عملکرد رسانه‌های دولتی به‌ویژه صداوسیما در زمان اعتراضات و پس‌ازآن، انتقادات بسیاری برانگیخته است و بسیاری از کارشناسان سیاسی بر آن داشت تا از ضرورت روایت سوم بگویند.

در زمان اعتراضات با قطع‌شدن اینترنت و سخت‌شدن دسترسی به بسیاری از رسانه‌های مستقل داخلی عملاً بسیاری از مردم که سال‌ها است صداوسیما و تمامی شبکه‌های آن را به‌دلیل نگاه‌های سوگیرانه و عدم پرداختن به علایق و نیازهای اکثریت جامعه را کمتر یا اصلاً دنبال نمی‌کنند، به تماشای شبکه‌های فارسی‌زبان ماهواره‌ای روی آوردند. این موضوع درحالی‌است که این شبکه‌ها نیز روایت‌های یک‌سویه خود را براساس سیاست‌های مدیران و سرمایه‌گذاران آنها به مخاطب ایرانی داخل و خارج از کشور عرضه می‌کردند.

در زمان اعتراضات ۱۴۰۱، صداوسیما با آوردن برخی از چهره‌ها مانند «احمد زیدآبادی» و برخی استادان دانشگاه در برنامه‌های خود، کمی خود را از بار سنگین انتقادات رهانید و به مخاطب القا کرد که صدای مخالف نیز در این سازمان تحمل می‌شود، اما پس از آرام‌شدن این اعتراضات، باز صداوسیما به تنظیمات اولیه خود بازگشت و همان رویه سابق را ادامه داد.

توهین به جان‌باختگان دی‌ماه

در اعتراضات دی‌ماه امسال، صدا‌وسیما نه‌تنها اقدام ۱۴۰۱ را انجام نداد، بلکه کاملاً یک‌سویه با همان رویه همیشگی به این اعتراضات پرداخت. او که در غیاب اینترنت و سختی دسترسی به سایر رسانه‌ها میدان را خالی از رقیب می‌دید، نه‌تنها نتوانست جامعه ایرانی را به‌سوی خود جذب کند، بلکه آنها را ناچار به نشستن پای شبکه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور کرد. پس از این حوادث نیز نه‌تنها رویه خود را تغییر نداد، بلکه با اقدامی موهن هزار خانواده داغدار و جامعه ایرانی را آزار داد؛ چراکه در برنامه «خط‌خطی» شبکه افق به جان‌باختگان این حوادث توهین کرد و آنها را به‌مثابه کالاهای یخچالی و تجاری پنداشت و به مسابقه پیامکی گذاشت.

پخش این برنامه انتقادات بسیاری را برانگیخت و صداو‌سیما را مجبور به برکناری مدیر شبکه افق و تعطیلی برنامه خط‌خطی کرد.

روابط‌عمومی صداوسیما در اطلاعیه‌ای اعلام کرد: «در پی پخش برنامه‌ای از شبکه افق با محتوای موهن نسبت به شهدا و جان‌باختگان حوادث دی‌ماه، مدیر این شبکه به‌دلیل سهل‌انگاری و بی‌توجهی در مدیریت محتوای برنامه «خط‌خطی» عزل و پخش این برنامه متوقف شد.»

روابط‌عمومی سازمان صداوسیما ضمن ابراز همدردی مجدد با خانواده‌های مصیبت‌دیده تأکید کرد: «شأن و جایگاه رسانه ملی چنین بی‌دقتی‌های فاحش در مدیریت محتوا حتی بدون نیت سوء را برنمی‌تابد و با آن برخورد قاطع می‌نماید.»

صرف عذرخواهی کافی نیست

«اسماعیل سیاوشی»، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره این برنامه اظهار کرد: «صداوسیما باید عذرخواهی کند.»

او ادامه داد: «صرف عذرخواهی، اگرچه گامی ضروری است، اما برای اقناع افکار عمومی کافی نیست. مردم حق دارند بدانند با عوامل تولید چنین برنامه‌هایی چه برخوردی صورت گرفته و چه سازوکاری برای جلوگیری از تکرار این موارد در نظر گرفته شده است. شفافیت در اعلام نوع برخوردها، خود می‌تواند نقش بازدارنده داشته باشد.»

این عضو کمیسیون فرهنگی همچنین تأکید کرد: «کمیسیون فرهنگی مجلس موضوع را به‌طور جدی پیگیری خواهد کرد و ابزارهای نظارتی خود را برای بررسی ابعاد این اتفاق به کار می‌گیرد تا مشخص شود این خطا ناشی از سهل‌انگاری بوده یا ضعف ساختاری در نظارت بر محتوای برنامه‌ها وجود دارد.»

