در همان زمان در نشریات چاپ شد، اما نگاتیوها نزدیک به چند دهه در گوشه‌ای خاک خوردند.

سال‌ها بعد، این عکس‌ها در کتابی با عنوان «آن روز او را در باغچه کاشتند» از سوی انتشارات «مانوش» منتشر شدند. برخی از این عکس‌ها نخستین‌بار بهمن‌ماه ۱۳۸۷ در گالری راه ابریشم به نمایش درآمدند.

در قاب‌هایی که دهقان‌پور از آن واقعه ثبت کرد، جایگاه آدم‌ها و رابطه‌شان با یکدیگر کاملاً بر اساس مرزهای کادر دوربین شکل گرفته است؛ شیفتگی و جستجوگری بصری که تا آخرین روزهای عمر او در عکس‌هایش دیده می‌شود. لنز دوربینش در پروژه‌های بعدی، گاهی با زاویه باز، تن به دل سوژه می‌زند؛ گاهی با نمای پانوراما، دامنه دید را وسیع‌تر می‌کند. در کارهای بعدی‌اش گاهی با چیدن عکس‌ها در کنار هم افق را کج‌ومعوج نشان می‌دهد و گاه با تصاویر تکه‌تکه و موزاییکی، آن احساس ناپیوسته‌ای که از جهان داریم، باز هم ناپیوسته‌تر می‌کند.

دهقان‌پور در کنار برگزاری نمایشگاه‌های متعدد و تدریس، عکس‌هایش را در کتاب‌های «پنج نگاه به خاک»، «ایران، نگاهی دیگر»، «کوهپایه‌ها» و «کیش» نیز به یادگار گذاشته است. او که دوربین را تفنگی برای انتخاب دقیق و هدفمند می‌دانست، سرانجام بعد از سال‌ها تدریس و تصویرکردنِ هستهٔ پنهان واقعیت، از دنیا رفت تا شاگردان بی‌شمارش میراث‌دار آن نگاهِ روشنفکرانه او به نور و حقیقت باشند.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بیشترین نظر کاربران

بازگشت گالری‌ها

بازگشت گالری‌ها