صبح شنبه، سازمان حفاظت محیط‌زیست میزبان نشستی رسانه‌ای برای تشریح اقدامات و دلایل آتش‌سوزی ۲۳‌روزه در جنگل‌های الیت و همچنین پاسخ به گزارش‌های اخیر مجلس بود که در هفته گذشته سازمان حفاظت محیط‌زیست را به انفعال در مدیریت بحران متهم کرده و یکی از عوامل تشدید حریق را وجود درختان شکسته و افتاده در کف جنگل دانسته بود. به‌گفته معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع‌زیستی سازمان محیط‌زیست، این تحلیل با اصول علمی مدیریت جنگل همخوان نیست.

گزارش مجلس ظلم به محیطبانان بود

«حمید ظهرابی»، معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع‌زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست، درباره گزارش کمیسیون شوراها و امور داخلی مجلس گفت: «براساس این گزارش اولین آتش به دست محیط‌زیست و سازمان منابع‌طبیعی اطفا شد. سپس دومین حریق آغاز و بعد به دست محیط‌زیست و منابع‌طبیعی با همراهی مردم خاموش شد. این گزارش درنهایت جمع‌بندی می‌کند که چون محیط‌زیست اجازه برداشت درختان شکسته و افتاده را نداده، بنابراین کوتاهی کرده است. این گزارش غیرعلمی، غیرفنی و غیرکارشناسی است.»

ظهرابی با تأکید بر اهمیت اقدامات محیطبانان این گزارش را ظلم در حق محیطبانان دانست: «این گزارش متناقض تحت‌تأثیر یکسری مسائل نادرست تهیه شده است. رئیس کمیسیون کشاورزی از مناطق آتش‌سوزی الیت بازدید کردند، اما در گزارش نوشتند مأموران محیطبانی در آتش‌سوزی حضور داشتند و زحمات و تلاش‌های محیطبانان و جوامع محلی دیده نشده است. ‌یکی از نگرانی‌های ما آسیب به همکارانمان بود. آنان بسیار فرسوده می‌شدند؛ چراکه باید شبانه‌روزی فعالیت می‌کردند. شرایط الیت بحرانی بود، اما تمام ظرفیت به کار گرفته شد. به همین سبب، این گزارش ظلم به جامعه محیطبانی بود. امیدواریم اصلاح شود.»

او از سوی دیگر با اشاره به بند چهارم یکی از گزارش‌های مجلس گفت: «این بند با اشاره به عدم صدور مجوز سازمان حفاظت محیط‌زیست درباره پاکسازی درختان قطع‌شده و روی زمین افتاده، آورده است این موضوع در زمان عادی مانع حذف آفت‌های جنگلی و در زمان وقوع بارندگی‌های شدید موجب مسدودشدن مسیر آب و ایجاد سیلاب و در زمان آتش‌سوزی سبب شعله‌ور شدن آتش می‌شود. در سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌هیچ‌عنوان زیر بار مسائل غیرفنی، مثل برداشت درختان شکسته و افتاده نخواهیم رفت و مسائل غیرعلمی را نخواهیم پذیرفت.»

ظهرابی در پاسخ به پرسش یکی از خبرنگاران درباره پیش‌بینی آتش‌سوزی و پایش هوشمند منطقه الیت توضیح داد: «اطلاع داشتیم در تمام مناطق تحت حفاظت شمال کشور احتمال وقوع حریق وجود دارد. حریق در الیت چند بار اطفا شده بود و به‌صورت زیرسطحی حرکت می‌کرد. در چند روز نخست، تمام ظرفیت‌های محیطبانی استان مازندران و استان‌های همجوار، در منطقه مستقر بودند و مدیران ارشد سازمان نیز به‌طور مستمر در صحنه حضور داشتند. نیاز به احداث آتش‌بُر بود و درنهایت محل مناسبی برای ایجاد آتش‌بُر انتخاب شد.» 

سوء‌استفاده از آتش برای تخریب جنگل

«هادی کیادلیری»، معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست، هم در این نشست ادعاهای مطرح‌شده درباره نقش درختان شکسته و افتاده در افزایش آتش‌سوزی‌های جنگلی را این‌طور رد کرد: «این درختان نه‌تنها عامل آتش‌سوزی نیستند، بلکه به‌دلیل رطوبت بالاتر، به‌عنوان سدهای طبیعی در برابر گسترش سرعت و شدت آتش‌سوزی‌های سطحی عمل می‌کنند و از این نظر، هیچ‌گونه مشکل‌ساز نیستند. این مناطق کاملاً حفاظت‌شده هستند و طبق قانون، به‌ویژه در چارچوب برنامه هفتم توسعه، برداشت شیره درختان یا هرگونه بهره‌برداری از آنها ممنوع است. بااین‌حال، به‌جای پرداختن به ضعف‌های مدیریتی و اجرای قانون، این‌گونه عنوان می‌شود که این درختان عامل آتش‌سوزی هستند؛ درحالی‌که چنین ادعایی از نظر علمی پایه‌ای ندارد.»

