۱۵۰ سال پیش شهرری میزبان جمعیت لک‌لک‌ها بود. جمعیت این گونه در دشت‌ها و حتی پشت‌بام‌ها لانه می‌ساخت و بخشی از مهاجرت خود را در این منطقه می‌گذراند. اما در دهه‌های اخیر به‌دلیل گسترش ساخت‌وساز و تغییر زیستگاه‌های طبیعی، پرواز این گونه ارزشمند از این منطقه بریده شد. اما اخیراً شهرداری منطقه ۲۰ ادعا کرده شرایطی را برای آوردن ۲۰ فرد لک‌لک از مریوان به شهر ری فراهم کرده است. بر این اساس، مسئولان شهرداری اعلام کرده‌اند سایت ویژه نگهداری و زیست لک‌لک‌ها در شهرستان ری آماده بهره‌برداری شده و قرار است با انتقال این پرندگان و نصب لانه‌های مصنوعی، زمینه بازگشت این پرندگان را در سایتی یک‌هکتاری فراهم کنند.

مسئولان فضای سبز شهرداری منطقه ۲۰ می‌گویند در طراحی فضای سبز این مجموعه، از گونه‌های گیاهی مثمر و بومی استفاده شده که در فصول مختلف سال، علاوه‌بر تنوع رنگی، میوه و شهد برای تغذیه پرندگان فراهم می‌کنند. همچنین، دو برکه در این سایت در نظر گرفته شده است؛ یکی با جریان دائمی آب (سیرکولار) و دیگری ویژه زیستگاه‌های آبی که برای جذب پرندگان مهاجر و گیاهان آبزی طراحی شده است.

مجوزی برای انتقال لک‌لک‌ها صادر نشده است

«هیچ‌‌گونه مجوزی از سوی اداره‌‌کل حفاظت محیط‌‌زیست استان تهران برای زنده‌‌گیری و انتقال لک‌‌لک‌‌ها از مریوان به شهرری صادر نشده و هرگونه اقدام در این زمینه مستلزم طی مراحل قانونی و اخذ مجوزهای لازم از مراجع ذی‌صلاح سازمانی است». این گفته «حسین وفایی»، رئیس اداره اطلاع‌رسانی و روابط‌عمومی محیط‌زیست استان تهران در گفت‌وگو با «مهر» است.

او با تأکید بر اینکه حفاظت از گونه‌‌های مهاجر و صیانت از زیستگاه‌‌های طبیعی آنها از اولویت‌‌های اصلی سازمان حفاظت محیط‌‌زیست است، گفت: «با هرگونه جابه‌‌جایی، زنده‌‌گیری یا مداخله در زیستگاه گونه‌‌های حیات‌‌وحش خارج از ضوابط و مقررات، برخورد قانونی صورت می‌گیرد.»

پروژه‌ای غیرعلمی به کام پیمانکاران

«پرویز بختیاری»، مدرس پرنده‌نگری، با ذکر این نکته که بازگردان یک گونه به زیستگاهی که از آنجا رفته یا به‌صورت محلی منقرض شده، نیازمند ملاحظات ویژه‌ای است: «اقدامی که در منطقه ۲۰ به‌عنوان سایت لک‌لک‌ها انجام شده، فکاهی‌ترین روش ممکن برای حضور یک گونه در یک منطقه است. در اینجا فضایی کوچک، حدود یک هکتار، ایجاد کرده‌اند که از لحاظ زیستگاهی اصلاً قابل‌توجه نیست؛ چیزی شبیه به پارک‌های محلی. در این فضا آبراهه‌هایی طراحی شده و برای زیباسازی آن، اقداماتی صورت گرفته است. اما واقعیت این است که هیچ لک‌لک وحشی در این مکان نخواهد نشست. تنها چیزی که در اینجا مطرح است، منافع پیمانکاران مطرح است و پولی که در این میان رد و بدل می‌شود. وگرنه از نظر علمی این کار بسیار غیرمنطقی است».
بختیاری اضافه می‌کند: «دلیل اینکه لک‌لک‌ها از شهرری رفته‌اند، پیچیدگی‌های زیادی دارد. از طرف دیگر، به‌سادگی نمی‌توان گفت چون این گونه در گذشته در اینجا بوده‌، پس حتماً باید برگردد؛ به‌ویژه اینکه ایجاد پارکی کوچک در فضایی نزدیک به محیط شهری به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند دلیلی برای بازگشت آنها شود. درواقع، مسیر مهاجرت لک‌لک‌ها تغییر کرده و دیگر به این سمت نمی‌آیند. یکی از دلایل اصلی این است که آبراهه‌ها و برکه‌های تمیز که قبلاً محل زندگی قورباغه‌ها و دیگر موجودات بودند، اکنون به‌شدت آلوده شده‌‌اند و دیگر زیستگاه مناسبی برای بازگشت لک‌لک‌ها نیست».  او در همین زمینه مثالی می‌زند: «فرض کنید در گذشته یک منزل بزرگ ویلایی داشتیم که به هر دلیلی خراب شده است. حالا یک نفر دیگر می‌آید و می‌گوید که در آن خانه خراب‌شده یک باغچه درست کنیم و درختی بکاریم تا ساکنان قبلی دوباره برگردند. آیا واقعاً کسی به این دلیل برمی‌گردد به این خانه و در آن زندگی کند؟»

