ناآرامی‌های اخیر، وضعیت اقتصادی و قطعی اینترنت و کاهش‌های ارتباط‌های اجتماعی در این مدت جامعه را دچار نوعی بحران ارتباطی کرده و همین موضوع خطر افزایش مشکلات سلامت روان به‌ویژه مشکلات اضطرابی، استرس، احساس غم و تنهایی را تا حدودی افزایش داده است. این مسئله در هر جامعه‌ای که بحرانی را تجربه می‌کند یا از سر گذرانده است، وجود دارد.

به‌گفته «محمد درتاج»، رئیس انجمن روان‌شناسی تربیتی ایران، تقریباً همه افرادی که از بحران‌ها و شرایط اضطراری آسیب می‌بینند، درجاتی از پریشانی روانی را تجربه می‌کنند. «براساس داده‌های جهانی، از هر پنج نفر، یک نفر دچار اختلال روانی قابل‌تشخیص مانند اضطراب، افسردگی یا  اختلال پس از حادثه می‌شود.»

او همچنین می‌افزاید: «در بحران‌ها، ترکیب عواملی چون استرس مزمن، سوگ، ناامنی، جابه‌جایی، فقر و فروپاشی حمایت‌های اجتماعی، زمینه‌ساز افزایش شدید اختلالات روانی می‌شود. از سوی دیگر، زیرساخت‌های ارائه خدمات سلامت روان در چنین شرایطی معمولاً آسیب می‌بینند، منابع انسانی کاهش می‌یابد و زنجیره تأمین داروها و خدمات تخصصی مختل می‌شود.»

درتاج این سخنان را در هفته سلامت روان امسال و سه ماه پس از جنگ ‌دوازده‌روزه ارائه داد. پس از آن مشکلات اقتصادی تشدید و در هفته‌های اخیر اعتراض‌هایی در کشور رخ داد و با ایجاد محدودیت‌های ارتباطی، به نظر می‌رسد وضعیتی در جامعه به وجود آمده است که می‌تواند تأثیر منفی مضاعفی بر سلامت روان افراد بگذارد.

سازمان بهزیستی با ۱۴۸۰ به کمک حل بحران می‌آید

سازمان بهزیستی، سامانه «۱۴۸۰» را برای ارائه کمک‌های روانی در این وضعیت معرفی کرده است. «سید حسن موسوی چلک»، معاون سلامت سازمان بهزیستی، در گفت‌وگو با «پیام ما» این سامانه را صدای مشاور می‌خواند و می‌گوید: «سامانه ۱۴۸۰ صدای مشاور است. مردم می‌توانند با آن تماس بگیرند و به مشاورهای این سازمان وصل شوند. افرادی که به این سامانه‌ها مراجعه می‌کنند، درصورت نیاز به مشاوره بیشتر، به مراکز مشاوره دولتی و خصوصی ارجاع داده می‌شوند.»

او در باره نحوه کارکرد این سامانه توضیح می‌دهد: «متخصصان روانشناسی در سراسر کشور به‌صورت تلفنی پاسخگوی سؤالات مردم در شرایط بحران، اضطراب، استرس و افسردگی هستند. در بخش مشاوره بالینی فرد با هر تماس، به مشاور جدیدی وصل می‌شود.»

معاون سلامت سازمان بهزیستی درباره این موضوع که چرا با هر تماس مراجعه‌کننده، مشاور جدید به او پاسخ می‌دهد، توضیح می‌دهد: «همه مشاورها در ۲۴ ساعت شبانه‌روز حضور ندارند، شیفت‌های کاری مختلفی وجود دارد و زمانی که فردی با ۱۴۸۰ تماس می‌گیرد، مشاور که در آن زمان پاسخگوست، یک کدی دارد. با دریافت کد آن مشاور و ساعت کاری او می‌توان در طی هفته با همان مشاور در شیفت او صحبت کرد. نام مشاورهای تلفنی را نمی‌توان دریافت کرد و فقط کد آنها را می‌توان پرسید. در مراجعه بعدی می‌توان با داشتن کد آنها، با همان مشاور روند مشاوره را ادامه داد.»

به‌گفته او، دسترسی از طریق کد به مشاوری ثابت سخت است؛ چون شیفت‌های کاری متفاوت است و مشاورها ثابت نیستند.»

