در شب‌های شانزدهم و هفدهم اسفندماه، جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران به‌شکل قابل‌توجهی تشدید شد؛ زیرا اسرائیل زیرساخت‌های نفتی ایران را هدف قرار داد.
گزارش شده است بیش از ۳۰ تأسیسات نفتی هدف حمله قرار گرفته‌اند؛ اسرائیل مدعی شد این تأسیسات برای «اهداف نظامی» استفاده می‌شده‌اند. ایالات متحده بعداً تا حدی از این حملات فاصله گرفت و درباره ابعاد و منطق راهبردی آنها ابراز تردید کرد.
این حملات به‌شدت تهران را متأثر کرد و حادثه بزرگ محیط‌زیستی رخ داد. تصاویر منتشرشده ستون‌های عظیم دود سیاه سمی و آتش‌سوزی‌های بزرگ در چندین تأسیسات را نشان می‌داد.
این ترکیب سمی از آلاینده‌ها بعداً به‌شکل بارش بر روی شهر نشست و وارد سیستم‌های فاضلاب و زهکشی شد و نگرانی‌ از آلودگی آب‌های سطحی و زیرزمینی را افزایش داد. با جمعیتی بیش از ۹ میلیون نفر، این حادثه نگرانی‌های جدی درباره پیامدهای فوری و بلندمدت برای سلامت ساکنان تهران ایجاد کرده است.
چهار سایت در تهران و اطراف آن هدف قرار گرفتند؛ انبار نفت اقدسیه در شمال‌شرق تهران، تأسیسات نفتی شهران در شمال تهران، انبار نفت کرج در شهر کرج در غرب تهران و پالایشگاه نفت تهران.
پالایشگاه تهران ظرفیت فرآوری حدود ۲۲۵ هزار بشکه نفت در روز را دارد و از تأسیسات بزرگ پالایشی ایران محسوب می‌شود. این پالایشگاه طیفی از محصولات از جمله گاز مایع (LPG) و بنزین تولید می‌کند. همچنین، در بازیابی گوگرد و تولید vacuum bottoms (ماده سنگینی که در تولید آسفالت استفاده می‌شود) تخصص دارد.
این حملات تنها بخشی از حملات گسترده‌تر آخر هفته بودند.

خطرات فوری برای سلامت
شهروندان ایرانی در شبکه‌های اجتماعی آتش‌سوزی‌های نفتی را «جهنم»، «هیولای سیاه» و «آخرالزمانی» توصیف کردند. این توصیف‌ها نشان‌دهنده تأثیر روانی شدید حادثه است.
اما در مورد پیامدهای جسمی فوری چه می‌دانیم؟ در‌حالی‌که اثرات قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض آلودگی هوا به‌خوبی شناخته شده، پژوهش درباره قرارگیری کوتاه‌مدت در چنین رویدادهایی بسیار محدود است. دود ناشی از آتش‌سوزی نفت یا پالایشگاه ترکیبی پیچیده از گازها و ذرات است که از احتراق ناقص هیدروکربن‌ها و مواد صنعتی ایجاد می‌شود.
آلاینده‌های معمول شامل مونوکسید کربن، دی‌اکسید گوگرد، اکسیدهای نیتروژن، ترکیبات آلی فرّار (VOCs) و همچنین ذراتی شامل دوده، مواد آلی و فلزات است.
یکی از ذرات بسیار نگران‌کننده کربن سیاه (Black Carbon) است؛ نوعی کربن تقریباً خالص که در دوده حاصل از احتراق ناقص تولید می‌شود. زیاد در معرض آن قرار گرفتن می‌تواند باعث بیماری‌های تنفسی، تشدید آسم و مشکلات برای سالمندان شود. این ذرات بسیار ریز می‌توانند به عمق ریه نفوذ کنند و حتی آلاینده‌های سمی دیگر از جمله هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای (PAHs) را روی سطح خود حمل کنند.
فلزات موجود در نفت خام مانند نیکل و وانادیوم نیز نگران‌کننده‌اند و می‌توانند باعث تحریک دستگاه تنفسی و واکنش‌های التهابی شوند.
گزارش‌هایی از تهران از «باران اسیدی سمی» خبر می‌دهند. این پدیده زمانی رخ می‌دهد که نفت خام دارای گوگرد زیاد سوزانده شود. در این حالت دی‌اکسید گوگرد در هوا آزاد می‌شود و در قطرات باران تبدیل به اسید سولفوریک می‌شود. تماس با اسید سولفوریک می‌تواند باعث سوزش چشم و تحریک دستگاه تنفسی شود. بااین‌حال، اثرات واقعی معمولاً نتیجه ترکیب چندین آلاینده از جمله دوده، گازهای اسیدی،‌ دیوکسین‌ها، فوران‌ها و غلظت دود در تهران است.
میزان قرار گرفتن مردم در معرض آلاینده‌ها به عوامل مختلفی از جمله فاصله از محل آتش، نوع ساختمان، مدت حضور در فضای باز و شرایط جوی بستگی دارد. در مراحل اولیه آتش‌سوزی، ستون‌های قدرتمند دود بخش زیادی از آلودگی را به لایه‌های بالاتر جو منتقل کردند، اما با کاهش شدت آتش، دود به لایه‌های پایین‌تر آمد.
این مسئله در تهران مشکل‌سازتر است؛ زیرا تهران در دامنه جنوبی رشته‌کوه البرز قرار دارد و شهر در یک حوضه نیمه‌بسته قرار گرفته است، ارتفاع کوه‌ها دو تا چهار کیلومتر است و این شرایط گردش هوا را محدود می‌کند.
در زمستان و اوایل بهار لایه اختلاط هوا حدود ۱ تا ۱.۵ کیلومتر است و وارونگی دما باعث حبس آلاینده‌ها می‌شود. در شب این لایه حتی به چندصدمتر کاهش می‌یابد و آلودگی در نزدیکی سطح زمین متمرکز می‌شود.

