حملات به تأسیسات نفتی و پایگاه‌های موشکی در جنگ میان آمریکا، اسرائیل و ایران نگرانی کارشناسان را درباره بر جا ماندن یک میراث سمی برای سلامت انسان و محیط‌زیست افزایش داده است؛ میراثی که ممکن است مدت‌ها پس از پایان درگیری‌ها نیز باقی بماند.
از زمان آغاز درگیری‌ها، سازمان غیرانتفاعی رصدخانه درگیری و محیط‌زیست (CEOBS) مستقر در بریتانیا بیش از ۳۰۰ مورد آسیب بالقوه محیط‌زیستی را شناسایی کرده است؛ از حمله به پایگاه‌های موشکی گرفته تا حملات به نفتکش‌ها در خلیج‌فارس. با‌این‌حال، پژوهشگران می‌گویند این عدد احتمالاً تنها بخش کوچکی از خسارت واقعی را نشان می‌دهد.
«داگ ویر»، مدیر این سازمان، به دویچه‌وله گفت: «این فقط نوک کوه یخ است. آمریکا ادعا می‌کند به پنج هزار نقطه حمله کرده است. بنابراین، ما هنوز فقط سطح ماجرا را بررسی کرده‌ایم.» سازمان ملل متحد نیز هشدار داده است حملات اخیر به تأسیسات نفتی می‌تواند «پیامدهای جدی محیط‌زیستی در سراسر منطقه» داشته باشد؛ از جمله اثرات فوری بر آب آشامیدنی ایمن، هوایی که مردم تنفس می‌کنند و منابع غذایی. یکی از نشانه‌های این خطر زمانی دیده شد که پس از حملات اسرائیل به چند تأسیسات نفتی در آخر هفته، «باران سیاه»، ترکیبی از نفت و بارش، خیابان‌های تهران را پوشاند.

دود سمی بر فراز تهران
پس از این حملات، دود غلیظ سیاه آسمان پایتختی با نزدیک به ۱۰ میلیون جمعیت را پوشاند.جمعیت هلال‌احمر ایران به شهروندان هشدار داد برای جلوگیری از استنشاق آلاینده‌های سمی در خانه بمانند. برخی از ساکنان از سردرد و دشواری در تنفس خبر دادند.
زونگبو شی، استاد بیوژئوشیمی جوی در دانشگاه بیرمنگام بریتانیا گفت این دود احتمالاً شامل آلاینده‌هایی مانند ذرات ریز معلق، دی‌اکسید گوگرد، ترکیبات آلی فرّار سمی و سایر محصولات خطرناک ناشی از احتراق بوده است.
او افزود این ذرات می‌توانند به عمق ریه نفوذ کنند و خطر بیماری‌های تنفسی و قلبی عروقی را افزایش دهند، به‌ویژه در میان نوزادان، سالمندان و افرادی که از پیش بیماری زمینه‌ای دارند.

بمباران‌ها و میراث سمی بلندمدت
فراتر از آلودگی فوری هوا، کارشناسان هشدار می‌دهند بمباران تأسیسات نظامی و انرژی می‌تواند آلودگی‌هایی برجای بگذارد که سال‌ها در محیط باقی بمانند.به‌گفته CEOBS، وقتی تأسیسات نفتی بمباران می‌شوند ستون‌هایی از آلاینده‌های سمی آزاد می‌شود که ممکن است به مناطق مسکونی اطراف منتقل شوند، روی جاده‌ها، بام‌ها و خاک بنشینند و در زمین‌های کشاورزی انباشته شوند.
حملات به پایگاه‌های نظامی مانند پایگاه‌های موشکی نیز می‌تواند بسیار خطرناک باشد، زیرا انفجارها و آتش‌سوزی‌ها مواد سمی مانند سوخت‌ها، فلزات سنگین،‌ مواد شیمیایی پایدار (PFAS) و مواد منفجره را در محیط پخش می‌کنند. برخی از این مواد حتی پس از پایان جنگ نیز باقی می‌مانند.
برای مثال TNT که در مهمات استفاده می‌شود و آژانس حفاظت محیط‌زیست آمریکا آن را احتمالاً سرطان‌زا برای انسان می‌داند، می‌تواند در خاک باقی بماند و به گیاهان و سلامت انسان آسیب بزند. بااین‌حال، تعیین میزان واقعی آلودگی بدون آزمایش‌های میدانی بسیار دشوار است.
داگ ویر می‌گوید: «درباره اینکه چه موادی در سایت‌های مورد هدف وجود داشته، شفافیت بسیار کمی وجود دارد.»
او توضیح داد به‌طور کلی می‌دانیم این مکان‌ها ممکن است حاوی مواد نظامی باشند، از جمله سوخت‌ها و مواد پیشران موشکی که سمی هستند، اما داده دقیق در دست نیست. گروه او تنها با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، نقشه‌های راداری خسارت، شبکه‌های اجتماعی و گزارش‌های خبری می‌تواند از راه دور خطرات محیط‌زیستی را ارزیابی کند.