کیادلیری ادامه داد: «اگر قرار باشد این منطق را بپذیریم، باید بگوییم در جنگل‌های شمال کشور که حدود هزار هکتار از آنها به‌عنوان جنگل‌های شاهد یا مناطق بدون بهره‌برداری شناخته می‌شوند و هیچ‌گونه دخل و تصرفی در آنها صورت نمی‌گیرد، همواره شاهد آتش‌سوزی خواهیم بود؛ درحالی‌که چنین چیزی واقعیت ندارد.»

معاون سازمان حفاظت محیط‌زیست همچنین به ادعای کانون آفت بودن این درختان واکنش نشان داد و گفت: «انتظار می‌رود حداقل یک نمونه مشخص از این آفات معرفی شود. این درختان محل فعالیت تجزیه‌کنندگان یا زیستگاه شکارگرهایی هستند که خود نقش کنترلی در اکوسیستم دارند. درواقع، مسئله دقیقاً برعکس آن چیزی است که مطرح می‌شود و حذف این درختان می‌تواند به برهم خوردن تعادل طبیعی منجر شود.»

به‌گفته او، درحالی‌که حدود ۹۰ درصد آتش‌سوزی‌های جنگلی منشأ انسانی دارند، به‌جای تمرکز بر عامل اصلی یعنی رفتار انسانی، توجه‌ها به‌سمت برداشت درختان منحرف شده است. «اگر قرار است برای آن ۱۰ درصد عوامل غیرانسانی اقدامی صورت گیرد، نباید با بهره‌برداری نادرست و رهاسازی ضایعات چوبی در عرصه‌های طبیعی، زمینه‌ساز افزایش خطر آتش‌سوزی شویم. این نوع برخورد، رفتاری انحرافی و از اساس غلط است که متأسفانه ریشه در نگاه‌های قدیمی دارد.»

او توضیح داد مطالعات علمی به‌روشنی نشان داده‌اند میزان درختان شکسته و افتاده در جنگل‌های طبیعی ایران، در مقایسه با بسیاری از مناطق دیگر جهان، به‌مراتب کمتر است و آنچه امروز مشاهده می‌شود، بیشتر نتیجه بهره‌برداری‌های گذشته است. باید یک میزان استاندارد از این عناصر در طبیعت حفظ شود تا سلامت و پایداری اکوسیستم‌ها تضمین شود.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی با کنار هم گذاشتن این شواهد علمی تأکید کرد: «مجموع این دلایل نشان می‌دهد طرح چنین مباحثی درباره نقش این درختان در آتش‌سوزی یا آفات، انحرافی است و امیدواریم از حوادث تلخ اخیر، سوءاستفاده‌ای برای توجیه برداشت و تخریب منابع طبیعی صورت نگیرد.»

رفتار آتش تغییر کرده است

در این نشست ظهرابی با اشاره به تشدید بحران حریق در عرصه‌های طبیعی کشور، حریق را یکی از جدی‌ترین عوامل تهدید تنوع‌زیستی خواند و گفت: «به واسطه تغییراقلیم و خشکسالی‌های مستمری که در سال‌های گذشته شاهد بوده‌ایم و همچنین، فشاری که در اثر شرایط اقتصادی بر منابع‌ طبیعی وارد می‌شود، کشور در وضعیت دشوارتری برای حفاظت از محیط‌زیست قرار گرفته است. این فشارها، که ناشی از مشکلات اقتصادی جامعه است، مستقیماً منابع‌طبیعی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.»

به‌گفته ظهرابی، در سال‌های اخیر تعداد آتش‌سوزی‌ها، بازه زمانی وقوع آنها و همچنین، گستره حریق‌ها افزایش یافته است. «در گذشته، حریق‌ها در منطقه زاگرس از اواسط خرداد آغاز می‌شد و تا اواخر شهریور ادامه داشت، اما امروز دامنه زمانی وقوع حریق در این منطقه از فروردین‌ شروع می‌شود و حتی تا آذر ادامه دارد. این وضعیت به‌دلیل کاهش شدید بارندگی ایجاد شده است. بازه زمانی وقوع حریق در سایر مناطق کشور نیز افزایش یافته و ما در فصل پاییز هم شاهد آتش‌سوزی در عرصه‌های طبیعی هستیم؛ پدیده‌ای که قبلاً به این شدت و گستردگی نبود و اکنون دامنه زمانی آن گسترش پیدا کرده است.»