موسوی چلک همچنین درباره کفایت این سامانه برای شرایط بحرانی، می‌گوید: «مردم می‌توانند به مراکز مشاوره مراجعه کنند. نزدیک به سه هزار نفر مشاور در کشور حضور دارند. هر استان یک مرکز دولتی برای مشاوره دارد و مراکز مشاوره دیگری هم وجود دارد. در سامانه ۱۴۸۰ هم می‌توانند به‌راحتی مشاوره تلفنی دریافت کنند.»

او همچنین درباره این موضوع که مراجعه به مراکز خصوصی برای بسیاری از مردم هزینه بالایی دارد و عده زیادی نمی‌توانند این هزینه را پرداخت کنند، می‌گوید:«هزینه درمان و پزشک هم برای بسیاری بالا است. بااین‌حال، هر سال در هیئت دولت تعرفه‌ای برای هزینه مشاوره مصوب و به روان‌شناس‌ها اعلام می‌شود. اما همین سامانه ۱۴۸۰ برای خدمات مشاوره برای مردم وجود دارد و می‌توانند از آن استفاده کنند و فعلاً همین پاسخگوی نیاز مردم است.»

چلک همچنین با اشاره به وقایع اخیر و قطعی اینترنت می‌گوید: «معمولاً در چنین بحران‌هایی اولویت تماس‌ با این سامانه‌ها تغییر پیدا می‌کند و معمولاً عمده مشاوره‌ها در مورد اختلال‌های اضطرابی است. این امر غیرطبیعی نیست. اما باید این نکته توجه کرد وقتی بحرانی طولانی‌ می‌شود، شدت اثرگذاری آن نیز بیشتر می‌شود و پس از مدتی ممکن است تاب‌آوری افراد نیز دچار تغییر شود.»

او همچنین درباره اعتماد مراجعه‌کنندگان به این سامانه توضیح می‌دهد: «در مشاوره و روان‌شناسی اصلی به نام رازداری حرفه‌ای وجود دارد. سامانه ۱۴۸۰ به‌منظور ارائه خدمات مشاوره و راهنمایی کمک به افراد است؛ اطلاعات فرد تنها در اختیار مشاوری است که به فرد پاسخ می‌دهد، این اطلاعات به اشتراک گذاشته نمی‌شود و در اختیار هیچ فرد یا نهاد دیگری قرار نمی‌گیرد.»

تجربه تماس با ۱۴۸۰

در تماسی با شماره ۱۴۸۰، تلفن گویا، این سامانه را «صدای مشاور سازمان بهزیستی» معرفی می‌کند. این سامانه بخش‌های مشاوره خانواده و پیش از ازدواج، بخش کودک و نوجوان، مشاوره بالینی شامل اضطراب و افسردگی، مشاور حقوقی و طرح میزبان برای مراقبت موقت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست را دارد.

با گرفتن شماره داخلی ۴، تلفن گویا به بخش مشاوره بالینی وصل می‌شویم. مشاور پاسخگو در این تماس سن و تحصیلات تماس‌گیرنده را می‌پرسد و می‌گوید: «در این تماس تلفنی ۲۰ الی ۲۵ دقیقه برای مشاوره اختصاص داده شده و برای مراجعه تخصصی درنهایت شما به مراکز مشاوره ارجاع داده می‌شوید؛ چون سامانه حالت درمانی ندارد. این سامانه برای کاهش هیجان اولیه و مسکن موضعی است. افراد با توجه به محدوده زندگی به مراکز مشاوره نزدیک آنها ارجاع داده می‌شوند؛ هم مراکز دولتی داریم هم خصوصی. مراکز دولتی در سه منطقه تهران در «سهروردی»، «میدان ونک» و «شهر ری» است.»

به‌گفته این مشاور پاسخگو، در این روزها به‌دلیل تبلیغات گسترده، تماس‌های تلفنی با آنها افزایش داشته است.»

موسوی چلک در مورد زمان محدود اختصاص‌داده‌شده برای مشاوره از طریق این سامانه می‌گوید: «مشاوره‌های تلفنی بیش‌ازاین کشش ندارند.»

