ظهر یکشنبه، سوم اسفندماه، آرامش شهر پرند با مناظری وهم‌انگیز شکسته شد. ستون‌های غلیظی از دود سیاه از افق جنوبی شهر سر برآوردند و برای دقایقی آسمان آبی را در محاق خود فرو بردند. وحشت اولیه ساکنان که تصور می‌کردند حادثه‌ای بزرگ در یکی از واحدهای صنعتی رخ داده، با اعلام آتش‌نشانی محلی جای خود را به نگرانی از افتادن آتش بر جان محیط‌زیست و به‌طور خاص زیستگاه پرندگان داد؛ آتش نیزارهای حاشیه رود شور را گرفته بود.

در همان روز «وحید جودکی»، رئیس سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی پرند، که به‌همراه نیروهایش در محل حادثه حضور یافته بود، در تشریح عملیات اطفا در گفت‌وگو با ایرنا گفت: «این نیزار در جنوب شهر پرند است و هر ساله حریق در این نیزار را شاهد هستیم، اما این بار تعدد کانون‌های آتش را داریم».

این زیستگاه نیزاریِ به‌ظاهر ساده، میزبان بیش از صد گونه پرنده است؛ از جمله اردک سرسبز، اردک نوک‌پهن، خوتکای معمولی، حواصیل خاکستری، سنقر تالابی، عقاب شاهی، دلیجه معمولی، زنبورخوار اروپایی، سبزقبا، چلچله رودخانه‌ای، تلیله کوچک، چکاوک آسمانی، سسک جنبان، سسک گلوسفید کوچک، زردپره سرسیاه، سهره سبز، سهره طلایی، چرخ‌ریسک و بسیاری دیگر. همین تنوع‌زیستی، حساسیت را نسبت به وقوع آتش‌سوزی در این منطقه افزایش می‌دهد.

آتش‌سوزی در آستانه فصل بهار، که زمان جفت‌یابی و زادآوری بسیاری از پرندگان است، اهمیتی دوچندان می‌یابد. این حریق‌ها در سال‌های گذشته نیز در این منطقه تکرار شده‌اند. ماه گذشته، آتش به این نیزار سرایت کرد و بخش گسترده‌ای از پوشش گیاهی آن را از بین برد. نمونه دیگر به اسفند ۱۴۰۱ بازمی‌گردد، زمانی که نیزار «رود شور» به‌عنوان تنها زیستگاه طبیعی برخی از پرندگان دچار حریق شد و شمار زیادی از پرندگان و جانورانی که در آن لانه داشتند، دچار آسیب و مرگ شدند. همچنین، گزارش‌ها از آتش‌سوزی عمدی در دی‌ماه سال ۱۳۹۹ نیز حکایت دارد.

احتمال حریق از سوی شکارچیان صفر است

«حریق در نیزار پرند هر چند وقت یک بار رخ می‌دهد و بار اول هم نیست. گفته شد احتمال این هست که آتش توسط شکارچیان به نیزار افتاده باشد. به نظر من، احتمال اینکه شکارچی عامل آن باشد، تقریباً صفر است. من پرندگان این منطقه را پایش می‌کنم و هر چند وقت یک‌ بار در این منطقه‌ پرنده‌نگری می‌کنم. این منطقه جایی نیست که برای شکار کردن پرندگان، نیاز باشد نیزارش را آتش بزنی. اما ممکن است این اتفاق از طرف افراد دیگری باشد؛ مثلاً کسانی که آن اطراف بی‌خانمان هستند. یا شاید اهم اشخاص دیگر با اهداف دیگر». این را «محسن ملاح»، پرنده‌نگر و دانشجوی کارشناسی ارشد تنوع‌زیستی، به «پیام ما» می‌گوید.

ملاح اضافه می‌کند: «بیشترین جمعیت پرنده‌ای که آنجا دیده می‌شود، سسک‌ها هستند که از مسیرهای طولانی مثل هند و آفریقا به ایران می‌آیند. اما جز سسک‌ها که جمعیت زادآور بزرگی در نیزار رود شور پرند دارند، گونه‌های دیگری مثل سنگ‌چشم‌ها، چک‌چک‌ها و چک‌ها را داریم. جمعیت بزرگی از چنگرها به اینجا می‌آیند. یلوه‌ خالدار، یلوه آبی، بوتیمارها و بیش از صد گونه پرنده در این زیستگاه دیده شده است.