لک‌لک‌های آزاد به قفس می‌رسند

این مدرس پرنده‌نگری می گوید: «من از که کسانی این‌گونه طرح‌ها را تصویب می کنند، از کسانی که برای آن‌ هزینه می‌کنند و از کسانی که از این طرح‌ها دفاع می‌کنند، تعجب می‌کنم. به دوستی که تلاش می‌کرد از این طرح دفاع کند، گفتم اگر یک لک‌لک وحشی دیدی که به اینجا آمد و نشست، من تمام وسایل طبیعت‌گردی و پرنده‌نگری‌ام را به شما تقدیم می‌کنم. اما اگر ننشست، کسی که بابت این موضوعات پول اضافه گرفته و این‌همه هزینه کرده، باید این پول را به خزانه شهرداری برگرداند.»

او اضافه می‌کند: «یکی‌دو سال بعد از ایجاد این سایت می‌فهمند لک‌لک‌ها مسیر مهاجرت خود را به این منطقه تغییر نداده‌اند، می‌خواهند آن را به یک باغ پرندگان کوچک تبدیل کنند. این نیز خود نوعی حماقت است که با وجود تمام انتقادات و ناتوانی‌های مالی و امکانی باغ وحش‌ها، هنوز هم تلاش می‌شود پرندگان آزاد را از طبیعت بگیرند و به این مکان بیاورند. جالب این است که هیچ‌وقت نظر متخصص را نمی‌پرسند؛ چراکه تنها منافع پیمانکاران در نظر گرفته می‌شود».
بختیاری بیان می‌کند: «سازمان حفاظت محیط‌زیست باید با فردی که اجازه می‌دهد پرندگان آزاد را بگیریم و چنین طرحی را اجرا کنیم، برخورد کند. باید از آن فرد پرسید با چه مجوزی اجازه می‌دهید پرنده سالمی را از طبیعت بگیرید و در اسارت نگهداری کنید. به زبان انگلیسی روی سایت‌ها بنویسیم که ما می‌خواهیم پرندگان وحشی و آزاد را، آن‌هم به تعداد ۲۰ فرد، از یک جا بگیریم و به جایی ببریم که نمی‌توانیم از آنها نگهداری کنیم و می‌خواهیم باغ‌وحش درست کنیم. مطمئناً جامعه محیط‌زیستی جهان تعجب خواهد کرد. این موضوع واقعاً خنده‌دار و تلخ است.»

میلیون‌ها سال سکونت در زریبار

هر ساله لک‌لک‌‌های مهاجر به‌سمت مریوان و تالاب زریبار می‌آیند و در این منطقه جوجه‌آوری می‌کنند. این پرندگان هر ساله با پایان زمستان و آغاز فصل بهار، این تالاب را به‌عنوان زیستگاه فصلی خود انتخاب می‌کنند. به‌گفته رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست مریوان، امسال نیز در ۲۱ بهمن‌ماه نخستین دسته لک‌لک‌های مهاجر شامل ۱۲ قطعه وارد تالاب و پناهگاه حیات‌وحش زریبار مریوان شدند.

پرویز بختیاری با اشاره به اینکه مقایسه جنوب تهران و دریاچه زریبار به‌عنوان زیستگاه لک‌لک‌ها ممکن نیست، می‌گوید: «در مریوان یک محیط چندهزار‌هکتاری داریم که مملو از محیط مرطوب، ساحل دریاچه، آب‌های کم‌عمق و سالم است که غذا برای لک‌لک‌ها فراهم می‌کند. محیط اطراف پر از غذا برای آنهاست. شاید بتوان گفت لک‌لک‌ها میلیون‌ها سال است که به این منطقه مهاجرت می‌کنند. خوشبختانه به‌واسطه وسعت این محیط و دوستی مردم با طبیعت، هنوز هم شاخص‌های سلامت طبیعت در آنجا به چشم می‌خورد. این عوامل باعث می‌شود لک‌لک‌ها همچنان به این منطقه مهاجرت کنند».

احیای یک گونه به زیستگاه پیشین خود، فرایندی پیچیده و نیازمند رویکردی علمی و بلندمدت است. از نگاه برخی از کارشناسان پروژه بازگرداندن لک‌لک‌ها به زیستگاه کوچکی در شهرری بدون رعایت اصول اولیه انجام شده است. ایجاد سایتی یک‌هکتاری با چند برکه مصنوعی و لانه‌های پیش‌ساخته، نه‌تنها لک‌لک‌های وحشی را جذب نمی‌کند، بلکه در بهترین حالت می‌تواند به محلی برای حبس پرندگانی تبدیل شود که از طبیعت زنده‌گیری می‌شوند. زیستگاه‌های طبیعی با وسعت کافی، زنجیره غذایی سالم و امنیت بلندمدت شکل می‌گیرند، اما نه با تصمیمات اداری و بودجه‌های عمرانی. پیش از هر اقدامی، باید پرسید چرا لک‌لک‌ها شهرری را ترک کردند؟ تا زمانی که آلودگی آب‌ها، تخریب زمین‌های کشاورزی و گسترش بی‌رویه ساخت‌وساز ادامه دارد، هیچ پارک کوچکی نمی‌تواند جایگزین زیستگاه واقعی این پرندگان باشد.