سیاوشی یادآور شد: «لازم است پیش از دعوت از مهمانان و پخش برنامه‌های زنده یا تولیدی، تذکرات لازم و چارچوب‌های دقیق محتوایی به عوامل برنامه داده شود تا از بیان مطالب مسئله‌دار جلوگیری شود و هزینه‌های اجتماعی آن متوجه جامعه نشود.»

سرپرست جدید شبکه افق

«محسن برمهانی»، معاون سیما، پس از برکناری «صادق یزدانی» از  مدیریت شبکه افق، در حکمی «سعید مقیسه»، رئیس مرکز بسیج رسانه‌، را به‌عنوان سرپرست این شبکه منصوب کرد. او پیش‌‌ازاین مشاور رئیس سازمان صداوسیما بود و ریاست ساترا، قائم‌مقام معاون فضای مجازی، مدیرکل بازار محتوا، قائم‌مقام معاونت برنامه‌ریزی و منابع مالی، مدیرعامل شرکت تکتا، مدیرکل خدمات راهبردی رسانه‌های نوین، مدیریت شبکه تهران، قائم‌مقام شبکه سه سیما، مدیرکل ارزیابی عملکرد معاونت برنامه‌ریزی و نظارت، مدیریت اطلاعات و برنامه‌ریزی شبکه قرآن سیما و… را در کارنامه خود دارد.

غفلت از مردم در رسانه‌های دولتی

این‌گونه‌ برنامه‌ها و عملکرد کلی صداوسیما و برخی دیگر از رسانه‌های دولتی در وقایع اخیر و پیش‌ازآن موجب شده است بسیاری از فعالین رسانه‌ای و روزنامه‌نگاران بر ضرورت حمایت از رسانه‌های مستقل و شکل‌گیری روایت سوم تأکید کنند.

به‌گفته «محمد عطریانفر»، روزنامه‌نگار و عضو هیئت اطلاع‌رسانی دولت، روایت‌های منتشرشده در صداوسیما و رسانه‌های دولتی عموماً یک‌سویه و در پی ارائه تصویر مطلوب از جامعه است که عموماً مردم را مورد غفلت قرار می‌دهد.

او گفت: «روایت رسمی معمولاً از سوی رسانه‌های دولتی و وابسته به حکومت منتشر می‌شود. روایت‌ها معمولاً با هدف تقویت مشروعیت حکومت، تبیین موفقیت‌ها و توجیه مشکلات و پاسخی ولو به اجمالی به چالش‌ها ارائه می‌شود. در بسیاری از مواقع، این روایت‌ها به‌نفع دیدگاهی خاص و تحت‌تأثیر منافع قدرت حاکم شکل می‌گیرد. رسانه‌های دولتی به‌جای انعکاس واقعیت‌ها به‌طور کامل، بیشتر در پی ایجاد تصویری مطلوب از وضعیت اجتماعی، سیاسی و اقتصادی کشور هستند. در نتیجه، این روایت اغلب از دردها و مشکلات واقعی مردم غفلت می‌کند و نمی‌تواند با تمام قوا به نیازها و خواسته‌های عمومی پاسخ دهد.»

به‌گفته این روزنامه‌نگار، در مقابل روایت رسمی، روایت رسانه‌های اپوزیسیون قرار دارد که معمولاً به چالش علیه حاکمیت می‌پردازند و خواستار تغییرات اساسی در ظاهر و بعضاً برانداز در باطن ماجرا هستند. «این روایت‌ها به‌دلیل ماهیت اعتراض‌آمیز خود نوعاً به‌سمت افراطی‌گری و ساده‌سازی مسائل کشیده می‌شوند. گاهی اوقات، رسانه‌های اپوزیسیون معمولاً به‌جای تمرکز بر تحلیل‌های مبتنی‌بر واقعیت، بیشتر بر انتقادها و حملات سیاسی متمرکز می‌شوند. این نوع روایات اگرچه در برخی موارد نقدهای قابل‌اعتنایی به ساختارهای قدرت وارد می‌آورد، اما در مواقعی به‌دلیل عدم توازن و بی‌اعتنایی به نیازهای مختلف جامعه، خود به یکی از عوامل تفرقه در میان مردم تبدیل می‌شود.»