او به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی این شرایط هم پرداخت: «با توجه به شرایطی که با آن مواجه هستیم، بهره‌برداری فراتر از ظرفیت از مراتع افزایش یافته است. همچنین، حضور افراد در جنگل‌ها برای برداشت محصولات جنگلی و مرتعی و حتی شکار غیرمجاز، رشد قابل‌توجهی داشته است. این عوامل، به‌طور مستقیم فشار مضاعفی را بر منابع‌طبیعی وارد می‌کنند. در کنار این موارد، مسائل دیگری نظیر زمین‌خواری و تخریب سرزمین نیز به این بحران دامن می‌زند و شرایط را برای حفاظت از جنگل‌ها و مراتع سخت‌تر می‌کند. مجموعه این عوامل، کار حفاظت از منابع‌طبیعی را با چالش‌های جدی‌تری روبه‌رو کرده است.»

به‌دنبال هوشمندسازی مقابله با حریق

طبق توضیح معاون محیط‌زیست طبیعی، سازمان محیط‌زیست با به‌کارگرفتن چهار هزار محیطبان در ۶۵۰ پایگاه محیطبانی «سرعت عمل مناسبی را در اطفای حریق فراهم کرده» است. او از رویکردهای جدید مدیریت و پیشگیری از حریق در مناطق طبیعی کشور خبر داد و گفت: «تجربه نشان داده وقوع حریق به‌ویژه در ارتفاعات معمولاً با سرعت بالایی اتفاق می‌افتد و به همین دلیل، تمرکز اصلی ما بر پیشگیری، پیش‌آگاهی و پیش‌بینی وقوع حریق قرار دارد.»

او نقش مشارکت مردم و آموزش جوامع محلی را بسیار مهم و تعیین‌کننده دانست و از برنامه‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست دراین‌باره گفت. ظهرابی با مثالی از آتش‌سوزی‌های گسترده سال‌های گذشته در منطقه زاگرس گفت: «تلاش کردیم رویکرد خود را تغییر دهیم و به‌جای اتکای صرف به حضور مستمر نیروهای دولتی در همه مناطق، بخشی از مسئولیت‌ها را به مردم محلی واگذار کنیم.»

ظهرابی در ادامه درباره اقدامات انجام‌شده در جنگل‌های هیرکانی گفت: «با توجه به تفاوت نوع جنگل‌ها و شرایط خاص دسترسی در این مناطق، تمرکز ما بر اطلاع‌رسانی سریع از وقوع حریق است. نصب دوربین‌ها و سنسورهای پایش حریق در دستورکار قرار گرفته تا در کوتاه‌ترین زمان ممکن وقوع آتش‌سوزی به ما اعلام شود. این اقدامات در کنار سامانه پیش‌بینی حریق انجام می‌شود که از اولویت‌های سازمان است.»

به‌گفته او، سال گذشته قراردادی با یک مجموعه تخصصی منعقد شده و اکنون سامانه‌ای در اختیار سازمان محیط‌زیست است که می‌تواند وقوع حریق را تا سه روز قبل در مناطق مختلف کشور پیش‌بینی کند. این سامانه با استفاده از الگوریتم‌های مختلف و تحلیل داده‌های دما، میزان رطوبت، مقدار ماده سوختنی، تغییرات سرعت و جهت باد را تحلیل و نقاط مستعد را شناسایی و اعلام می‌کند.

معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع‌زیستی در ادامه گفت در سال ۱۳۹۷ با هماهنگی در دوره تصدی «آذری جهرمی» در وزارت ارتباطات، پروژه‌ای برای راه‌اندازی سامانه شناسایی حریق و هوشمندسازی شناسایی خودروهای عبوری در پارک ملی گلستان آغاز شد که هیچ‌گاه به بهره‌برداری نرسید و با تغییر دولت متوقف ماند.

جمع‌آوری دفاتر قدیمی محیطبانی خبر دیگر ظهرابی بود. او گفت سازمان بنا دارد به‌جای ساختارهای قدیمی با استفاده از دست‌افزارهای هوشمند، ثبت اطلاعات را به‌صورت دیجیتال انجام دهد تا داده‌هایی که به‌طور روزانه در سراسر کشور جمع‌آوری می‌شود و تاکنون استفاده مناسبی از آنها نشده، مورد تحلیل قرار گیرد. این تحلیل‌ها می‌تواند به درک بهتر وضعیت مناطق حفاظت‌شده، پراکنش و تغییرات آنها، شناسایی تخلفات و سایر موضوعات مرتبط کمک کند.