خطر برای اکوسیستم‌های دریایی
حملات آمریکا و اسرائیل به نیروی دریایی ایران و همچنین حملات ایران به کشتی‌هایی که قصد عبور از تنگه هرمز را دارند، خطر نشت نفت را افزایش داده است. خلیج‌فارس دارای اکوسیستم‌های مهمی است؛ از جمله صخره‌های مرجانی، بسترهای علف دریایی که زیستگاه گونه‌هایی مانند ماهی‌ها،‌ صدف‌های مرواریدی و لاک‌پشت‌های سبز در جهان هستند. جوامع ماهیگیری نیز برای معیشت خود به غذاهای دریایی این آب‌ها وابسته‌اند.
ویر می‌گوید: «این بعدی از جنگ است که معمولاً کمتر دیده می‌شود.» او افزود اسرائیل چندین سایت ساحلی را نیز هدف قرار داده که احتمال ورود آلاینده‌ها به محیط ساحلی در آنها بسیار زیاد است. آمریکا نیز اعلام کرده در جریان درگیری‌ها بیش از ۶۰ کشتی ایرانی را هدف قرار داده است. کشتی‌های غرق‌شده می‌توانند در درازمدت به منابع آلودگی تبدیل شوند؛ زیرا سوخت و مواد خطرناک آنها ممکن است به آب نشت کند.
ویر گفت یک ناوچه ایرانی که در این درگیری‌ها هدف اژدر قرار گرفته، اکنون لکه نفتی به طول چند کیلومتر در نزدیکی سریلانکا ایجاد کرده است.
او افزود: «فقط خلیج‌فارس در معرض خطر نبوده است؛ این اثرات محیط‌زیستی اکنون تا سریلانکا گسترش یافته‌اند.»

ردپای کربنی عظیم جنگ
یکی دیگر از پیامدهای محیط‌زیستی جنگ، انتشار عظیم گازهای گلخانه‌ای ناشی از عملیات نظامی است. برای مثال، سه سال نخست جنگ روسیه در اوکراین دست‌کم ۲۳۰ میلیون تن معادل دی‌اکسید کربن تولید کرده است؛ رقمی که برابر با مجموع انتشار سالانه کشورهای مجارستان، اتریش، جمهوری چک و اسلواکی است.
ارتش‌ها خود مصرف‌کنندگان عظیم سوخت‌های فسیلی هستند. اگر ارتش‌های جهان یک کشور محسوب می‌شدند، چهارمین ردپای کربنی بزرگ جهان را داشتند و حدود ۵.۵ درصد از انتشار جهانی را ایجاد می‌کردند.
با‌این‌حال، کشورها الزامی ندارند انتشارهای نظامی خود را در گزارش‌های ملی مربوط به تعهدات اقلیمی تحت توافق پاریس ثبت کنند.
ویر می‌گوید معمولاً وقتی درباره میراث محیط‌زیستی جنگ صحبت می‌شود، تمرکز بر چیزهای قابل‌مشاهده است؛ مانند آتش‌سوزی‌ها، انفجارها،‌ دهانه‌های ناشی از بمباران،‌ حرکت خودروهای نظامی و هزاران کیلومتر کابل فیبر نوری که در جنگ‌ها روی جنگل‌ها و خطوط مقدم گسترده می‌شوند (مانند آنچه اکنون در اوکراین دیده می‌شود).

چالش بازسازی محیط‌زیست پس از جنگ
ایران پیش از جنگ نیز با فشارهای شدید محیط‌زیستی روبه‌رو بود؛ از جمله کمبود مزمن آب، آلودگی شدید هوا،‌ تخریب اکوسیستم‌های مهم که تغییراقلیم آن را تشدید کرده است. جنگ اکنون این چالش‌ها را عمیق‌تر می‌کند.
ویر می‌گوید پس از جنگ‌ها حفاظت محیط‌زیست در دوران گذار از جنگ به صلح به حاشیه رانده می‌شود. او معتقد است احتمالاً در ایران نیز چنین وضعی رخ خواهد داد.
او در پایان گفت: «ما شاهد خسارت‌های محیط‌زیستی زیادی هستیم، اما احتمال زیادی هم وجود دارد که در آینده شفافیت بسیار کمی درباره آنها وجود داشته باشد و ظرفیت بسیار محدودی برای پاکسازی یا مدیریت این خسارت‌ها فراهم شود.» |منبع: دویچه‌وله