فاصله گرفتن از دو روایت رسمی و اپوزیسیونی

به‌گزارش ایسنا، عطریانفر بر لزوم فاصله گرفتن از این دو نگاه روایتی تأکید کرد و گفت: «اگر بخواهیم از دو روایت مذکور -حاکمیت و اپوزیسیون- فاصله بگیریم، ضرورت روایت سوم که دربرگیرنده و نماینده اراده مردم است؛ رخ می‌نمایاند. در این وضعیت پیچیده و دوقطبی، «روایت سوم» به‌عنوان یک روایت مستقل و مبتنی‌بر واقعیت‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مردم، ضرورتی انکارناپذیر است. این روایت باید از احساسات واقعی مردم نسبت به مسائل مختلف اجتماعی و سیاسی دفاع کند و درعین‌حال، از انتقاد و تحلیل منطقی برای پیشبرد اهداف مردمی نظام استفاده کند. روایت سوم باید به‌جای دامن زدن به تنش‌های سیاسی و اجتماعی، بر خواسته‌های واقعی مردم تمرکز کند و درعین‌حال، نقاط ضعف هر دو روایت رسمی و اپوزیسیون را مستدلاً بیان کند. این روایت باید خود را از منازعات سیاسی دور نگه دارد و در جهت بهبود وضعیت مردم و پیشبرد مطالبات آنان حرکت کند. درحقیقت، این روایت باید بتواند به‌عنوان پلی میان مردم و قدرت‌های حاکم و مخالف عمل کند و به ایجاد گفت‌وگوی مؤثر میان تمامی گروه‌ها بپردازد. »

عطریانفر همچنین با بیان اینکه در حال حاضر جامعه ایران با دو روایت در فضای رسانه‌ای مواجه است، اظهار کرد: «نخست صداوسیما که بنا به مأموریت قانونی و حقوقی خود، باید با نگاه ملی چتر فراگیر همراهی خود را با سلیقه‌های ملی و اندیشه‌های متنوع در جامعه همراه کند، اما سوگمندانه باید اذعان‌ کرد از منظر گفتمانی آنها پوشش‌دهنده و اقناع‌کننده تنها بخشی از جامعه ایران‌اند.»

او عملکرد صداوسیما را موجب سوق دادن مردم برای کسب اخبار از شبکه‌هایی مانند ایران‌اینترنشنال دانست.

باخت ایران در جنگ رسانه‌ای

عطریانفر نخستین روزنامه‌نگاری نیست که شکل‌گیری روایت سوم تأکید کرده است. «ماشاءالله شمس‌الواعظین»، دیگر روزنامه‌نگاری است که این موضوع را ضروری دنست و  نیز بر ضرورت شکل‌گیری روایت سوم تأکید کرد.

شمس‌الواعظین با اشاره به باختن در جنگ رسانه‌ای موجود، اظهار کرد: «باید به این نکته اعتراف کنیم. وقتی اعتراف کنیم، می‌توانیم راه علاج را پیدا کنیم تا به‌سمت ایجاد بدیعی‌ها و آلترناتیوهای رسانه‌ای حرکت کنیم. برای اینکه بین رسانه‌های موجود موازنه ایجاد کنیم و مانع دوقطبی رسانه‌ای شویم، باید یک روایت سومی می‌داشتیم که محل رجوع افکار عمومی داخل و خارج، سفارتخانه‌ها و دولت‌های خارجی و بیگانه باشد که لحظه‌به‌لحظه گزارش می‌دهند فلان رسانه قابل‌اعتماد است. ما الان فاقد آن رسانه هستیم. رسانه‌ای که آمار واقعی بدهد، گزارش میدانی بدهد و با منافع ملی کار داشته باشد و نه منافع گروهی خاص.»

به‌گفته او، روایت سوم از طریق رسانه‌های مستقل شکل می‌گیرد. رسانه‌هایی که یک دستِ آنها در منافع ملی و یک دست آنها در سر مردم است که سایه‌ای برای حفظ مردم و منافع مردم باشد: «این روایت سوم می‌تواند تبدیل به معیاری برای درستی و اصالت‌سنجی حرف‌ها و رفتارها و سلوک‌ها و تبلیغات رسانه‌ای بیگانگان و دیگران باشد، ما الان چنین رسانه‌ای را نداریم.»

به‌گزارش ایسنا، شمس الواعظین همچنین با بیان اینکه صداوسیما یک رسانه ایدئولوژیک است، گفت: «صداوسیما، طرف خودش را نظام جمهوری اسلامی می‌داند و باید در جهت حفظ حکومت حرکت و تلاش کند. رسانه نه مسئول سرنگونی یک حکومت است که ایران‌اینترنشنال این کار را می‌کند و نه مسئول حفظ یک حکومت است که صداوسیما این کار را می‌کند. رسانه باید از دل مردم بیرون بیاید، حرف‌های مردم را بزند و انتقاد و بحث کند. وقتی این اتفاق بیفتد، خود نظام حفظ می‌شود. اصلاً نیازی نیست صداوسیما برای حفظ نظام کار ایدئولوژیک کند.»