۲۰ درصد الیت خسارت دید

موضوع دیگری که در این نشست به آن اشاره کرد: «دانش شناخت حریق و آگاهی از علم مدیریت حریق» بود؛ مسئله‌ای که نبود آن مقابله با آتش‌سوزی‌ها را دشوارتر کرده است. معاون سازمان محیط‌زیست با بیان اینکه آتش‌سوزی در الیت زیرسطحی بود، توضیح داد: «حریق در این منطقه به‌صورت زیرسطحی در حال حرکت بود، درحالی‌که همکاران ما، مردم و نیروهای منابع‌طبیعی، آتش‌های سطحی را خاموش می‌کردند و تصور می‌شد حریق به‌طور کامل مهار شده است. درواقع، آتش از زیر سطح خاک در حال پیشروی بود و همین موضوع باعث شد نیاز به احداث آتش‌بُر برای کنترل حریق احساس شود. درنهایت با تدابیری که اتخاذ شد، در جلسه‌ای به این جمع‌بندی رسیدیم که باید حتماً آتش‌بُر ایجاد شود. نقطه‌ای بسیار مناسب برای این کار انتخاب شد؛ محلی که درواقع یک آبراهه بود و پیش‌تر سیلاب در آن رخ داده و مقدار زیادی سنگ و رسوبات در مسیر آبراهه جمع شده بود. از همین آتش‌بُر استفاده شد، نیروها در آن نقطه مستقر شدند و توانستند مانع پیشروی آتش شوند و حریق را دقیقاً در همان نقطه متوقف کنند.»

کیادلیری با اشاره به اینکه برآورد خسارت هنوز به زمان نیاز دارد، گفت: «برآوردها نشان می‌دهد حدود ۲۰ درصد از محدوده ۱۸۰ هکتاری جنگل‌های الیت که دچار حریق شده، خسارت دیده است.»

به‌گفته او، در اطفای حریق الیت افراد زیادی به‌طور داوطلبانه مشارکت کردند که «اگر آموزش‌دیده بودند و هدفمند فعالیت می‌کردند، هزینه‌ها پایین می‌آمد و مؤثرتر بود». او با اشاره به این موارد از برنامه ایجاد پایگاه‌های آموزش تخصصی در برنامه‌های سازمان محیط‌زیست خبر داد.

او با هشدار درباره تغییر ماهیت آتش‌سوزی‌های جنگلی و تغییر الگوهای زمانی و مکانی آتش‌سوزی‌ها تأکید کرد شدت و حدت آتش‌سوزی‌ها نسبت به گذشته افزایش یافته است و این تغییرات نشان می‌دهد آتش‌سوزی‌ها دیگر در چارچوب شرایط طبیعی گذشته قرار ندارند و این وضعیت برای همه غافلگیرکننده است.

کیادلیری همچنین با اشاره به بررسی‌های فنی انجام‌شده در منطقه گفت: «نکته مهمی که وجود داشت، این بود که وقتی ما برای بررسی به منطقه رفتیم و صحبت از پراکندگی آتش می‌شد، حتی در ابتدا این تصور وجود داشت که شاید فرد یا افرادی به‌صورت عمدی در حال ایجاد آتش هستند یا کسی دارد منطقه را اذیت می‌کند. اما بعد از بررسی‌های دقیق مشخص شد جنس آتش، آتش سطحی و زیرزمینی است. این نوع آتش‌سوزی یکی از خطرناک‌ترین انواع آتش است؛ چراکه به‌راحتی قابل‌تشخیص نیست.»

۱۸ هزار هکتار آتش‌سوزی در ۱۰ سال اخیر

کیادلیری وقوع آتش‌سوزی در الیت، جایی که این موقع از سال باید یک متر برف داشته باشد را بی‌سابقه خواند و گفت: «به‌طور میانگین در ۱۰ سال اخیر، سطح آتش‌سوزی جنگل‌های کشور بیش از ۱۸ هزار هکتار بوده است و در بعضی سال‌ها این رقم به بیش از ۵۰ هزار هکتار رسیده است. پیش‌بینی ما این است که با توجه به تغییراقلیم و خشکسالی، از این پس بیشتر درگیری آتش‌سوزی خواهیم بود.»

او هشدار داد خشکسالی در شمال کشور از ارتفاعات آغاز شده است و توضیح داد: «اگر در فلات مرکزی سفره‌های زیرزمینی سقوط کرده، بررسی‌های چندساله نشان می‌دهد در شمال کشور یخچال‌های طبیعی ما همه از بین رفته‌اند، رودخانه‌ها در حال فصلی شدن هستند، چشمه‌ها زودتر از موعد خشک می‌شوند و جنگل‌ها نیز از مناطق بالادست دچار آسیب شده‌اند. در مناطقی که آتش‌سوزی اخیر رخ داد، چند سال قبل دچار آفت و بیماری‌های مختلف جنگلی شده بود و اینها نشانه‌های آشکار خشکسالی است. بنابراین، باید بدانیم که از این به‌بعد آتش‌سوزی‌ها بحرانی فصلی نیست. ما باید همیشه آماده باشیم.»