آوارگی در بهار

ملاح با اشاره به تأثیر مخرب آتش‌سوزی بر این زیستگاه می‌گوید: «این روزها در آستانه فصلی مهم برای پرندگان، یعنی فصل بازگشت پرندگان مهاجر به ایران، قرار داریم. پرندگانی که از راه‌های دور، گاه از هندوستان و حتی آفریقا، بال‌های خود را برای جفت‌یابی، لانه‌گزینی و تعیین قلمرو به‌سوی این نیزارها گشوده‌اند. اما اکنون، به‌جای استقبال از بهار، با دود و خاکستر مواجه می‌شوند. وقتی زیستگاهی که نسل‌ها مقصد این سفر پرمخاطره بوده است، در آتش می‌سوزد، پرنده‌های مهاجر بهاری که تازه می‌رسند، سرگردان می‌شوند. آنها ناچارند زیستگاه‌های دیگری را برگزینند؛ مناطقی که شاید با نیازهای زیستی، تغذیه و امنیت آنها سازگاری نداشته باشد.»

او ادامه می‌دهد: «این جابه‌جایی اجباری، آسیب‌پذیری آنها را چندبرابر می‌کند. از یک‌سو، در زیستگاه‌های ناآشنا و بدون پوشش کافی، نمایان‌تر و طعمه‌ای آسان برای شکارچیان هستند. از سوی دیگر، انرژی و زمان ارزشمندی را که باید صرف لانه‌سازی، جفت‌یابی و پرورش جوجه‌ها کنند، در جست‌وجوی سرپناهی تازه از دست می‌دهند. آنها قلمرویی را که سال‌ها با آن خو گرفته بودند، در دود و آتش گم می‌کنند.»

خانه‌خرابی پرندگان

در فضای مجازی، شایعه‌ای پیچید: این آتش، زبانه‌کشیده از تهدیدات جنگی هفته‌های اخیر است. هرچند نه نهادی آن را تأیید کرد و نه پیشینه تکرار این حادثه در سال‌های گذشته، مجال چنین گمانی را می‌داد، اما این شائبه خود تصویری تکان‌دهنده پیش چشم‌ها نشاند؛ اینکه آتش جنگ، تنها خانه انسان‌ها را خاکستر نمی‌کند، بلکه کاشانه هزاران موجود بی‌زبان را نیز در کام خود فرو می‌برد. محسن ملاح با اشاره به تأثیر جنگ بر حیات‌وحش و پرندگان می‌گوید: «یکی از نکات مهمی که درباره جنگ وجود دارد، این است که امنیت حیات‌وحش از بین می‌رود. پرنده‌ها خیلی حساس هستند؛ مخصوصاً به صداها. صداهایی که تولید می‌شود، باعث می‌شود پرنده بترسد و قلمروش از بین برود و احساس امنیت نکند.»

او در ادامه می‌گوید: «نکته بعدی این است که در این میان وقتی توجه‌ها به‌سمت موضوع جنگ جلب می‌شود، نگاه از روی محیط‌زیست و حیات‌وحش برمی‌گردد. درنتیجه، دست کسانی که منتظر فرصت هستند، برای سوءاستفاده، شکار و تخریب محیط‌زیست باز می‌شود. درباره پرنده‌ها نیز همین‌طور است. تالاب‌ها و زیستگاه‌های پرندگان تحت‌تأثیر انفجارها و وضعیت جنگی قرار می‌گیرند و از طرفی شکارچیان با فرصت بیشتر و نظارت کمتر می‌توانند بیایند و پرنده‌ها را شکار و صید کنند؛ بدون حساسیتی که در گذشته روی آنها بود.»

تکرار این آتش‌سوزی‌ در سال‌های متوالی، از یک الگوی نگران‌کننده حکایت می‌کند؛ بی‌توجهی به زیستگاه‌هایی که نقشی کلیدی در معادلات اکولوژیک ایفا می‌کنند. مهاجرت سالانه صدها پرنده از مسیرهای دور تا این نیزارها، اهمیت این پناهگاه کوچک را به سطحی فرامرزی می‌رساند. نیزار رود شور آزمایشگاهی زنده از تنوع‌زیستی و زیستگاهی راهبردی برای گونه‌هایی است که هر یک در زنجیره حیات نقشی بی‌بدیل دارند. آتش‌سوزی‌های مکرر، نه‌فقط پوشش گیاهی، که این شبکه پیچیده و به‌سختی قابل بازسازی را هدف می‌گیرد.