اثر «دره‌های شهری»
ساختمان‌های بلند و متراکم تهران دره‌های شهری (Urban Canyons) ایجاد می‌کنند. در این فضاها جریان هوا محدود می‌شود،‌ گردابه‌های هوا شکل می‌گیرد، آلودگی در سطح عابر پیاده به دام می‌افتد و ماندگاری آلودگی در داخل خانه اتفاق می‌افتد. ماندن در خانه نیز کاملاً از مواجهه جلوگیری نمی‌کند.
مطالعات نشان داده‌اند در تهران ذرات آلودگی بیرونی به‌راحتی وارد خانه‌ها می‌شوند؛ بسیاری از ساختمان‌ها تهویه طبیعی دارند، درزهای ساختمان زیاد است و درنتیجه غلظت ذرات داخل خانه اغلب مشابه بیرون است. همچنین، ذرات ریز روی مبلمان، فرش و سطوح داخلی می‌نشینند و قرارگیری در معرض آنها ممکن است برای روزها ادامه یابد.
بخش‌هایی از آلودگی روی جاده‌ها،‌ بام‌ها،‌ خاک و زمین‌های کشاورزی می‌نشینند. این مواد می‌توانند دوباره توسط باد به هوا بلند شوند و باعث قرارگیری ثانویه در معرض آلودگی شوند. این مسئله ممکن است در تابستان‌های خشک تهران که طوفان‌های گردوغبار رخ می‌دهد، تشدید شود.

آسیب‌پذیری جمعیت
حملات آلودگی شدید هوا بیشترین تأثیر را بر افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای نظیر آسم، بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)، بیماری قلبی و دیابت دارد. در تهران خطر بیشتر است؛ زیرا میانگین PM۲.۵ شهر تا چهار و نیم برابر بیشتر از استانداردهای سازمان جهانی بهداشت است. قرارگیری طولانی‌مدت در چنین آلودگی‌ای باعث می‌شود دود شدید ناگهانی به‌راحتی حملات آسم، بیماری قلبی یا مشکلات تنفسی را تشدید کند.

انتقال دود به مناطق دوردست
دود فقط تهران را تحت‌تأثیر قرار نداده است. با استفاده از مدل جوی HYSPLIT نشان داده شده توده‌های هوا به‌سمت شمال‌شرق حرکت می‌کنند. درنتیجه، ممکن است آلودگی به مناطق دوردستی از جمله قزاقستان، روسیه و چین برسد. حتی احتمال رسوب دوده در کوه‌های طلایی آلتای در سیبری وجود دارد که دارای یخچال‌های طبیعی هستند.
آتش‌سوزی‌های نفتی مقدار زیادی کربن آزاد می‌کنند. اگرچه این نفت درنهایت هنگام مصرف نیز می‌سوخت، اما احتراق کنترل‌نشده می‌تواند انتشار بیشتری از متان و ازن سطحی ایجاد کند. اگر این ذرات به لایه‌های بالاتر جو برسند، اثر اقلیمی آنها بیشتر می‌شود. نمونه تاریخی مشابه، آتش‌سوزی چاه‌های نفت کویت در سال ۱۹۹۱ است. |منبع: وب‌سایت سازمان غیرانتفاعی «رصدخانه درگیری و محیط‌زیست»