او همچنین در مورد غیردرمانی بودن این سامانه و مشاوره درباره مواردی مانند خودکشی یا خشونت، توضیح می‌دهد: «برای موارد روان‌پزشکی و درمانی، اورژانس ۱۱۵ پاسخگو است و مسئولیت درمان برعهده وزارت بهداشت است. در مواردی مانند خودکشی و خشونت هم با اورژانس اجتماعی و شماره ۱۲۳ باید تماس بگیرند. سامانه ۱۴۸۰ فقط صدای مشاور است. با توسعه کمیّ مراکز مشاوره و پوشش بیمه‌ای خدمات مشاوره‌، این خدمات را می‌توان بهبود داد.»

ارائه خدمات مشاوره روانشناسی به‌صورت تلفنی چند سالی است که در بسیاری از کشورهای با هدف کمک به شهروندان در شرایط بحرانی دنبال می‌شود. در زمان پاندمی کرونا محدودیت‌های اجتماعی ناشی از شیوع بیماری و تنهایی افراد در زمان سوگواری برای جان‌باختگان و هشدارهای روان‌شناسان در مورد افزایش بیماری‌های سلامت روان، وزارت بهداشت را بر آن داشت که سامانه ۴۰۳۰ را راه‌اندازی کند. آبان‌ماه امسال نیز سازمان بهزیستی این سامانه را با هدف ارائه خدمات روان‌شناختی و اجتماعی به‌صورت شبانه‌روزی، رایگان و محرمانه افتتاح کرد.

کارایی سامانه‌های تلفنی مشاوره

«آرزو حاج‌عزیزی»، روان‌شناس بالینی که در دوران کرونا تجربه ارائه مشاوره از طریق سامانه ۴۰۳۰ وزارت بهداشت را به مراجعه‌کنندگان داشته است، در گفت‌وگو با «پیام ما» در مورد کارایی این سامانه‌ها برای بهبود سلامت روان جامعه، به‌ویژه در شرایط بحرانی، می‌گوید: «این خطوط مشاوره در مواقع بحران و در کوتاه‌مدت می‌توانند به افراد کمک کنند، اما در بلندمدت کارایی چندانی ندارند.»

به‌گفته او، درصورتی این سامانه‌ها می‌توانند کارایی کاملی داشته باشند که برای آنها برنامه‌ریزی بلندمدتی شود و از مشاورانی با تخصص‌های جامع بهره بگیرند: «بااین‌حال، در وضعیت کنونی که اینترنت قطع است و افراد ارتباط چندانی با دیگران ندارند، سامانه‌هایی مانند ۱۴۸۰ می‌توانند کمک مفیدی به افراد ارائه دهند.»

این روان‌شناس همچنین درباره اختلالاتی که ممکن است این روزها سلامت روان افراد را تهدید کند، می‌گوید: «اختلال‌های اضطرابی و استرس بیشترین آسیبی است که احتمال بروز آن در این شرایط افزایش پیدا می‌کند. همچنین بی‌خوابی، عصبانیت، ناامیدی، استیصال و بیقراری نیز ممکن است در برخی افراد بروز کند.از سوی دیگر، احتمال دارد مشکلات کسانی که پیش‌ازاین دچار این اختلالات بوده‌اند، تشدید شود.»

حاج‌عزیزی با بیان اینکه افرادی که به این سامانه‌ها در مواقع بحرانی مراجعه می‌کنند، از آخرین دست‌آویز خود برای رهایی از این وضعیت استفاده می‌کنند، اظهار می‌کند: «معمولاً مراجعه‌کنندگان در مراجعه حضوری درصدی از بی‌اعتمادی یا کم‌اعتمادی را دارند. این موضوع در مورد این سامانه‌ها نیز وجود دارد، اما به‌دلیل ناشناس ماندن مراجعه‌کننده، این بی‌اعتمادی کمتر شده و افراد راحت‌تر مسائل خود را مطرح می‌کنند.»

او همچنین در مورد توصیه‌های ارائه‌شده در این مشاوره‌های تلفنی می‌گوید: «مشاوری که پشت خطوط هستند، معمولاً در این زمان‌ها توصیه‌ها و تکنیک‌هایی را ارائه می‌دهند که فرد بتواند آرام شود؛ اما اگر مشکل فرد حاد باشد، این فرد باید در یک روند طولانی‌مدت درمانی قرار بگیرد.»