در روزهایی که فضای اجتماعی ایران ملتهب و پرتنش است، اخبار ناگوار، تصاویر خشونت‌بار و تحلیل‌های نگران‌کننده به‌راحتی وارد خانه‌ها می‌شوند. در چنین شرایطی، کودکان و نوجوانان، حتی اگر والدین تلاش کنند آن‌ها را دور نگه دارند، ناگزیر در معرض این فضا قرار می‌گیرند. نتیجه این مواجهه، در بسیاری از موارد افزایش اضطراب، ترس، سردرگمی و پرسش‌های بی‌پاسخ در ذهن آن‌هاست. به همین دلیل، نقش والدین و مراقبان در مدیریت این شرایط و پاسخ‌دادن آگاهانه به سؤال‌های کودکان و نوجوانان، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند.

نکته مهم این است که کودکان و نوجوانان یک گروه یکدست نیستند و نوع گفت‌وگو با آن‌ها باید متناسب با سن، میزان درک و شرایط روانی‌شان تنظیم شود. «پیام ما» پیشتر در گزارش‌های متعددی به آسیب‌هایی که متوجه این گروه است پرداخته بود و این‌بار سعی کرده‌ است با استفاده از گزارش‌های پیشین و مقالات بین‌المللی درباره صحبت با این گروه در مورد مسائل جهانی، راهنمای جامعی در شرایط کنونی برای والدین تهیه کند.

۱. کودک و نوجوان را یکسان نبینیم

نخستین گام، تشخیص تفاوت میان کودک و نوجوان است. کودکان زیر ۱۱ یا ۱۲ سال درک مستقیمی از رویدادهای اجتماعی ندارند و بیشتر از طریق احساسات والدین تأثیر می‌پذیرند. در مقابل، نوجوانان تا حدی از شرایط جامعه آگاه‌اند و اخبار را از منابع مختلف دنبال می‌کنند. بنابراین شیوه گفت‌وگو با این دو گروه باید متفاوت باشد.

۲. اخبار را در خانه مدیریت کنیم

در خانه‌هایی که اخبار به‌طور مداوم دنبال می‌شود، لازم است زمان و چارچوب مشخصی برای آن تعیین شود. دیدن تصاویر خشونت‌آمیز، حتی به‌صورت سانسورشده، برای کودکان بسیار اضطراب‌آور است. بهتر است پیگیری اخبار دور از دید کودکان انجام شود و تلویزیون یا شبکه‌های خبری دائماً در فضای خانه فعال نباشد.

۳. کودکان خردسال، آینه هیجانات والدین

کودکان خردسال اخبار را نمی‌فهمند، اما اضطراب، ترس یا خشم والدین را به‌سرعت جذب می‌کنند. صدای نگران، بحث‌های پرتنش یا درگیری ذهنی بزرگ‌ترها می‌تواند احساس ناامنی شدیدی در کودک ایجاد کند. در این سنین، آرامش والدین مهم‌ترین عامل محافظتی است.

۴. گفت‌وگو با نوجوانان را از آن‌ها شروع کنیم

در مواجهه با نوجوانان، بهتر است ابتدا بپرسیم چه چیزهایی شنیده‌اند و چه احساسی دارند. توضیح‌دادن یک‌طرفه یا ارائه اطلاعات زیاد می‌تواند اضطراب آن‌ها را بیشتر کند. پاسخ‌ها باید ساده، روشن و بدون ورود به جزئیات خشن باشد.

۵. صادق باشیم، اما هراس‌افکنی نکنیم

نوجوانان به‌خوبی صداقت‌نداشتن را تشخیص می‌دهند. کوچک‌نمایی بحران‌ها یا انکار واقعیت، اعتماد آن‌ها را از بین می‌برد. در عین حال، لازم نیست همه جزئیات تلخ گفته شود. می‌توان واقعیت را با زبانی متناسب با سن و توان روانی آن‌ها بیان کرد.

۶. احساسات نوجوانان را به رسمیت بشناسیم

اضطراب، ترس، غم یا خشم نوجوانان در مواجهه با بحران‌های اجتماعی، واکنش‌هایی طبیعی است. نادیده‌گرفتن یا سرزنش این احساسات، آن‌ها را تشدید می‌کند. شنیده‌شدن و درک‌شدن، نخستین گام کاهش فشار روانی است.

۷. آموزش مدیریت هیجان به‌جای درگیرکردن سیاسی

دیدن تصاویر خشونت‌آمیز می‌تواند فرصتی برای آموزش کنترل خشم، شناخت احساسات و گفت‌وگو درباره راه‌های سالم واکنش نشان‌دادن باشد. در عین حال، کشاندن نوجوانان به کنش‌های سیاسی پرخطر یا تجمع‌های ملتهب، می‌تواند پیامدهای جدی و جبران‌ناپذیری برای سلامت روان و آینده آن‌ها داشته باشد.

۸. حمایت اجتماعی، عامل تاب‌آوری

پژوهش‌ها نشان می‌دهد نوجوانانی که از حمایت خانواده و دوستان برخوردارند، خوش‌بین‌ترند و تاب‌آوری بیشتری در برابر بحران‌ها دارند. فضای امن گفت‌وگو در خانواده می‌تواند احساس توانمندی و امید را در آن‌ها تقویت کند.

۹. تمرکز بر راه‌حل‌ها و امید

در کنار بیان واقعیت‌ها، باید از نمونه‌های مثبت، کنشگری‌های مؤثر و تغییرات امیدوارکننده هم گفت. تأکید بر این‌که تغییر ممکن است، به نوجوان کمک می‌کند احساس درماندگی نکند.

۱۰. تفکر انتقادی را تقویت کنید

به آن‌ها بیاموزید چگونه صحت اخبار را بررسی کنند و سوگیری رسانه‌ها، اطلاعات نادرست یا نظریه‌های توطئه را تشخیص دهند.

۱۱. صبور باشید و اجازه دهید گفت‌وگو رشد کند

گفت‌وگو را تحمیل نکنید و اگر آمادگی ندارد، زمان بدهید. همچنین سعی کنید با آنها ارتباط مستمر داشته باشید؛ با تغییر شرایط یا افزایش آگاهی، دوباره به موضوع برگردید.

۱۲. در صورت نیاز از متخصص کمک بگیرید

اگر کودک یا نوجوان دچار اضطراب شدید، بی‌خوابی، انزوا یا ناامیدی عمیق شده است، مراجعه به روان‌درمانگر یا خانواده‌درمانی می‌تواند راهگشا باشد.

کودکان و نوجوانان بیش از هر چیز به بزرگسالانی نیاز دارند که در دل بحران، شنونده، آرام و قابل اعتماد باشند؛ کسانی که به‌جای سکوت یا هراس‌افکنی، همراهی آگاهانه را انتخاب می‌کنند.